Kaṇṇakatthalasutta๙๐ กัณณกัตถลสูตร
Evaṁ me sutaṁ—
evaṁ me → evamme (th) | evaṁ → evam (pts)ข้าพเจ้าได้สดับมาอย่างนี้
ekaṁ samayaṁ bhagavā uruññāyaṁ viharati kaṇṇakatthale migadāye.
uruññāyaṁ → ujukāyaṁ (bj); udaññāyaṁ (sya-all, km); ujuññāyaṁ (pts1ed) | uruññāyaṁ → ujuññāyaṁ (pts) | ujukāyaṁ → uruññāyaṁ (bj: machasaṁ); udaññāyaṁ (bj: syā); uduññāyaṁ (bj: PTS) | uruññāyaṁ → ujuññāyaṁ (cck: sī. pī.); udaññāyaṁ (cck: syā. kaṁ.) | Ujuññāyaṁ → So Skt Bu; Bm Uruññāyaṁ; Si Udaññāyaṁ. (pts note) | Kaṇṇakatthale → So Bm Si Bu; Sk Kaṇṇatthalaka throughout. (pts note)สมัยหนึ่ง พระผู้มีพระภาคประทับอยู่ ณ ตำบลกัณณกัตถละเป็นที่ให้อภัย หมู่เนื้อ ใกล้นครชื่ออุทัญญา
Tena kho pana samayena rājā pasenadi kosalo uruññaṁ anuppatto hoti kenacideva karaṇīyena.
uruññaṁ → ujukaṁ (bj); udaññaṁ (sya-all); ujuññaṁ (pts) | kenacideva → kenacid eva (pts)สมัยนั้นแล พระเจ้าปเสนทิโกศลเสด็จไปยังอุทัญญานคร ด้วยพระราชกรณียกิจบางอย่าง
Atha kho rājā pasenadi kosalo aññataraṁ purisaṁ āmantesi:ได้รับสั่งเรียกบุรุษคนหนึ่งมาตรัสว่า
“ehi tvaṁ, ambho purisa, yena bhagavā tenupasaṅkama; upasaṅkamitvā mama vacanena bhagavato pāde sirasā vandāhi, appābādhaṁ appātaṅkaṁ lahuṭṭhānaṁ balaṁ phāsuvihāraṁ puccha:
purisa → purisā (bj) | tenupasaṅkama upasaṅkamitvā → ten upasaṁkama upasaṁkamitvā (pts)“มาเถิด พ่อยอดชาย เธอจงเข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคถึงที่ประทับแล้ว ถวายอภิวาทพระยุคลบาทของพระผู้มีพระภาคด้วยเศียรเกล้า จงทูลถามถึงพระสุขภาพ ความมีพระโรคาพาธน้อย กระปรี้กระเปร่า มีพระพลานามัยสมบูรณ์ อยู่สำราญ ตามคำของเราว่า
‘rājā, bhante, pasenadi kosalo bhagavato pāde sirasā vandati, appābādhaṁ appātaṅkaṁ lahuṭṭhānaṁ balaṁ phāsuvihāraṁ pucchatī’ti;‘ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ พระเจ้าปเสนทิโกศลขอถวายอภิวาท พระยุคลบาทของพระผู้มีพระภาคด้วยเศียรเกล้า ทูลถามถึงพระสุขภาพ ความมี พระโรคาพาธน้อย กระปรี้กระเปร่า มีพระพลานามัยสมบูรณ์ อยู่สำราญ’
evañca vadehi:
evañca → evañ ca (pts)และจง กราบทูลอย่างนี้ว่า
‘ajja kira, bhante, rājā pasenadi kosalo pacchābhattaṁ bhuttapātarāso bhagavantaṁ dassanāya upasaṅkamissatī’”ti.
upasaṅkamissatīti → upasaṁkamissatīti (pts)‘ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ได้ทราบว่า วันนี้พระเจ้าปเสนทิโกศล เสวยพระกระยาหารเช้าเสร็จแล้ว ภายหลังเวลาพระกระยาหาร จักเสด็จมาเฝ้า พระผู้มีพระภาค”
“Evaṁ, devā”ti kho so puriso rañño pasenadissa kosalassa paṭissutvā yena bhagavā tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā bhagavantaṁ abhivādetvā ekamantaṁ nisīdi. Ekamantaṁ nisinno kho so puriso bhagavantaṁ etadavoca:
paṭissutvā → paṭisutvā (pts) | tenupasaṅkami upasaṅkamitvā → ten upasaṁkami upasaṁkamitvā (pts) | etadavoca → etad avoca (pts)บุรุษนั้นทูลรับสนองพระราชดำรัสแล้วเข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคถึงที่ประทับ ถวายอภิวาทแล้วนั่ง ณ ที่สมควร ได้กราบทูลพระผู้มีพระภาคว่า
“rājā, bhante, pasenadi kosalo bhagavato pāde sirasā vandati, appābādhaṁ appātaṅkaṁ lahuṭṭhānaṁ balaṁ phāsuvihāraṁ pucchati;“ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ พระเจ้าปเสนทิโกศลขอถวายอภิวาทพระยุคลบาทของ พระผู้มีพระภาคด้วยเศียรเกล้า ทรงทูลถามถึงพระสุขภาพ ความมีพระโรคาพาธน้อย กระปรี้กระเปร่า มีพระพลานามัยสมบูรณ์ อยู่สำราญ
evañca vadeti:
evañca → evañ ca (pts)และกราบทูลอย่างนี้ว่า
‘ajja kira, bhante, rājā pasenadi kosalo pacchābhattaṁ bhuttapātarāso bhagavantaṁ dassanāya upasaṅkamissatī’”ti.
upasaṅkamissatīti → upasaṁkamissatīti (pts)‘ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ได้ทราบว่า วันนี้พระเจ้าปเสนทิโกศลเสวยพระกระยาหารเช้า เสร็จแล้ว ภายหลังเวลาพระกระยาหาร จักเสด็จมาเฝ้าพระผู้มีพระภาค พระพุทธเจ้าข้า”
Assosuṁ kho somā ca bhaginī sakulā ca bhaginī:
bhaginī → So Bm Si always & Skt sts.; Bu & Skt sts. bhagini. (pts note) | Sakulā → Skt here Sukulā. (pts note)พระภคินีทรงพระนามว่าโสมา และพระภคินีทรงพระนามว่าสกุลา ได้ทรงสดับ ข่าวว่า
“ajja kira rājā pasenadi kosalo pacchābhattaṁ bhuttapātarāso bhagavantaṁ dassanāya upasaṅkamissatī”ti.
upasaṅkamissatīti → upasaṁkamissatīti (pts)“ได้ยินว่า วันนี้ พระเจ้าปเสนทิโกศลเสวยพระกระยาหารเช้าเสร็จแล้ว ภายหลังเวลาพระกระยาหารจักเสด็จไปเฝ้าพระผู้มีพระภาค”
Atha kho somā ca bhaginī sakulā ca bhaginī rājānaṁ pasenadiṁ kosalaṁ bhattābhihāre upasaṅkamitvā etadavocuṁ:
upasaṅkamitvā etadavocuṁ → upasaṁkamitvā etad avocuṁ (pts)เวลานั้นเอง พระภคินีโสมา และพระภคินีสกุลา จึงเสด็จเข้าไปเฝ้าพระเจ้าปเสนทิโกศลในที่เสวยพระกระยาหาร แล้วได้กราบทูลว่า
“tena hi, mahārāja, amhākampi vacanena bhagavato pāde sirasā vandāhi, appābādhaṁ appātaṅkaṁ lahuṭṭhānaṁ balaṁ phāsuvihāraṁ puccha:
tena hi → tenahi (th) | amhākampi → amhākaṁpi (th) | amhākampi → amhākam pi (pts)“ข้าแต่มหาราช ถ้าเช่นนั้น ขอพระองค์จงทรงถวายอภิวาทพระยุคลบาทของ พระผู้มีพระภาคด้วยเศียรเกล้า จงทรงถามถึงพระสุขภาพ ความมีพระโรคาพาธน้อย กระปรี้กระเปร่า มีพระพลานามัยสมบูรณ์ อยู่สำราญ ตามคำของหม่อมฉัน ทั้งสองว่า
‘somā ca, bhante, bhaginī sakulā ca bhaginī bhagavato pāde sirasā vandati, appābādhaṁ appātaṅkaṁ lahuṭṭhānaṁ balaṁ phāsuvihāraṁ pucchatī’”ti.
pucchatīti → pucchantiti (bj); pucchantīti (sya-all, pts) | vandati → vandanti (sya-all, pts)‘ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ พระภคินีโสมาและพระภคินีสกุลา ขอถวาย อภิวาทพระยุคลบาทของพระผู้มีพระภาคด้วยเศียรเกล้า ทูลถามถึงพระสุขภาพ ความมีพระโรคาพาธน้อย กระปรี้กระเปร่า มีพระพลานามัยสมบูรณ์ อยู่สำราญ เพคะ”
Atha kho rājā pasenadi kosalo pacchābhattaṁ bhuttapātarāso yena bhagavā tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā bhagavantaṁ abhivādetvā ekamantaṁ nisīdi. Ekamantaṁ nisinno kho rājā pasenadi kosalo bhagavantaṁ etadavoca:
tenupasaṅkami upasaṅkamitvā → ten upasaṁkami upasaṁkamitvā (pts) | etadavoca → etad avoca (pts)ลำดับนั้น พระเจ้าปเสนทิโกศลเสวยพระกระยาหารเช้าเสร็จแล้ว ภายหลังเวลาพระกระยาหาร เสด็จเข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคถึงที่ประทับ ทรงถวาย อภิวาทแล้วประทับนั่ง ณ ที่สมควร ได้กราบทูลพระผู้มีพระภาคว่า
“somā ca, bhante, bhaginī sakulā ca bhaginī bhagavato pāde sirasā vandati, appābādhaṁ appātaṅkaṁ lahuṭṭhānaṁ balaṁ phāsuvihāraṁ pucchatī”ti.
pucchatī”ti → pucchantīti (bj, sya-all, km, pts1ed) | vandati → vandanti (bj, sya-all, km, pts1ed) | pucchatīti kiṁ pana → pucchantīti kimpana (bj) | pucchatīti → pucchantīti (sya-all) | vandati → vandanti (pts) | pucchatīti kiṁ → pucchantīti kim (pts) | vandati → vandanti (cck: sī. syā. kaṁ. pī.) | pucchatī’’ti → pucchantīti (cck: sī. syā. kaṁ. pī.)“ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ พระภคินีโสมาและพระภคินีสกุลา ขอถวายอภิวาท พระยุคลบาทของพระผู้มีพระภาคด้วยเศียรเกล้า ทูลถามถึงพระสุขภาพ ความมี พระโรคาพาธน้อย กระปรี้กระเปร่า มีพระพลานามัยสมบูรณ์ อยู่สำราญ พระพุทธเจ้าข้า”
“Kiṁ pana, mahārāja, somā ca bhaginī sakulā ca bhaginī aññaṁ dūtaṁ nālatthun”ti?
kiṁ pana → kimpana (bjt) | kiṁ → kim (pts) | nālatthunti → nālatthun ti (pts)พระผู้มีพระภาคตรัสถามว่า “มหาบพิตร พระภคินีโสมาและพระภคินีสกุลา ไม่ทรงได้ผู้อื่นเป็นทูตแล้วหรือ”
“Assosuṁ kho, bhante, somā ca bhaginī sakulā ca bhaginī:พระเจ้าปเสนทิโกศลทูลตอบว่า “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ พระภคินีโสมาและ พระภคินีสกุลา ได้สดับข่าวว่า
‘ajja kira rājā pasenadi kosalo pacchābhattaṁ bhuttapātarāso bhagavantaṁ dassanāya upasaṅkamissatī’ti.
upasaṅkamissatīti → upasaṁkamissatīti (pts)‘ได้ยินว่า วันนี้ พระเจ้าปเสนทิโกศลบริโภค อาหารเช้าเสร็จแล้ว ภายหลังเวลาพระกระยาหารจักมาเฝ้าพระผู้มีพระภาค’
Atha kho, bhante, somā ca bhaginī sakulā ca bhaginī maṁ bhattābhihāre upasaṅkamitvā etadavocuṁ:
upasaṅkamitvā etadavocuṁ → upasaṁkamitvā etad avocuṁ (pts)ครั้งนั้น พระภคินีโสมาและพระภคินีสกุลา ได้เข้ามาหาหม่อมฉันในที่บริโภคอาหารแล้ว รับสั่งว่า
‘tena hi, mahārāja, amhākampi vacanena bhagavato pāde sirasā vandāhi, appābādhaṁ appātaṅkaṁ lahuṭṭhānaṁ balaṁ phāsuvihāraṁ puccha—
tena hi → tenahi (th) | amhākampi → amhākaṁpi (th) | amhākampi → amhākam pi (pts)‘ข้าแต่มหาราช ถ้าเช่นนั้น ขอพระองค์ทรงถวายอภิวาทพระยุคลบาท ของพระผู้มีพระภาคด้วยเศียรเกล้า ขอจงทูลถามถึงพระสุขภาพ ความมีพระ โรคาพาธน้อย กระปรี้กระเปร่า มีพระพลานามัยสมบูรณ์ อยู่สำราญ ตามคำของ หม่อมฉันทั้งสองว่า
somā ca bhaginī sakulā ca bhaginī bhagavato pāde sirasā vandati, appābādhaṁ appātaṅkaṁ lahuṭṭhānaṁ balaṁ phāsuvihāraṁ pucchatī’”ti.
ca → ca bhante (bj, pts) | vandati → vandanti (bj, sya-all, pts) | pucchatīti → pucchantīti (bj, sya-all, pts)‘พระภคินีโสมาและพระภคินีสกุลาขอถวายอภิวาทพระยุคลบาท ของพระผู้มีพระภาคด้วยเศียรเกล้า และทูลถามถึงพระสุขภาพ ความมีพระโรคาพาธ น้อย กระปรี้กระเปร่า มีพระพลานามัยสมบูรณ์ อยู่สำราญ’ พระพุทธเจ้าข้า”
“Sukhiniyo hontu tā, mahārāja, somā ca bhaginī sakulā ca bhaginī”ti.
tā → (bj, sya-all, pts) | Sukhiniyo → Skt sukhīniyo. Cf. No 123 & I Jāt. 408. 2 Sk bhagavā. (pts note) | bhaginīti → bhaginī ti (pts)พระผู้มีพระภาคตรัสว่า “มหาบพิตร ขอพระภคินีโสมาและพระภคินีสกุลา จงทรงพระสำราญเถิด”
Atha kho rājā pasenadi kosalo bhagavantaṁ etadavoca:
etadavoca → etad avoca (pts)ลำดับนั้น พระเจ้าปเสนทิโกศล ได้ทูลถามพระผู้มีพระภาคว่า
“sutaṁ metaṁ, bhante, samaṇo gotamo evamāha:
metaṁ → me taṁ (pts) | evamāha → evam āha (pts)“ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ หม่อมฉันได้สดับมาอย่างนี้ว่า ‘พระสมณโคดมตรัส อย่างนี้ว่า
‘natthi so samaṇo vā brāhmaṇo vā yo sabbaññū sabbadassāvī aparisesaṁ ñāṇadassanaṁ paṭijānissati, netaṁ ṭhānaṁ vijjatī’ti.
sabbaññū → sabbaññu (bj) | aparisesaṁ → parisesaṁ (sya-all) | natthi → na tthi (pts) | netaṁ → n etaṁ (pts)‘ไม่มีสมณะหรือพราหมณ์ผู้เป็นสัพพัญญู มีปกติเห็นธรรมทั้งปวง จักปฏิญญาญาณทัสสนะอย่างเบ็ดเสร็จ เหตุนี้เป็นไปไม่ได้’
Ye te, bhante, evamāhaṁsu: ‘samaṇo gotamo evamāha—natthi so samaṇo vā brāhmaṇo vā yo sabbaññū sabbadassāvī aparisesaṁ ñāṇadassanaṁ paṭijānissati, netaṁ ṭhānaṁ vijjatī’ti; kacci te, bhante, bhagavato vuttavādino, na ca bhagavantaṁ abhūtena abbhācikkhanti, dhammassa cānudhammaṁ byākaronti, na ca koci sahadhammiko vādānuvādo gārayhaṁ ṭhānaṁ āgacchatī”ti?
vādānuvādo → So Si; Sk vādānupāto; Bm vādānupādo. (pts note) | gārayhaṁ → So Bm; Sk gāruyhaṁ; Si gāreyhaṁ. (pts note) | aparisesaṁ → apparisesaṁ (th) | abhūtena → abbhūtena (th) | evamāhaṁsu → evam āhaṁsu (pts) | evamāha natthi → evam āha na tthi (pts) | netaṁ ṭhānaṁ → n etaṁ thānaṁ (pts) | byākaronti → vyākaronti (pts)ชนเหล่าใดกล่าว อย่างนี้ว่า ‘พระสมณโคดมตรัสอย่างนี้ว่า ‘ไม่มีสมณะหรือพราหมณ์ผู้เป็นสัพพัญญู มีปกติเห็นธรรมทั้งปวง จักปฏิญญาญาณทัสสนะอย่างเบ็ดเสร็จ เหตุนี้เป็นไปไม่ได้’ ชนเหล่านั้นชื่อว่าพูดตรงตามที่พระผู้มีพระภาคตรัสไว้ ไม่ชื่อว่ากล่าวตู่พระผู้มีพระภาค ด้วยคำเท็จหรือ ชื่อว่ากล่าวแก้อย่างสมเหตุสมผลหรือ ไม่มีบ้างหรือที่คำกล่าวเช่นนั้น และคำที่กล่าวต่อ ๆ กันมาจะเป็นเหตุให้ถูกตำหนิได้ พระพุทธเจ้าข้า”
“Ye te, mahārāja, evamāhaṁsu: ‘samaṇo gotamo evamāha—natthi so samaṇo vā brāhmaṇo vā yo sabbaññū sabbadassāvī aparisesaṁ ñāṇadassanaṁ paṭijānissati, netaṁ ṭhānaṁ vijjatī’ti; na me te vuttavādino, abbhācikkhanti ca pana maṁ te asatā abhūtenā”ti.
vijjatīti → vijjati (bj) | man → Bm Si maṁ. (pts note) | aparisesaṁ → apparisesaṁ (th) | abhūtenāti → abbhūtenāti (th) | evamāhaṁsu → evam āhaṁsu (pts) | evamāha natthi → evam āha na tthi (pts) | netaṁ → n etaṁ (pts)พระผู้มีพระภาคตรัสตอบว่า “มหาบพิตร ชนเหล่าใดกล่าวอย่างนี้ว่า ‘พระสมณโคดมตรัสอย่างนี้ว่า ‘ไม่มีสมณะหรือพราหมณ์ผู้เป็นสัพพัญญู มีปกติ เห็นธรรมทั้งปวง จักปฏิญญาญาณทัสสนะอย่างเบ็ดเสร็จ เหตุนี้เป็นไปไม่ได้’ ชนเหล่านั้นไม่ชื่อว่าพูดตรงตามที่อาตมภาพกล่าวแล้ว ชื่อว่ากล่าวตู่อาตมภาพด้วย คำเท็จ ขอถวายพระพร”
Atha kho rājā pasenadi kosalo viṭaṭūbhaṁ senāpatiṁ āmantesi:
viṭaṭūbhaṁ → viḍūḍabhaṁ (bj, sya-all, pts) | viḍūḍabhaṁ → viṭṭūbhaṁ (bj: machasaṁ)ครั้งนั้น พระเจ้าปเสนทิโกศลจึงรับสั่งเรียกเสนาบดีชื่อวิฑูฑภะมา ตรัสว่า
“ko nu kho, senāpati, imaṁ kathāvatthuṁ rājantepure abbhudāhāsī”ti?
kho → khojja (bj) | khojja → ko nu kho (bj: machasaṁ, syā, PTS) | kathāvatthuṁ → kathāvatthu (bj: sīmu8) | imaṁ → Sk omits imaṁ. (pts note) | rājantepure → Bm r-pūre. (pts note)“เสนาบดี ใครหนอกล่าวเรื่องนี้ภายในพระราชวัง”
“Sañjayo, mahārāja, brāhmaṇo ākāsagotto”ti.
ākāsagottoti → ākāsagotto ti (pts)วิฑูฑภเสนาบดีกราบทูลว่า “ข้าแต่มหาราช พราหมณ์ชื่อสัญชัย อากาสโคตร กล่าว พระเจ้าข้า”
Atha kho rājā pasenadi kosalo aññataraṁ purisaṁ āmantesi:จากนั้น พระเจ้าปเสนทิโกศลรับสั่งเรียกบุรุษคนหนึ่งมาตรัสว่า
“ehi tvaṁ, ambho purisa, mama vacanena sañjayaṁ brāhmaṇaṁ ākāsagottaṁ āmantehi:
āmantehi → āmantesi (bj); amantehi (pts) | amantehi → Sk āmantesi. (pts note)“มาเถิด พ่อยอดชาย เธอจงไปเชิญพราหมณ์สัญชัย อากาสโคตรตามคำของเราว่า
‘rājā taṁ, bhante, pasenadi kosalo āmantetī’”ti.
taṁ → te (pts) | āmantetīti → amantetīti (pts) | taṁ → rājā te (bj: PTS)‘ท่านผู้เจริญ พระเจ้าปเสนทิโกศลรับสั่งเรียกท่าน”
“Evaṁ, devā”ti kho so puriso rañño pasenadissa kosalassa paṭissutvā yena sañjayo brāhmaṇo ākāsagotto tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā sañjayaṁ brāhmaṇaṁ ākāsagottaṁ etadavoca:
paṭissutvā → paṭisutvā (pts) | tenupasaṅkami upasaṅkamitvā → ten upasaṁkami upasaṁkamitvā (pts) | etadavoca → etad avoca (pts)บุรุษนั้นทูลรับสนองพระราชดำรัสแล้วได้เข้าไปหาพราหมณ์สัญชัย อากาสโคตร ถึงที่อยู่ แล้วกล่าวกับพราหมณ์สัญชัย อากาสโคตรว่า
“rājā taṁ, bhante, pasenadi kosalo āmantetī”ti.“ท่านผู้เจริญ พระเจ้า ปเสนทิโกศลตรัสเรียกท่าน”
Atha kho rājā pasenadi kosalo bhagavantaṁ etadavoca:
etadavoca → etad avoca (pts)จากนั้น พระเจ้าปเสนทิโกศลได้ทูลถามพระผู้มีพระภาคว่า
“siyā nu kho, bhante, bhagavatā aññadeva kiñci sandhāya bhāsitaṁ, tañca jano aññathāpi paccāgaccheyya.
bhāsitaṁ, tañca jano aññathāpi paccāgaccheyya → abhijānāmi mahārāja vācaṁ bhāsitāti (bj) | bhāsitaṁ → bhāsitā (bj) | bhāsitā → sandhāya bhāsitaṁ (bj: machasaṁ, syā, PTS) | vipaccāgaccheyyāti → paccāgaccheyya (bj: machasaṁ, syā, PTS) | bhāsitāti → abhijānāmi mahārāja vācaṁ bhāsitāti (bj: machasaṁ, syā, PTS, ūnaṁ.) | paccāgaccheyya → paccāgaccheyyāti, abhijānāmi mahārāja vācaṁ bhāsitāti (cck: sī.) | bhāsitaṁ → Skt cāsitaṁ. (pts note) | pi → Skt vi. (pts note) | aññathāpi paccāgaccheyya → aññathā vipaccāgaccheyyāti abhijānāmi mahārāja vācaṁ bhāsitāti (bjt) | tañca → tañ ca (pts) | aññathāpi → aññathā pi (pts)“ข้าแต่พระองค์ ผู้เจริญ พระดำรัสอย่างหนึ่งที่พระผู้มีพระภาคทรงหมายเอาเนื้อความบางอย่าง ตรัสไว้ แต่คนกลับเข้าใจพระดำรัสไปอีกอย่างหนึ่ง มีบ้างไหม
Yathā kathaṁ pana, bhante, bhagavā abhijānāti vācaṁ bhāsitā”ti?
bhāsitāti → vacā bhāsitā (bj: sīmu8) | vācaṁ → So Skt Si; Bm vācā. (pts note) | kathaṁ pana → kathampana (bjt) | yathā kathaṁ → yathākathaṁ (th, pts) | bhāsitāti → bhāsitā ti (pts)พระผู้มีพระภาค ยังทรงจำพระดำรัสที่ตรัสแล้วได้อยู่หรือ พระพุทธเจ้าข้า”
“Evaṁ kho ahaṁ, mahārāja, abhijānāmi vācaṁ bhāsitā:
bhāsitā → vacā bhāsitā (bj: sīmu8)พระผู้มีพระภาคตรัสตอบว่า “มหาบพิตร อาตมภาพจำคำที่กล่าวแล้วได้ดี คือคำที่กล่าวไว้แล้วอย่างนี้ว่า
‘natthi so samaṇo vā brāhmaṇo vā yo sakideva sabbaṁ ñassati, sabbaṁ dakkhiti, netaṁ ṭhānaṁ vijjatī’”ti.
dakkhīti → Bm dakkhiti; Bu Skt Si dakkhīti. (pts note) | natthi → na tthi (pts) | sabbaṁ → sabbañ (pts) | dakkhiti netaṁ → dakkhīti n etaṁ (pts)‘ไม่มีสมณะหรือพราหมณ์ผู้รู้ มีปกติเห็นธรรมทั้งปวง ในคราวเดียวกัน เหตุนี้เป็นไปไม่ได้”
“Heturūpaṁ, bhante, bhagavā āha; saheturūpaṁ, bhante, bhagavā āha:
saheturūpaṁ → saheturūpaṁ pana (sya-all, pts) | bhante → Si omits. (pts note) | pana → Bm Si omit. (pts note)พระเจ้าปเสนทิโกศลกราบทูลว่า “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ พระผู้มีพระภาค ได้ตรัสสภาพที่เป็นเหตุ ทั้งยังตรัสสภาพที่เป็นผลว่า
‘natthi so samaṇo vā brāhmaṇo vā yo sakideva sabbaṁ ñassati, sabbaṁ dakkhiti, netaṁ ṭhānaṁ vijjatī’ti.
natthi → na tthi (pts) | + → sabbañ ñassatī (pts) | ñassati sabbaṁ dakkhiti netaṁ → dakkhīti n etaṁ (pts)‘ไม่มีสมณะหรือพราหมณ์ผู้รู้ มีปกติเห็นธรรมทั้งปวง ในคราวเดียวกัน เหตุนี้เป็นไปไม่ได้’
Cattārome, bhante, vaṇṇā—
cattārome → cattāro me (bjt, pts)ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ วรรณะ ๔ จำพวกนี้ คือ
khattiyā, brāhmaṇā, vessā, suddā.(๑) กษัตริย์ (๒) พราหมณ์ (๓) แพศย์ (๔) ศูทร
Imesaṁ nu kho, bhante, catunnaṁ vaṇṇānaṁ siyā viseso siyā nānākaraṇan”ti?
nānākaraṇanti → nānākaraṇan ti (pts)วรรณะ ๔ จำพวกนี้ จะพึงมีความผิดแผกแตกต่างกันบ้างไหม”
“Cattārome, mahārāja, vaṇṇā—
cattārome → cattāro me (bjt, pts)พระผู้มีพระภาคตรัสว่า “มหาบพิตร วรรณะ ๔ จำพวกนี้ คือ
khattiyā, brāhmaṇā, vessā, suddā.(๑) กษัตริย์ (๒) พราหมณ์ (๓) แพศย์ (๔) ศูทร
Imesaṁ kho, mahārāja, catunnaṁ vaṇṇānaṁ dve vaṇṇā aggamakkhāyanti—
aggamakkhāyanti → aggam akkhāyanti (pts)บรรดาวรรณะ ๔ จำพวกนี้ วรรณะ ๒ จำพวก คือ
khattiyā ca brāhmaṇā ca—กษัตริย์และพราหมณ์ อาตมภาพกล่าวว่าเป็นผู้เลิศ
yadidaṁ abhivādanapaccuṭṭhānaañjalikammasāmīcikammānī”ti.
abhivādanapaccuṭṭhānaañjalikammasāmīcikammānīti → abhivādanapaccuṭṭhānaañjalikammasāmīcikammānanti (bj); abhivādanaṁ paccuṭṭhānaṁ añjalikammaṁ sāmīcikammanti (sya-all); abhivādanapaccuṭṭhānañjalikammasāmīcikamman ti (pts) | abhivādanapaccuṭṭhānaañjalikammasāmīcikammānanti → sāmīcikammānīti (bj: machasaṁ); sāmīcikammanti (bj: syā, PTS) | abhivādanapaccuṭṭhānaañjalikammasāmīcikammānī’’ti → sāmicikammānanti (cck: sī.) | ti → Bm abhivādanap- sāmicikammāni; Si abhivādanaṁ paccuṭṭhānaṁ añjalikammaṁ sāmīcikamman ti; Sk paccupaṭṭhānaṁ. (pts note)คือเป็นที่ไหว้ เป็นที่ลุกรับ เป็นที่กราบไหว้ เป็นที่กระทำสามีจิกรรม ขอถวายพระพร”
“Nāhaṁ, bhante, bhagavantaṁ diṭṭhadhammikaṁ pucchāmi;พระเจ้าปเสนทิโกศลกราบทูลว่า “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ หม่อมฉันมิได้ทูลถาม
samparāyikāhaṁ, bhante, bhagavantaṁ pucchāmi.ถึงความแปลกกันในปัจจุบันกับพระผู้มีพระภาค หม่อมฉันทูลถามถึงความแปลกกัน
Cattārome, bhante, vaṇṇā—
cattārome → cattāro me (bjt, pts)ในสัมปรายภพกับพระผู้มีพระภาคต่างหาก วรรณะ ๔ จำพวกนี้ คือ
khattiyā, brāhmaṇā, vessā, suddā.(๑) กษัตริย์ (๒) พราหมณ์ (๓) แพศย์ (๔) ศูทร
Imesaṁ nu kho, bhante, catunnaṁ vaṇṇānaṁ siyā viseso siyā nānākaraṇan”ti?
nānākaraṇanti → nānākaraṇan ti (pts)วรรณะ ๔ จำพวกนี้จะพึงมีความผิดแผกแตกต่าง กันบ้างไหม พระพุทธเจ้าข้า”
“Pañcimāni, mahārāja, padhāniyaṅgāni.
pañcimāni → pañc imāni (pts)พระผู้มีพระภาคตรัสว่า “มหาบพิตร องค์ของภิกษุผู้บำเพ็ญเพียร มี ๕ ประการนี้
Katamāni pañca?องค์ของภิกษุผู้บำเพ็ญเพียร ๕ ประการ อะไรบ้าง
Idha, mahārāja, bhikkhu saddho hoti, saddahati tathāgatassa bodhiṁ:
saddahati → Si (as p. 95 supra) saddhahati. (pts note)คือ ภิกษุในธรรมวินัยนี้ ๑. เป็นผู้มีศรัทธา เชื่อพระปัญญาเครื่องตรัสรู้ ของตถาคตว่า
‘itipi so bhagavā arahaṁ sammāsambuddho vijjācaraṇasampanno sugato lokavidū anuttaro purisadammasārathi satthā devamanussānaṁ buddho bhagavā’ti;
itipi → iti pi (pts) | bhagavāti → bhagavā ti (pts)‘แม้ เพราะเหตุนี้ พระผู้มีพระภาคพระองค์นั้น เป็นพระอรหันต์ ตรัสรู้ ด้วยพระองค์เองโดยชอบ เพียบพร้อมด้วยวิชชาและจรณะ เสด็จไปดี รู้แจ้งโลก เป็นสารถีฝึกผู้ที่ควรฝึกได้อย่างยอดเยี่ยม เป็นศาสดาของ เทวดาและมนุษย์ทั้งหลาย เป็นพระพุทธเจ้า เป็นพระผู้มีพระภาค’
appābādho hoti appātaṅko samavepākiniyā gahaṇiyā samannāgato nātisītāya nāccuṇhāya majjhimāya padhānakkhamāya;๒. เป็นผู้มีสุขภาพมีโรคาพาธน้อย ประกอบด้วยไฟธาตุสำหรับย่อยอาหาร สม่ำเสมอ ไม่เย็นนัก ไม่ร้อนนัก ปานกลาง เหมาะแก่การบำเพ็ญ เพียร
asaṭho hoti amāyāvī yathābhūtaṁ attānaṁ āvikattā satthari vā viññūsu vā sabrahmacārīsu;
sabrahmacārīsu āraddhavīriyo → brahmacārīsu āraddhaviriyo (pts) | āvikattā → So all MSS here. (pts note) | brahmacārīsu → Bm b-isu; Si sabrahmacārīsu. (pts note) | āvikattā → āvīkattā (bjt)๓. เป็นผู้ไม่โอ้อวด ไม่มีมารยา ทำตนให้เปิดเผยตามความเป็นจริงใน ศาสดา หรือในเพื่อนพรหมจารีผู้รู้ทั้งหลาย
āraddhavīriyo viharati akusalānaṁ dhammānaṁ pahānāya, kusalānaṁ dhammānaṁ upasampadāya, thāmavā daḷhaparakkamo anikkhittadhuro kusalesu dhammesu;
anikkhittadhuro → Bm Si an-ūro. (pts note) | āraddhavīriyo → āraddhaviriyo (bjt, th, pts)๔. เป็นผู้ปรารภความเพียร เพื่อละอกุศลธรรม เพื่อให้กุศลธรรมเกิด มีความเข้มแข็ง มีความบากบั่นมั่นคง ไม่ทอดธุระในกุศลธรรม ทั้งหลายอยู่
paññavā hoti udayatthagāminiyā paññāya samannāgato ariyāya nibbedhikāya sammādukkhakkhayagāminiyā—
udayatthagāminiyā → Sk omits final yā. (pts note) | sammādukkhakkhayagāminiyā → sammā dukkhakkhayagāminiyā (th)๕. เป็นผู้มีปัญญา คือ ประกอบด้วยปัญญาเป็นเครื่องพิจารณาเห็น ทั้งความเกิดและความดับ อันเป็นอริยะ ชำแรกกิเลสให้ถึงความสิ้น ทุกข์โดยชอบ
imāni kho, mahārāja, pañca padhāniyaṅgāni.มหาบพิตร องค์ของภิกษุผู้บำเพ็ญเพียร ๕ ประการนี้แล
Cattārome, mahārāja, vaṇṇā—
cattārome → cattāro me (pts)วรรณะ ๔ จำพวกนี้ คือ
khattiyā, brāhmaṇā, vessā, suddā.(๑) กษัตริย์ (๒) พราหมณ์ (๓) แพศย์ (๔) ศูทร
Te cassu imehi pañcahi padhāniyaṅgehi samannāgatā;
cassu → assu (pts)ถ้าวรรณะ ๔ จำพวกนั้นเป็นผู้ประกอบด้วยองค์ของภิกษุผู้มีความเพียร ๕ ประการนี้
ettha pana nesaṁ assa dīgharattaṁ hitāya sukhāyā”ti.
ettha pana → taṁ (bj, sya-all, pts) | assa → cassa (bj) | nesaṁ → ettha pana nesaṁ (bj: machasaṁ) | taṁ → So Skt Si; Bm ettha pana. (pts note)ข้อนั้นก็จะเป็นไปเพื่อประโยชน์เกื้อกูล เพื่อสุขแก่วรรณะ ๔ จำพวกตลอดกาลนาน ขอถวายพระพร”
“Cattārome, bhante, vaṇṇā—
cattārome → cattāro me (bjt, pts)พระเจ้าปเสนทิโกศลกราบทูลว่า “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ วรรณะ ๔ จำพวกนี้ คือ
khattiyā, brāhmaṇā, vessā, suddā.(๑) กษัตริย์ (๒) พราหมณ์ (๓) แพศย์ (๔) ศูทร
Te cassu imehi pañcahi padhāniyaṅgehi samannāgatā;
cassu → assu (pts)ถ้าวรรณะ ๔ จำพวกนั้นเป็นผู้ ประกอบด้วยองค์ของภิกษุผู้มีความเพียร ๕ ประการนี้
ettha pana nesaṁ, bhante, siyā viseso siyā nānākaraṇan”ti?
nānākaraṇanti → nānākaraṇan ti (pts)ในข้อนี้ วรรณะ ๔ จำพวก นั้นจะมีอะไรผิดแผกแตกต่างกันเล่า พระพุทธเจ้าข้า”
“Ettha kho nesāhaṁ, mahārāja, padhānavemattataṁ vadāmi.
kho → kho pana (bj) | padhānavemattataṁ → padhānavemattaṁ (pts) | padhānavemattataṁ → nānatthaṁ (bj: sīmu8); vemattaṁ (bj: PTS) | nesāhaṁ → Skt pan'; esāhaṁ. (pts note) | padhānavemattaṁ → So Bu (bis); Sk padhānamettā; Bm Si padhānavemattataṁ. (pts note)“มหาบพิตร ในข้อนี้ อาตมภาพกล่าวถึงวรรณะทั้ง ๔ จำพวก มีความ
Seyyathāpissu, mahārāja, dve hatthidammā vā assadammā vā godammā vā sudantā suvinītā, dve hatthidammā vā assadammā vā godammā vā adantā avinītā.
seyyathāpissu → seyyathāpassu (bj, sya-all) | seyyathāpassu → seyyathāpissu (bj: machasaṁ, PTS) | ssu → So Si; Sk seyyathā phassu; Bm seyyathāpi mahārāja. (pts note) | seyyathāpissu → seyyathāpi ssu (pts)แตกต่างกันด้วยความเพียร เปรียบเหมือนสัตว์คู่หนึ่ง เป็นช้างที่ควรฝึกก็ตาม เป็นม้า ที่ควรฝึกก็ตาม เป็นโคที่ควรฝึกก็ตาม เขาฝึกดีแล้ว แนะนำดีแล้ว หรือว่าสัตว์คู่หนึ่ง คือช้างที่ควรฝึกก็ตาม ม้าที่ควรฝึกก็ตาม โคที่ควรฝึกก็ตาม ที่ยังไม่ได้ฝึก ยังไม่ได้ แนะนำ
Taṁ kiṁ maññasi, mahārāja,
kiṁ → kim (pts)มหาบพิตร พระองค์ทรงเข้าพระทัยความข้อนั้นว่าอย่างไร
ye te dve hatthidammā vā assadammā vā godammā vā sudantā suvinītā, api nu te dantāva dantakāraṇaṁ gaccheyyuṁ, dantāva dantabhūmiṁ sampāpuṇeyyun”ti?
dve → Si ye dve te. (pts note) | api → Bm api su nu. (pts note) | ti → Bm omits ti. (pts note) | dantāva → dantā va (pts) | sampāpuṇeyyunti → sampāpuṇeyyun ti (pts)สัตว์คู่หนึ่งเป็น ช้างที่ควรฝึกก็ตาม เป็นม้าที่ควรฝึกก็ตาม เป็นโคที่ควรฝึกก็ตาม เขาฝึกดีแล้ว แนะนำดีแล้ว สัตว์คู่หนึ่งที่ฝึกแล้วเท่านั้น พึงถึงเหตุของสัตว์ที่ฝึกแล้ว พึงบรรลุภูมิ ของสัตว์ที่ฝึกแล้ว มิใช่หรือ ขอถวายพระพร”
“Evaṁ, bhante”.
evaṁ → evametaṁ (sya-all) | Evaṁ → Si adds etaṁ. (pts note)“ใช่ พระพุทธเจ้าข้า”
“Ye pana te dve hatthidammā vā assadammā vā godammā vā adantā avinītā, api nu te adantāva dantakāraṇaṁ gaccheyyuṁ, adantāva dantabhūmiṁ sampāpuṇeyyuṁ, seyyathāpi te dve hatthidammā vā assadammā vā godammā vā sudantā suvinītā”ti?
adantā → Sk adds va. (pts note) | adantāva → adantā va (pts) | suvinītāti → suvinītā ti (pts)“มหาบพิตร สัตว์คู่หนึ่งจะเป็นช้างที่ควรฝึกก็ตาม เป็นม้าที่ควรฝึกก็ตาม เป็นโคที่ควรฝึกก็ตาม เขาไม่ได้ฝึก ไม่ได้แนะนำ สัตว์ที่เขาไม่ได้ฝึกเลย จะพึงถึงเหตุ ของสัตว์ที่ฝึกแล้ว จะบรรลุถึงภูมิของสัตว์ที่ฝึกแล้ว เหมือนสัตว์คู่นั้นจะเป็นช้างที่ควร ฝึกก็ตาม เป็นม้าที่ควรฝึกก็ตาม เป็นโคที่ควรฝึกก็ตาม ที่เขาฝึกแล้ว แนะนำดีแล้ว ได้บ้างไหม ขอถวายพระพร”
“No hetaṁ, bhante”.
evaṁ → Bm Si no h'; etaṁ. (pts note) | no hetaṁ → nohetaṁ (bjt) | hetaṁ → h evaṁ (pts)พระเจ้าปเสนทิโกศลกราบทูลว่า “ไม่ได้ พระพุทธเจ้าข้า”
“Evameva kho, mahārāja, yaṁ taṁ saddhena pattabbaṁ appābādhena asaṭhena amāyāvinā āraddhavīriyena paññavatā, taṁ vata assaddho bahvābādho saṭho māyāvī kusīto duppañño pāpuṇissatīti—netaṁ ṭhānaṁ vijjatī”ti.
taṁ vata → taṁ tathā so (mr) | āraddhavīriyena paññavatā → āraddhaviriyena paññāvatā (pts) | assaddho bahvābādho → asaddho bavhābādho (pts) | vata → taṁ tathā so (cck: ka.) | paññāvatā → So Sk; Bm Si paññavatā. (pts note) | vata → Bm taṁ tathā so. (pts note) | bavhābādho → Bm Si (as at p. 94) bahvābādho; Bu bavh-. (pts note) | kusīto → Bm kusito. (pts note) | yaṁ taṁ → yantaṁ (th) | evameva → evam eva (pts) | yaṁ → yan (pts) | netaṁ → n etaṁ (pts)พระผู้มีพระภาคตรัสว่า “มหาบพิตร อย่างนั้นเหมือนกัน เป็นไปไม่ได้เลย ที่ อิฏฐผลใดอันบุคคลผู้มีศรัทธา มีอาพาธน้อย ไม่โอ้อวด ไม่มีมารยา ปรารภความเพียร มีปัญญา พึงถึงอิฏฐผลนั้น บุคคลผู้ไม่มีศรัทธา มีอาพาธมาก โอ้อวด มีมารยา เกียจคร้าน มีปัญญาทราม จักถึงได้ ขอถวายพระพร”
“Heturūpaṁ, bhante, bhagavā āha; saheturūpaṁ, bhante, bhagavā āha.
saheturūpaṁ → saheturūpaṁ pana (sya-all)พระเจ้าปเสนทิโกศล ทูลถามว่า “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ พระผู้มี พระภาคได้ตรัสสภาพที่เป็นเหตุ ทั้งยังตรัสสภาพที่เป็นผลว่า
Cattārome, bhante, vaṇṇā—
cattārome → cattāro me (bjt, pts)‘วรรณะ ๔ จำพวกนี้ คือ
khattiyā, brāhmaṇā, vessā, suddā.(๑) กษัตริย์ (๒) พราหมณ์ (๓) แพศย์ (๔) ศูทร
Te cassu imehi pañcahi padhāniyaṅgehi samannāgatā te cassu sammappadhānā;
sammappadhānā → Si samapp-. (pts note) | cassu → assu (pts)ถ้าวรรณะ ๔ จำพวกนั้น เป็นผู้ประกอบด้วยองค์ของภิกษุผู้มีความเพียร ๕ ประการนี้และมีความเพียร เหมือนกัน’
ettha pana nesaṁ, bhante, siyā viseso siyā nānākaraṇan”ti?
nesaṁ → tesaṁ (sya-all, pts) | nānākaraṇanti → nānākaraṇan ti (pts)ในข้อนี้ วรรณะ ๔ จำพวกนี้ จะพึงมีความผิดแผกแตกต่างกันบ้างไหม พระพุทธเจ้าข้า”
“Ettha kho nesāhaṁ, mahārāja, na kiñci nānākaraṇaṁ vadāmi—yadidaṁ vimuttiyā vimuttiṁ.
Ettha kho → ettha kho pana (bj) | nesāhaṁ → nesahaṁ (pts) | nesāhaṁ → ettha kho nesāhaṁ (bj: machasaṁ, PTS) | kho → ettha kho pana (cck: sī.) | nesahaṁ → Sk ettha kho panesāhaṁ. (pts note) | na → Sk omits na. (pts note) | yadidaṁ → yadidam (pts)พระผู้มีพระภาคตรัสตอบว่า “มหาบพิตร ในข้อนี้ อาตมภาพกล่าวว่าวรรณะ ๔ จำพวกนี้ ไม่แตกต่างกันแม้แต่น้อย คือวิมุตติกับวิมุตติไม่แตกต่างกัน
Seyyathāpi, mahārāja, puriso sukkhaṁ sākakaṭṭhaṁ ādāya aggiṁ abhinibbatteyya, tejo pātukareyya;
pātukareyya → Bm dhātuṁ kareyya. (pts note)เปรียบเหมือน บุรุษผู้เก็บไม้สักแห้งมาก่อไฟ ให้ลุกโพลงขึ้น
athāparo puriso sukkhaṁ sālakaṭṭhaṁ ādāya aggiṁ abhinibbatteyya, tejo pātukareyya;
athāparo → atha aparo (bj, pts) | aparo → Bm athāparo. (pts note)ต่อมาบุรุษอีกคนหนึ่งเก็บไม้สาละแห้ง มาก่อไฟให้ลุกโพลงขึ้น
athāparo puriso sukkhaṁ ambakaṭṭhaṁ ādāya aggiṁ abhinibbatteyya, tejo pātukareyya;
athāparo → atha aparo (bj, sya-all, pts)ต่อมาบุรุษอีกคนหนึ่งเก็บไม้มะม่วงแห้งมาก่อไฟให้ลุกโพลงขึ้น
athāparo puriso sukkhaṁ udumbarakaṭṭhaṁ ādāya aggiṁ abhinibbatteyya, tejo pātukareyya.
athāparo → atha aparo (bj, pts); atha ca aparo (sya-all)ต่อมาบุรุษอีกคนหนึ่งเก็บไม้มะเดื่อแห้งมาก่อไฟ ให้ลุกโพลงขึ้น
Taṁ kiṁ maññasi, mahārāja,
kiṁ → kim (pts)มหาบพิตร พระองค์ทรงเข้าพระทัยความข้อนั้นว่าอย่างไร
siyā nu kho tesaṁ aggīnaṁ nānādāruto abhinibbattānaṁ kiñci nānākaraṇaṁ acciyā vā acciṁ, vaṇṇena vā vaṇṇaṁ, ābhāya vā ābhan”ti?
ti → So Bm Si; Sk ābhā. (pts note) | acciṁ → acci (th) | ābhanti → ābhan ti (pts)เปลวกับเปลว สีกับสี แสงกับแสง ของไฟที่เกิดขึ้นมาจากไม้ต่าง ๆ กันนั้น จะพึงมีความแตกต่างกันบ้างไหม ขอถวายพระพร”
“No hetaṁ, bhante”.
hetaṁ → h etaṁ (pts)“ไม่มีความแตกต่างกันเลย พระพุทธเจ้าข้า”
“Evameva kho, mahārāja, yaṁ taṁ tejaṁ vīriyā nimmathitaṁ padhānābhinibbattaṁ, nāhaṁ tattha kiñci nānākaraṇaṁ vadāmi—yadidaṁ vimuttiyā vimuttin”ti.
vīriyā nimmathitaṁ → viriyaṁ nippharati taṁ (bj) | taṁ → vīriyā nimmathitaṁ (bj: machasaṁ) | padhānābhinibbattaṁ → pacchābhinibbattaṁ (bj: sīmu8) | padhānābhinibbattaṁ → viriyaṁ nippharati, taṁ pacchābhinibbattaṁ (cck: sī.) | nimmathitaṁ → So Bm Si; Sk viriyanippharatitaṁ. (pts note) | bhinibbattaṁ → Bm nibbattaṁ. (pts note) | vīriyā nimmathitaṁ → viriyānimmathitaṁ (th) | evameva → evam eva (pts) | yaṁ → yan (pts) | vīriyā → viriyā (pts) | padhānābhinibbattaṁ → padhānā bhinibbattaṁ (pts) | vimuttinti → vimuttin ti (pts)“อย่างนั้นเหมือนกัน มหาบพิตร เดชอันใดถูกความเพียรย่ำยีแล้ว เกิดขึ้นด้วย ความเพียร ในเดชนั้นอาตมภาพไม่กล่าวว่าแตกต่างกัน คือวิมุตติกับวิมุตติไม่แตกต่างกัน ขอถวายพระพร”
“Heturūpaṁ, bhante, bhagavā āha; saheturūpaṁ, bhante, bhagavā āha.
saheturūpaṁ → saheturūpaṁ pana (sya-all)“พระผู้มีพระภาคตรัสสภาพที่เป็นเหตุ ทั้งตรัสสภาพอันเป็นผล
Kiṁ pana, bhante, atthi devā”ti?
kiṁ → kim (pts) | devāti → devā ti (pts)เทวดามีจริงหรือ พระพุทธเจ้าข้า”
“Kiṁ pana tvaṁ, mahārāja, evaṁ vadesi:
kiṁ → kim (pts)“มหาบพิตร เพราะเหตุไร พระองค์จึงตรัสถามอย่างนี้ว่า
‘kiṁ pana, bhante, atthi devā’”ti?
kiṁ → kim (pts) | devāti → devā ti (pts)‘เทวดามีจริงหรือ พระพุทธเจ้าข้า”
“Yadi vā te, bhante, devā āgantāro itthattaṁ yadi vā anāgantāro itthattaṁ”?
itthattaṁ → itthattanti (bj, sya-all) | itthattaṁ → itthattan ti (pts)พระเจ้าปเสนทิโกศล กราบทูลว่า “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ถ้าเทวดามีจริง เทวดาเหล่านั้นมาสู่โลกนี้หรือไม่มาสู่โลกนี้ พระพุทธเจ้าข้า”
“Ye te, mahārāja, devā sabyābajjhā te devā āgantāro itthattaṁ, ye te devā abyābajjhā te devā anāgantāro itthattan”ti.
sabyābajjhā → sabyāpajjhā (bj, sya-all, pts) | abyābajjhā → abyāpajjhā (bj, sya-all, pts) | savyāpajjhā → Bm sabyābajjhā; Si sabyāpajjhā. (pts note) | abyāpajjhā → Bm abyābajjhā. (pts note) | itthattanti → itthattan ti (pts)พระผู้มีพระภาคตรัสว่า “มหาบพิตร เทวดาเหล่าใดมีความเบียดเบียน เทวดา เหล่านั้นมาสู่โลกนี้ เทวดาเหล่าใดไม่มีความเบียดเบียน เทวดาเหล่านั้นไม่มา สู่โลกนี้ ขอถวายพระพร”
Evaṁ vutte, viṭaṭūbho senāpati bhagavantaṁ etadavoca:
viṭaṭūbho → viḍūḍabho (bj, sya-all, pts); viṭṭūbho (cck) | viḍūḍabho → viṭaṭūbho (bj: machasaṁ) | evaṁ → evam (pts) | etadavoca → etad avoca (pts)เมื่อพระผู้มีพระภาคตรัสอย่างนี้แล้ว วิฑูฑภเสนาบดีได้กราบทูล พระผู้มีพระภาคว่า
“ye te, bhante, devā sabyābajjhā āgantāro itthattaṁ te devā, ye te devā abyābajjhā anāgantāro itthattaṁ te deve tamhā ṭhānā cāvessanti vā pabbājessanti vā”ti?
sabyābajjhā → sabyāpajjhā (bj, sya-all, pts) | abyābajjhā → abyāpajjhā (bj, sya-all, pts) | āgantāro → Sk anāgantāro. (pts note) | anāgantāro → Si ān-. (pts note) | deve → Sk adds ti. (pts note) | pabbājessanti → Sk pabbājissanti. (pts note) | sabyābajjhā → savyāpajjhā (pts) | vāti → vā ti (pts)“ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ เทวดาเหล่าใดมีความเบียดเบียนมาสู่โลกนี้ เทวดา เหล่านั้นจักยังเทวดาทั้งหลายผู้ไม่มีความเบียดเบียน ผู้ไม่มาสู่โลกนี้ให้จุติหรือจัก ขับไล่เสียจากที่นั้นหรือ พระพุทธเจ้าข้า”
Atha kho āyasmato ānandassa etadahosi:
etadahosi → etad ahosi (pts)ครั้งนั้น ท่านพระอานนท์ได้คิดว่า
“ayaṁ kho viṭaṭūbho senāpati rañño pasenadissa kosalassa putto;
viṭaṭūbho → viḍūḍhabho (bj); viḍūḍabho (sya-all); viḍūdabho (pts)“วิฑูฑภเสนาบดีนี้เป็นพระราชโอรสของ พระเจ้าปเสนทิโกศล
ahaṁ bhagavato putto.เราเป็นโอรสของพระผู้มีพระภาค
Ayaṁ kho kālo yaṁ putto puttena manteyyā”ti.
manteyyāti → Sk nimanteyyāsīti. (pts note)บัดนี้เป็นกาลสมควรที่โอรส กับโอรสจะพึงปรึกษากัน”
Atha kho āyasmā ānando viṭaṭūbhaṁ senāpatiṁ āmantesi:
viṭaṭūbhaṁ → viḍūḍhabhaṁ (bj); viḍūḍabhaṁ (sya-all, pts)ลำดับนั้น ท่านพระอานนท์จึงกล่าวกับวิฑูฑภเสนาบดีว่า
“tena hi, senāpati, taññevettha paṭipucchissāmi; yathā te khameyya tathā naṁ byākareyyāsi.
taññevettha → taṁ yevettha (my, bjt) | tena hi → tenahi (th) | taññevettha → taṁ yev ettha (pts)“เสนาบดี ถ้าเช่นนั้น ในข้อนี้ อาตมภาพจะขอย้อนถามท่านก่อน ท่านพึง ตอบปัญหาตามที่ท่านพอใจ
Taṁ kiṁ maññasi, senāpati,
kiṁ → kim (pts)ท่านเข้าใจความข้อนั้นว่าอย่างไร
yāvatā rañño pasenadissa kosalassa vijitaṁ yattha ca rājā pasenadi kosalo issariyādhipaccaṁ rajjaṁ kāreti, pahoti tattha rājā pasenadi kosalo samaṇaṁ vā brāhmaṇaṁ vā puññavantaṁ vā apuññavantaṁ vā brahmacariyavantaṁ vā abrahmacariyavantaṁ vā tamhā ṭhānā cāvetuṁ vā pabbājetuṁ vā”ti?
rajjaṁ → Sk omits throughout. (pts note) | brāhmaṇaṁ → brāmaṇaṁ (pts) | cāvetuṁ → cāvetum (pts) | vāti → vā ti (pts)พระราชอาณาจักร ของพระเจ้าปเสนทิโกศลมีประมาณเท่าใด และในพระราชอาณาจักรใด พระเจ้า ปเสนทิโกศลครองราชย์เป็นอิสราธิบดี ในพระราชอาณาจักรนั้น ท้าวเธอทรง สามารถยังสมณะหรือพราหมณ์ ผู้มีบุญหรือไม่มีบุญ ผู้ประพฤติพรหมจรรย์หรือไม่ ประพฤติพรหมจรรย์ ให้ย้ายออก หรือทรงเนรเทศจากที่นั้นได้ มิใช่หรือ”
“Yāvatā, bho, rañño pasenadissa kosalassa vijitaṁ yattha ca rājā pasenadi kosalo issariyādhipaccaṁ rajjaṁ kāreti, pahoti tattha rājā pasenadi kosalo samaṇaṁ vā brāhmaṇaṁ vā puññavantaṁ vā apuññavantaṁ vā brahmacariyavantaṁ vā abrahmacariyavantaṁ vā tamhā ṭhānā cāvetuṁ vā pabbājetuṁ vā”ti.
brāhmaṇaṁ → brāhmaṇā (bj) | brāhmaṇaṁ → pabbājetuṁ (pts) | puññavantaṁ vā apuññavantaṁ vā brahmacariyavantaṁ vā abrahmacariyavantaṁ vā tamhā ṭhānā cāvetuṁ vā pabbājetuṁ vāti → ti (pts)วิฑูฑภเสนาบดีตอบว่า “พระคุณเจ้า พระราชอาณาจักรของพระเจ้าปเสนทิโกศล มีประมาณเท่าใด และในพระราชอาณาจักรใด พระเจ้าปเสนทิโกศลครองราชย์เป็น อิสราธิบดี ในพระราชอาณาจักรนั้น ท้าวเธอย่อมทรงสามารถยังสมณะหรือ พราหมณ์ ผู้มีบุญหรือไม่มีบุญ ผู้ประพฤติพรหมจรรย์หรือไม่ประพฤติพรหมจรรย์ ให้ย้ายออกหรือทรงเนรเทศเสียจากที่นั้นได้”
“Taṁ kiṁ maññasi, senāpati,
kiṁ → kim (pts)“เสนาบดี ท่านเข้าใจความข้อนั้นว่าอย่างไร
yāvatā rañño pasenadissa kosalassa avijitaṁ yattha ca rājā pasenadi kosalo na issariyādhipaccaṁ rajjaṁ kāreti, tattha pahoti rājā pasenadi kosalo samaṇaṁ vā brāhmaṇaṁ vā puññavantaṁ vā apuññavantaṁ vā brahmacariyavantaṁ vā abrahmacariyavantaṁ vā tamhā ṭhānā cāvetuṁ vā pabbājetuṁ vā”ti?
tattha → Bm Si tattha pahoti. (pts note) | + → na (bjt) | rajjaṁ → rajjam (pts) | vāti → vā ti (pts)ที่อันมิใช่พระราชอาณาจักรของ พระเจ้าปเสนทิโกศลมีประมาณเท่าใด และในที่ใด พระเจ้าปเสนทิโกศลมิได้ครอง ราชย์เป็นอิสราธิบดี ในที่นั้น ท้าวเธอย่อมสามารถยังสมณะหรือพราหมณ์ ผู้มีบุญ หรือไม่มีบุญ ผู้ประพฤติพรหมจรรย์หรือไม่ประพฤติพรหมจรรย์ ให้ย้ายออก หรือทรง เนรเทศเสียจากที่นั้นได้หรือ”
“Yāvatā, bho, rañño pasenadissa kosalassa avijitaṁ yattha ca rājā pasenadi kosalo na issariyādhipaccaṁ rajjaṁ kāreti, na tattha pahoti rājā pasenadi kosalo samaṇaṁ vā brāhmaṇaṁ vā puññavantaṁ vā apuññavantaṁ vā brahmacariyavantaṁ vā abrahmacariyavantaṁ vā tamhā ṭhānā cāvetuṁ vā pabbājetuṁ vā”ti.
pasenadi → pasenadissa (bj) | na → na pahoti (pts)“พระคุณเจ้า ที่อันมิใช่พระราชอาณาจักรของพระเจ้าปเสนทิโกศลมีประมาณ เท่าใดและในที่ใดพระเจ้าปเสนทิโกศลมิได้ครองราชย์เป็นอิสราธิบดี ในที่นั้น ท้าวเธอ ย่อมไม่ทรงสามารถจะยังสมณะหรือพราหมณ์ ผู้มีบุญหรือไม่มีบุญ ผู้ประพฤติ พรหมจรรย์หรือไม่ประพฤติพรหมจรรย์ ให้ย้ายออก หรือทรงเนรเทศเสียจาก ที่นั้นได้”
“Taṁ kiṁ maññasi, senāpati,
kiṁ → kim (pts)“เสนาบดี ท่านเข้าใจความข้อนั้นว่าอย่างไร
sutā te devā tāvatiṁsā”ti?
tāvatiṁsāti → tāvatiṁsā ti (pts)ท่านเคยได้ยินเกี่ยวกับเทพชั้น ดาวดึงส์มาแล้วหรือ”
“Evaṁ, bho.“ใช่แล้ว พระคุณเจ้า
Sutā me devā tāvatiṁsā.
sutā → sutaṁ (bj)โยมได้ยินเกี่ยวกับเทพชั้นดาวดึงส์มาแล้ว
Idhāpi bhotā raññā pasenadinā kosalena sutā devā tāvatiṁsā”ti.
idhāpi → idānipi (sya-all) | idhāpi → Si idāni pi. (pts note) | raññā → Bm rañño. (pts note) | Pasenadinā → Sk Pasenadi. (pts note) | tāvatiṁsāti → tāvatiṁsā ti (pts)แม้ในบัดนี้ พระเจ้าปเสนทิโกศลก็ทรงสดับเกี่ยวกับเทพชั้นดาวดึงส์มาแล้ว”
“Taṁ kiṁ maññasi, senāpati,
kiṁ → kim (pts)“เสนาบดี ท่านเข้าใจความข้อนั้นว่าอย่างไร
pahoti rājā pasenadi kosalo deve tāvatiṁse tamhā ṭhānā cāvetuṁ vā pabbājetuṁ vā”ti?
vāti dassanampi → vā ti dassanāya pi (pts)พระเจ้าปเสนทิโกศลจะทรง สามารถยังเทพชั้นดาวดึงส์ ให้เคลื่อนหรือทรงเนรเทศไปเสียจากที่นั้นได้ไหม”
“Dassanampi, bho, rājā pasenadi kosalo deve tāvatiṁse nappahoti, kuto pana tamhā ṭhānā cāvessati vā pabbājessati vā”ti?
dassanampi → dassanāyapi (bj, sya-all) | cāvessati → Bm cāvissati. (pts note) | pabbājessati → Sk (here et infra) pabbājissati (pts note) | dassanampi → pi (pts) | vāti → vā ti (pts)วิฑูฑภเสนาบดี ตอบว่า “พระคุณเจ้า พระเจ้าปเสนทิโกศลไม่ทรงสามารถแม้ แต่จะทอดพระเนตรเห็นเทพชั้นดาวดึงส์ ที่ไหนเล่าจะทรงให้เคลื่อน หรือทรงเนรเทศ ไปเสียจากที่นั้นได้”
“Evameva kho, senāpati, ye te devā sabyābajjhā āgantāro itthattaṁ te devā, ye te devā abyābajjhā anāgantāro itthattaṁ te deve dassanāyapi nappahonti; kuto pana tamhā ṭhānā cāvessanti vā pabbājessanti vā”ti?
sabyābajjhā → sabyāpajjhā (bj, sya-all, pts) | abyābajjhā → abyāpajjhā (bj, sya-all, pts) | deve → devā (bj) | pabbājessanti vāti → pabbajessanti vā ti (pts) | savyāpajjhā → Sk here sabbyāpajjhā. (pts note) | cāvessanti → vācessanti (bjt) | evameva → evam eva (pts) | dassanāyapi → dassanāya pi (pts)ท่านพระอานนท์กล่าวว่า “เสนาบดี อย่างนั้นหมือนกัน เทพเหล่าใดมีความ เบียดเบียนมาสู่โลกนี้ เทพเหล่านั้นย่อมไม่สามารถแม้เพื่อจะเห็นเทพผู้ไม่มีความ เบียดเบียน ผู้ไม่มาสู่โลกนี้ ที่ไหนเล่าจักให้เคลื่อนหรือเนรเทศไปเสียจากที่นั้นได้”
Atha kho rājā pasenadi kosalo bhagavantaṁ etadavoca:
etadavoca → etad avoca (pts)ครั้งนั้น พระเจ้าปเสนทิโกศลได้ทูลถามพระผู้มีพระภาคว่า
“konāmo ayaṁ, bhante, bhikkhū”ti?
konāmo ayaṁ → ko nāmāyaṁ (sya-all) | ayaṁ → Si Konāmāyaṁ. (pts note) | konāmo → ko nāmo (bjt)“ภิกษุรูป นี้ชื่ออะไร พระพุทธเจ้าข้า”
“Ānando nāma, mahārājā”ti.พระผู้มีพระภาคตรัสตอบว่า “ภิกษุรูปนี้ชื่ออานนท์ ขอถวายพระพร”
“Ānando vata bho, ānandarūpo vata bho.พระเจ้าปเสนทิโกศลทูลถามว่า “พระคุณเจ้าอานนท์รูปก็งาม นามก็เพราะ
Heturūpaṁ, bhante, āyasmā ānando āha; saheturūpaṁ, bhante, āyasmā ānando āha.
saheturūpaṁ → saheturūpaṁ pana (sya-all); saheturupaṁ (pts)ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ พระคุณเจ้าอานนท์กล่าวสภาพที่เป็นเหตุ และกล่าวสภาพที่ เป็นผล
Kiṁ pana, bhante, atthi brahmā”ti?
bhante → Sk adds kiṁ pana tvaṁ. (pts note) | brahmāti → brahmā ti (pts)พรหมมีจริงหรือ พระพุทธเจ้าข้า”
“Kiṁ pana tvaṁ, mahārāja, evaṁ vadesi:พระผู้มีพระภาคตรัสตอบว่า “มหาบพิตร เพราะเหตุไร
‘kiṁ pana, bhante, atthi brahmā’”ti?
kiṁ → kim (pts) | brahmāti → brahmā ti (pts)พระองค์จึงตรัสถาม อย่างนี้ว่า ‘พรหมมีจริงหรือ พระพุทธเจ้าข้า’ เล่า มหาบพิตร”
“Yadi vā so, bhante, brahmā āgantā itthattaṁ, yadi vā anāgantā itthattan”ti?
itthattaṁ → itthataṁ (pts) | itthattanti → itthattan ti (pts)พระเจ้าปเสนทิโกศลกราบทูลว่า “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ถ้าพรหมมีจริง พรหมนั้นมาสู่โลกนี้หรือไม่มาสู่โลกนี้ พระพุทธเจ้าข้า”
“Yo so, mahārāja, brahmā sabyābajjho so brahmā āgantā itthattaṁ, yo so brahmā abyābajjho so brahmā anāgantā itthattan”ti.
sabyābajjho → sabyāpajjho (bj, sya-all, pts) | abyābajjho → abyāpajjho (bj, sya-all, pts) | sabyābajjho → savyāpajjho (pts) | itthattanti → itthattan ti (pts)พระผู้มีพระภาคตรัสว่า “มหาบพิตร พรหมใดมีความเบียดเบียน พรหมนั้น มาสู่โลกนี้ พรหมใดไม่มีความเบียดเบียน พรหมนั้นก็ไม่มาสู่โลกนี้ ขอถวายพระพร”
Atha kho aññataro puriso rājānaṁ pasenadiṁ kosalaṁ etadavoca:
aññataro → Sk adds so. (pts note) | etadavoca → etad avoca (pts)ลำดับนั้น บุรุษคนหนึ่งได้กราบทูลพระเจ้าปเสนทิโกศลว่า
“sañjayo, mahārāja, brāhmaṇo ākāsagotto āgato”ti.
āgatoti → āgato ti (pts)“ขอเดชะ พราหมณ์ สัญชัย อากาสโคตรมาแล้ว พระเจ้าข้า”
Atha kho rājā pasenadi kosalo sañjayaṁ brāhmaṇaṁ ākāsagottaṁ etadavoca:
etadavoca → etad avoca (pts)ต่อมา พระเจ้าปเสนทิโกศลจึงตรัสถามพราหมณ์สัญชัย อากาสโคตรว่า
“ko nu kho, brāhmaṇa, imaṁ kathāvatthuṁ rājantepure abbhudāhāsī”ti?
abbhudāhāsīti → Sk abbhutā hoti. (pts note)“พราหมณ์ ใครหนอกล่าวเรื่องนี้ไว้ภายในพระราชวัง”
“Viṭaṭūbho, mahārāja, senāpatī”ti.
viṭaṭūbho → viḍūḍhabho (bj); viḍūḍabho (sya-all, pts)พราหมณ์สัญชัย อากาสโคตรกราบทูลว่า “ขอเดชะ วิฑูฑภเสนาบดี พระเจ้าข้า”
Viṭaṭūbho senāpati evamāha:
viṭaṭūbho → viḍūḍhabho (bj); viḍūḍabho (sya-all) | viṭaṭūbho senāpati evamāha → viḍūḍabho senapati evam āha (pts)วิฑูฑภเสนาบดีกราบทูลอย่างนี้ว่า
“sañjayo, mahārāja, brāhmaṇo ākāsagotto”ti.
ākāsagottoti → ākāsagotto ti (pts)ข้าแต่มหาราช พราหมณ์สัญชัย อากาสโคตร พระเจ้าข้า”
Atha kho aññataro puriso rājānaṁ pasenadiṁ kosalaṁ etadavoca:
etadavoca → etad avoca (pts)ลำดับนั้น บุรุษคนหนึ่งได้กราบทูลพระเจ้าปเสนทิโกศลว่า
“yānakālo, mahārājā”ti.“ขอเดชะ บัดนี้ ยานพาหนะพร้อมแล้ว พระเจ้าข้า”
Atha kho rājā pasenadi kosalo bhagavantaṁ etadavoca:
etadavoca → etad avoca (pts)ลำดับนั้น พระเจ้าปเสนทิโกศลได้กราบทูลพระผู้มีพระภาคว่า
“sabbaññutaṁ mayaṁ, bhante, bhagavantaṁ apucchimhā, sabbaññutaṁ bhagavā byākāsi;
apucchimhā → apucchimbā (pts) | byākāsi → vyākāsi (bjt, pts)“ข้าแต่พระองค์ ผู้เจริญ หม่อมฉันได้ทูลถามพระผู้มีพระภาคถึงความเป็นสัพพัญญู พระผู้มีพระภาค ก็ทรงตอบความเป็นสัพพัญญูแล้ว
tañca panamhākaṁ ruccati ceva khamati ca, tena camhā attamanā.
tañca panamhākaṁ → tañ ca pan amhākaṁ (pts) | ceva → eva (pts) | camhā → amhā (pts)ข้อที่ทรงตอบนั้นหม่อมฉันชอบใจและถูกใจนัก และหม่อมฉันก็ชื่นชมด้วยข้อที่ทรงตอบนั้น
Cātuvaṇṇisuddhiṁ mayaṁ, bhante, bhagavantaṁ apucchimhā, cātuvaṇṇisuddhiṁ bhagavā byākāsi;
cātuvaṇṇisuddhiṁ → cātuvaṇṇiṁ suddhiṁ (bj, sya-all, pts) | suddhiṁ → cātuvaṇṇi suddhiṁ (bj: machasaṁ) | suddhiṁ → Bm cātuvaṇṇisaddhiṁ. (pts note) | byākāsi → vyākāsi (bjt, pts)หม่อมฉันได้ทูลถามพระผู้มีพระภาคถึงความบริสุทธิ์ของวรรณะ ๔ จำพวก พระผู้มีพระภาคก็ทรงตอบความบริสุทธิ์ของวรรณะ ๔ จำพวกแล้ว
tañca panamhākaṁ ruccati ceva khamati ca, tena camhā attamanā.
tañca panamhākaṁ → tañ ca pan amhākaṁ (pts) | ceva → eva (pts) | camhā → amhā (pts)และข้อที่ทรง ตอบนั้น หม่อมฉันชอบใจและถูกใจนัก และหม่อมฉันก็ชื่นชมด้วยข้อที่ทรงตอบนั้น
Adhideve mayaṁ, bhante, bhagavantaṁ apucchimhā, adhideve bhagavā byākāsi;
Adhideve → So Bm Si; Sk aviveva & avideve. (pts note) | byākāsi → vyākāsi (bjt, pts)หม่อมฉันได้ทูลถามพระผู้มีพระภาคถึงเทวดาที่ยิ่ง พระผู้มีพระภาคก็ทรงตอบ เทวดาที่ยิ่ง
tañca panamhākaṁ ruccati ceva khamati ca, tena camhā attamanā.
tañca panamhākaṁ → tañ ca pan amhākaṁ (pts) | ceva → eva (pts) | camhā → amhā (pts)ข้อที่ทรงตอบนั้นหม่อมฉันชอบใจและถูกใจนัก และหม่อมฉันก็ชื่นชม ด้วยข้อที่ทรงตอบนั้น
Adhibrahmānaṁ mayaṁ, bhante, bhagavantaṁ apucchimhā, adhibrahmānaṁ bhagavā byākāsi;
byākāsi → vyākāsi (bjt, pts)หม่อมฉันได้ทูลถามพระผู้มีพระภาคถึงพรหมที่ยิ่ง พระผู้มีพระภาคก็ทรงตอบ พรหมที่ยิ่ง
tañca panamhākaṁ ruccati ceva khamati ca, tena camhā attamanā.
tañca panamhākaṁ → tañ ca pan amhākaṁ (pts) | ceva → eva (pts) | camhā → amhā (pts)ข้อที่ทรงตอบนั้นหม่อมฉันชอบใจและถูกใจนัก และหม่อมฉันก็ชื่นชม ด้วยข้อที่ทรงตอบนั้น
Yaṁ yadeva ca mayaṁ bhagavantaṁ apucchimhā taṁ tadeva bhagavā byākāsi;
ca → ca pana (bj, sya-all, pts) | mayaṁ → mayaṁ bhante (bj, pts) | pana → Bm omits pana. (pts note) | taṁ tadeva → tantadeva (bjt) | byākāsi → vyākāsi (bjt, pts) | yadeva → yad eva (pts) | tadeva → tad eva (pts)อนึ่ง หม่อมฉันได้ทูลถามพระผู้มีพระภาคถึงข้อใด ๆ พระผู้มีพระภาคก็ทรง ตอบข้อนั้น ๆ
tañca panamhākaṁ ruccati ceva khamati ca, tena camhā attamanā.
tañca panamhākaṁ → tañ ca pan amhākaṁ (pts) | ceva → eva (pts) | camhā → amhā (pts)ข้อที่ทรงตอบนั้น หม่อมฉันชอบใจและถูกใจนัก และหม่อมฉันก็ ชื่นชมด้วยข้อที่ทรงตอบนั้น
Handa ca dāni mayaṁ, bhante, gacchāma;
ca dāni → cadāni (bjt, th)ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ เอาเถิด บัดนี้ หม่อมฉันขอทูลลากลับ
bahukiccā mayaṁ bahukaraṇīyā”ti.
bahukaraṇīyāti → bahukaraṇīyā ti (pts)เพราะมีกิจ มีหน้าที่ที่จะต้องทำอีกมาก พระพุทธเจ้าข้า”
“Yassadāni tvaṁ, mahārāja, kālaṁ maññasī”ti.
yassadāni → yassa dāni (pts)พระผู้มีพระภาคตรัสว่า “มหาบพิตร ขอพระองค์จงทรงกำหนดเวลาที่สมควร ณ บัดนี้เถิด”
Atha kho rājā pasenadi kosalo bhagavato bhāsitaṁ abhinanditvā anumoditvā uṭṭhāyāsanā bhagavantaṁ abhivādetvā padakkhiṇaṁ katvā pakkāmīti.
uṭṭhāyāsanā → uṭṭhāy āsanā (pts)ครั้งนั้น พระเจ้าปเสนทิโกศลทรงชื่นชมยินดีพระภาษิตของพระผู้มีพระภาค ทรงลุกจากที่ประทับ ถวายอภิวาทพระผู้มีพระภาค กระทำประทักษิณแล้วจึงเสด็จจากไป ดังนี้แล
Kaṇṇakatthalasuttaṁ niṭṭhitaṁ dasamaṁ.
kaṇṇakatthalasuttaṁ niṭṭhitaṁ → kaṇṇakatthala suttaṁ (bjt)กัณณกัตถลสูตรที่ ๑๐ จบ
Rājavaggo niṭṭhito catuttho.
+ → tassa vaggassa uddānaṁ (bjt) | niṭṭhito catuttho → catatatho tassa vaggassa udānaṁ jotisahāyakaraṭṭhanāmo (th)ราชวรรคที่ ๔ จบบริบูรณ์
Tassuddānaṁรวมพระสูตรที่มีในวรรคนี้ คือ
Ghaṭikāro raṭṭhapālo, maghadevo madhuriyaṁ;
ghaṭikāro → tassa vaggassa uddānaṁ ghaṭīkāro (bj) | ghaṭikāro raṭṭhapālo → ca rājā (th) maghadevo → makhādevo (bj) | maghadevo madhuriyaṁ → maghadevamadhurakathābodhi (th)๑. ฆฏิการสูตร ๒. รัฏฐปาลสูตร ๓. มฆเทวสูตร ๔. มธุรสูตร Bodhi aṅgulimālo ca, piyajātaṁ bāhitikaṁ;
ca → dhammacetiyasamo (th) piyajātaṁ bāhitikaṁ → kaṇṇakatthalo (th)๕. โพธิราชกุมารสูตร ๖. อังคุลิมาลสูตร ๗. ปิยชาติกสูตร ๘. พาหิติกสูตร Dhammacetiyasuttañca, dasamaṁ kaṇṇakatthalaṁ.
dhammacetiyasuttañca → dhammacetiya suttaṁ ca (bjt) dasamaṁ kaṇṇakatthalaṁ → dasamo (th)๙. ธัมมเจติยสูตร ๑๐. กัณณกัตถลสูตร