Tattha katamaṁ suttādhiṭṭhānaṁ?

Lobhādhiṭṭhānaṁ dosādhiṭṭhānaṁ mohādhiṭṭhānaṁ alobhādhiṭṭhānaṁ adosādhiṭṭhānaṁ amohādhiṭṭhānaṁ kāyakammādhiṭṭhānaṁ vācākammādhiṭṭhānaṁ manokammādhiṭṭhānaṁ saddhindriyādhiṭṭhānaṁ vīriyindriyādhiṭṭhānaṁ satindriyādhiṭṭhānaṁ samādhindriyādhiṭṭhānaṁ paññindriyādhiṭṭhānaṁ.

Tattha katamaṁ lobhādhiṭṭhānaṁ?

“Vitakkamathitassa jantuno, tibbarāgassa subhānupassino;
Vitakkamathitassa → vitakkapamathitassa (bj, pts-vp-pli1); vitakkanimmathitassa (mr) | vitakkamathitassa → vitakkapamathitassa (bj) | vitakkapamathitassa → vitakkamathitassa (bj: PTS) | Vitakkamathitassa → vitakkanimmathitassa (ka.) dha. pa. 349 (cck note) Bhiyyo taṇhā pavaḍḍhati, esa kho gāḷhaṁ karoti bandhanaṁ”.
gāḷhaṁ → daḷhaṁ (bj) | bandhanaṁ vitakkamathitassāti → bajhanaṁ vitakkapamathitassāti (bj) | daḷhaṁ → gāḷhaṁ (bj: machasaṁ)

Vitakkamathitassāti kāmarāgo. Subhānupassinoti kāmarāgavatthu. Bhiyyo taṇhā pavaḍḍhatīti kāmataṇhā.
pavaḍḍhatīti → pavaḍḍhatiti (bj) Esa gāḷhaṁ karoti bandhananti rāgaṁ, iti yo yo dhammo mūlanikkhitto, so yevettha dhammo uggāvahitabbo.
uggāvahitabbo → uggāhayitabbo (bj); uggāpayitabbo (pts-vp-pli1, mr) | gāḷhaṁ → daḷhaṁ (bj) | uggāvahitabbo → uggāpayitabbo (cck: pī. ka.) Na bhagavā ekaṁ dhammaṁ ārabbha aññaṁ dhammaṁ deseti. Yassa vitakketi kāmavitakko tameva vitakkaṁ kāmavitakkena niddisīyati. Tibbarāgassāti tasseva vitakkassa vatthuṁ niddisati. Subhānupassino bhiyyo taṇhā pavaḍḍhatīti tameva rāgaṁ kāmataṇhāti niddisati.
bhiyyo → hiyyo (bj) Esa gāḷhaṁ karoti bandhananti tameva taṇhāsaṁyojanaṁ niddisati.
gāḷhaṁ → daḷhaṁ (bj) Evaṁ gāthāsu anuminitabbaṁ. Evaṁ saveyyākaraṇesu.

Tattha bhagavā ekaṁ dhammaṁ tividhaṁ niddisati, nissandato hetuto phalato.

“Dadaṁ piyo hoti bhajanti naṁ bahū, kittiñca pappoti yaso ca vaḍḍhati;
piyo → passa saṁyuttanikāye (cck note) Amaṅkubhūto parisaṁ vigāhati, visārado hoti naro amaccharī”.

Dadanti yaṁ yaṁ dānaṁ, idaṁ dānamayikaṁ puññakriyaṁ.
puññakriyaṁ → puññakiriyaṁ (bj) | puññakiriyaṁ → puññakriyaṁ (bj: machasaṁ, PTS) Tattha hetu. Yañcetaṁ.
yañcetaṁ → yaṁ vetaṁ (bj) Bhajanti naṁ bahū, kittinti yo ca kalyāṇo kittisaddo loke abbhuggacchati, yaṁ bahukassa janassa piyo bhavati manāpo ca. Yañca avippaṭisārī kālaṁ karoti ayaṁ nissando. Yaṁ kāyassa bhedā devesu upapajjatīti idaṁ phalaṁ.
uppajjatīti → upapajjatīti (bj: machasaṁ) Idaṁ lobhādhiṭṭhānaṁ.
alobhādhiṭṭhānaṁ → lobhādhiṭṭhānaṁ (bj: machasaṁ)

Tattha katamaṁ dosādhiṭṭhānaṁ?

“Yo pāṇamatipāteti, musāvādañca bhāsati; Loke adinnaṁ ādiyati, paradārañca gacchati; Surāmerayapānañca, yo naro anuyuñjati.
anuyuñjati → abhigijjhati (pts-vp-pli1, mr) | anuyuñjati → anuyuñjatī (bj) | anuyuñjati → abhigijjhati (pī. ka.) passa a. ni. 5.174 (cck note)

Appahāya pañca verāni, dussīlo iti vuccati; Kāyassa bhedā duppañño, nirayaṁ sopapajjati”.

Yo pāṇamatipātetīti duṭṭho pāṇamatipāteti. Musāvādañca bhāsatīti dosopaghātāya musāvādañca bhāsati.
dosopaghātāya musāvādañca → dosopaghātatāya musāvādaṁ ca (bj) Surāmerayapānañca, yo naro anuyuñjatīti doso nidānaṁ. Yo ca surāmerayapānaṁ anuyuñjati yathāparadāravihārī amittā janayanti.
yathāparadāravihārī → yathāpamuditavihārī (mr) | yathāparadāravihārī amittā janayanti → yathā paradāravihārī amitte janayati (bj) | janayati → amittā jāyanti (bj: machasaṁ, PTS) | yathāparadāravihārī → yathāpamuditavihārī (cck: ka.)

Pañca verāni appahāyāti pañcannaṁ bhikkhāpadānaṁ samatikkamanaṁ sabbesaṁ dosajānaṁ sā paṇṇatti, teneva dosajanitena kammena dussīlo iti vuccati sopi dhammo hetunā niddisitabbo, nissandena phalena ca.
bhikkhāpadānaṁ → sikkhāpadānaṁ (bj) | paṇṇatti → paññatti (bj) | paññatti → paṇṇatti (bj: machasaṁ)

Tīṇi bālassa bālalakkhaṇāni— dubbhāsitabhāsī ca hoti, duccintitacintī ca dukkaṭakammakārī ca.
dubbhāsitabhāsī → dubbhāsitabhāsitā (pts-vp-pli1, mr) | dukkaṭakammakārī → dukkatakammakārī (bj) | dubbhāsitabhāsī → dubbhāsitabhāsitā (pī. ka.) passa a. ni. 3.3 (cck note) Tattha yaṁ kāyena ca vācāya ca parakkamati, idamassa dukkaṭakammakārī.
dukkaṭakammakārī tāyaṁ → dukkatakammakārī tattha yaṁ (bj) Tāyaṁ yathā ca musāvādaṁ bhāsati yathā pubbaniddiṭṭhaṁ, idamassa dubbhāsitā. Yañca saṅkappeti manoduccaritaṁ byāpādaṁ, idamassa duccintitacintitā. Yaṁ so imehi tīhi bālalakkhaṇehi samannāgato tīṇi tajjāni dukkhāni domanassāni anubhavati, so ca hoti sabhaggato vā parisaggato vā tajjaṁ kathaṁ kathanti.
kathanti → kathenti (bj) | kathenti → kathaṁ kathanti (bj: machasaṁ); kataṁ katantī (bj: PTS) Yadā bhavati so ca pāṇātipātādidasaakusalakammapatho, so tatonidānaṁ dukkhaṁ domanassaṁ paṭisaṁvedetīti.
pāṇātipātādidasaakusalakammapatho → pāṇātipātādidasaakusalakammapathā (cck) Puna caparaṁ yadā passati coraṁ rājāparādhikaṁ raññā gahitaṁ jīvitā voropetaṁ, tassevaṁ bhavati sace mamampi rājā jāneyya mamampi rājā gāhāpetvā jīvitā voropeyyāti, so tatonidānaṁ dukkhaṁ domanassaṁ paṭisaṁvedeti.
voropetaṁ → vorepentaṁ (bj) | dukkhaṁ → duṅkhaṁ (bj) Puna caparaṁ bālo yadā bhavati āsanā samārūḷho yāva yā me gati bhavissati ito pecca paraṁ maraṇāti so tatonidānaṁ dukkhaṁ domanassaṁ paṭisaṁvedeti iti bālalakkhaṇaṁ hetu.
domanassaṁ → domanassā (bj) Tīṇi tajjāni dukkhāni nissando. Kāyassa bhedā nirayesu upapajjati, idaṁ phalaṁ.
upapajjati → uppajjati (bj) Idaṁ dosādhiṭṭhānaṁ.

Tattha katamaṁ mohādhiṭṭhānaṁ?

“Satañceva sahassānaṁ, kappānaṁ saṁsarissati; Atha vāpi tato bhiyyo, gabbhā gabbhaṁ gamissatha.

Anupādāya buddhavacanaṁ, saṅkhāre attato upādāya; Dukkhassantaṁ karissanti, ṭhānametaṁ na vijjati”.

Yo yaṁ anamataggasaṁsāraṁ samāpanno jāyate ca mīyate ca, ayaṁ avijjāhetukā.
yo yaṁ → soyaṁ (bj) | jāyate → jāyati (bj) | mīyate → mīyati (bj) | ca → jāyate ca miyate ca (bj: machasaṁ, PTS) Yānipi ca saṅkhārānaṁ payojanāni, tānipi avijjāpaccayāni, yaṁ adassanaṁ buddhavacanassa, ayaṁ avijjāsutteyeva niddiṭṭhaṁ.
payojanāni → payojakāni (bj) | adassanaṁ → adassānaṁ (bj) | payojakāni → payojanāni (bj: machasaṁ, PTS) Yo ca saṅkhāre attato harati pañcakkhandhe pañca diṭṭhiyo upagacchati. “Etaṁ mama, esohamasmi, eso me attā”ti idaṁ suttaṁ avijjāya nikkhittaṁ, avijjāya nikkhipitaṁ. Evaṁ satthā sutte nayena dhammena niddisati.
Evaṁ satthā sutte nayena → evaṁ sattā sutanayena (pts-vp-pli1) | nayena → sutanayena (cck: pī.) Asādhāraṇena taṁyeva tattha niddisitabbaṁ. Na aññaṁ.

Ye hi keci, bhikkhave, samaṇā vā brāhmaṇā vā “idaṁ dukkhan”ti nappajānanti cattāri saccāni vitthārena, yaṁ tattha appajānanā, idaṁ dukkhaṁ, ayaṁ hetu.
yaṁ → yā (bj) Appajānanto vividhe saṅkhāre abhisaṅkharoti, ayaṁ nissando. Yañca diṭṭhigatāni parāmasati “idameva saccaṁ moghamaññan”ti ayaṁ nissando.
yañca → yaṁ va (bj) Yaṁ punabbhavaṁ nibbatteti, idaṁ phalaṁ. Ayampi dhammo saniddiṭṭho hetuto ca phalato ca nissandato ca.
saniddiṭṭho → niddiṭṭho (bj) | niddiṭṭho → saniddiṭṭho (bj: machasaṁ, PTS)

Ettha pana keci dhammā sādhāraṇā bhavanti. Hetu khalu āditoyeva sutte nikkhipissanti. Yathā kiṁ bhave cattārimāni, bhikkhave, agatigamanāni. Tattha yañca chandāgatiṁ gacchati yañca bhayāgatiṁ gacchati, ayaṁ lobho akusalamūlaṁ. Yaṁ dosā, ayaṁ dosoyeva. Yaṁ mohā, ayaṁ mohoyeva. Evaṁ imāni tīṇi akusalamūlāni āditoyeva upaparikkhitabbāni. Yattha ekaṁ niddisitabbaṁ, tattha ekaṁ niddisīyati. Tathā dve yathā tīṇi, na hi ādīhi anikkhitte hetu vā nissando vā phalaṁ vā niddisitabbaṁ.
yathā → tathā (bj) | ādīhi → ādimhi (bj) | tīṇi → yathā tīṇi (bj: machasaṁ, PTS) | ādimhi → ādīhi (bj: machasaṁ, PTS)

Ayañcettha gāthā—

“Chandā dosā bhayā mohā, yo dhammaṁ ativattati;
dosā → desā (bj) Nihīyati tassa yaso, kāḷapakkheva candimā”.
Nihīyati → nihīyate (pts-vp-pli1, mr) | Nihīyati → nihīyate (pī. ka.) passa a. ni. 4.17 (cck note)

Kattha chandā ca ayaṁ lobho yathā niddiṭṭhaṁ pubbe. Idaṁ mohādhiṭṭhānaṁ.

Tattha katamaṁ alobhādhiṭṭhānaṁ?

“Asubhānupassiṁ viharantaṁ, indriyesu susaṁvutaṁ;
Asubhānupassiṁ → asubhānupassī (pts-vp-pli1) | Asubhānupassiṁ → asubhānupassī (pī.) passa dha. pa. 8 (cck note) Bhojanamhi ca mattaññuṁ, saddhaṁ āraddhavīriyaṁ;
mattaññuṁ → mattaññaṁ (bj) Taṁ ve nappasahati māro, vāto selaṁva pabbatan”ti.
nappasahati → nappasati (bj)

Tattha yā asubhāya upaparikkhā, ayaṁ kāmesu ādīnavadassanena pariccāgo. Indriyesu susaṁvuto tasseva alobhassa pāripūriyaṁ mama āyatanasocitaṁ anupādāya.
āyatanasocitaṁ → āyatanā sobhantīti (bj) | sobhantī’ti → āyatanasocitaṁ (bj: machasaṁ, PTS) Bhojanamhi ca mattaññunti rasataṇhāpahānaṁ.
mattaññunti → mattaññūnti (bj) Iti ayaṁ alobho asubhānupassitāya vatthuto dhārayati, so alobho hetu. Indriyesu guttadvāratāya gocarato dhārayati, bhojanemattaññutāya parato dhārayati, ayaṁ nissando. Taṁ ve nappasahati māro, vāto selaṁ va pabbatanti, idaṁ phalaṁ. Iti yoyeva dhammo ādimhi nikkhitto, soyeva majjhe ceva avasāne ca.

Nāhaṁ, bhikkhave, aññaṁ ekadhammampi samanupassāmi asamuppannassa kāmacchandassa anuppādāya uppannassa vā pahānāya, yathayidaṁ asubhanimittaṁ.
yathayidaṁ → yadidaṁ (pts-vp-pli1, mr) | yathayidaṁ → yadidaṁ (pī. ka.) passa a. ni. 1.17 (cck note) Tattha asubhanimittaṁ manasikarontassa anuppanno ceva kāmacchando na uppajjati, uppanno ca kāmacchando pahīyati.
asubhanimittaṁ manasikarontassa → asubha nimittaṁ (bj) | ceva → veva (bj) Idaṁ alobhassa vatthu. Yaṁ puna anuppanno kāmarāgo pariyādiyati rūparāgaṁ arūparāgaṁ, iti phalaṁ. Iti ayampi ca dhammo niddiṭṭho hetuto ca nissandato ca phalato ca. Idaṁ alobhādhiṭṭhānaṁ.

Tattha katamaṁ adosādhiṭṭhānaṁ?

“Ekampi ce pāṇamaduṭṭhacitto, mettāyati kusalo tena hoti;
kusalo → kusalī (mr) | kusalo → kusalī (ka.) passa itivu. 27 (cck note) Sabbe ca pāṇe manasānukampaṁ, pahūtamariyo pakaroti puññaṁ”.
manasānukampaṁ → anukampamāno (pts-vp-pli1) | manasānukampaṁ → anukampamāno (cck: pī.)

Ekampi ce pāṇamaduṭṭhacitto mettāyatīti ayaṁ adoso. Nigghātena assādo, kusalo tena hotīti tena kusalena dhammena saṁyutto dhammapaññattiṁ gacchati. Kusaloti yathā paññāya pañño paṇḍiccena paṇḍito.
paṇḍito → paṇḍīko (bj) Pahūtamariyo pakaroti puññanti tassāyeva vipāko ayaṁ lokiyassa, na hi lokuttarassa. Tattha yā mettāyanā, ayaṁ hetu. Yaṁ kusalo bhavati ayaṁ nissando. Yāva abyāpajjo bhūmiyaṁ bahupuññaṁ pasavati, idaṁ phalaṁ.
abyāpajjo bhūmiyaṁ bahupuññaṁ → abyāpajjabhūmiyaṁ bahuṁ puññaṁ (bj) | abyāpajjabhūmiyaṁ → abyāpajjho bhūmiyaṁ (bj: machasaṁ, PTS) | puññaṁ → bahupuññaṁ (bj: machasaṁ, PTS) Iti adoso niddiṭṭho hetuto ca nissandato ca phalato ca.

Ekādasānisaṁsā mettāya cetovimuttiyā. Tattha yā mettācetovimutti, ayaṁ ariyadhammesu rāgavirāgā cetovimutti, lokikāya bhūmikā hetu, yaṁ sukhaṁ āyatiṁ manāpo hoti manussānaṁ, ime ekādasa dhammā nissando. Yañca akatāvī brahmakāye upapajjati.
upapajjati → uppajjati (bj) | uppajjati → upapajjati (bj: machasaṁ) Idaṁ phalaṁ. Idaṁ adosādhiṭṭhānaṁ.

Tattha katamaṁ amohādhiṭṭhānaṁ?

“Paññā hi seṭṭhā lokasmiṁ, yāyaṁ nibbedhagāminī;
hi → bhi (bj) nibbedhagāminī → nibbedhabhāginī (pts-vp-pli1, mr); nibbānagāminī (ne6:357 [Sāsanapaṭṭhāna]) | nibbedhagāminī → nibbedhabhāginī (pī. ka.) passa itivu. 41 (cck note) Yāya sammā pajānāti, jātimaraṇasaṅkhayaṁ”.
jātimaraṇasaṅkhayaṁ → jatibhava parikkhayaṁ (bj: itivu)

Paññā hi seṭṭhāti vatthuṁ. Nibbedhagāminīti nibbānagāminiyaṁ yathābhūtaṁ paṭivijjhati. Sammā pajānāti, jātimaraṇasaṅkhayanti amoho. Paññāti hetu. Yaṁ pajānāti ayaṁ nissando. Yo jātimaraṇasaṅkhayo, idaṁ phalaṁ. Iti amoho niddiṭṭho hetunā ca nissandena ca phalena ca.

Tīṇimāni, bhikkhave, indriyāni anaññātaññassāmītindriyaṁ aññindriyaṁ aññātāvindriyaṁ.
bhikkhave → itivu. 62 tikanipāte (cck note) Tattha katamaṁ anaññātaññassāmītindriyaṁ? Idha, bhikkhave, bhikkhu anabhisametassa dukkhassa ariyasaccassa abhisamayāya chandaṁ janeti vāyamati, vīriyaṁ ārabhati, cittaṁ paggaṇhāti padahati.
abhisamayāya → abhisamāya (bj) | viriyaṁ → viriyaṁ (bj: machasaṁ) Evaṁ catunnaṁ ariyasaccānaṁ kātabbaṁ. Tattha katamaṁ aññindriyaṁ? Idha, bhikkhave, bhikkhu “idaṁ dukkhaṁ ariyasaccan”ti yathābhūtaṁ pajānāti, yā ca maggo, idaṁ aññindriyaṁ.
yā ca maggo → yāva dhammā (bj) Āsavakkhayā anāsavo hoti, idaṁ vuccati aññātāvindriyaṁ. Tathāyaṁ paññā, ayaṁ hetu. Yaṁ chandaṁ janeti vāyamati, yā pajānāti, ayaṁ nissando. Yena sabbaso āsavānaṁ khayā hetu, yaṁ khaye ñāṇamuppajjati, anuppāde ñāṇañca, ayaṁ nissando.
khayā → khayo ayaṁ (bj) | hetu → khayā hetu (bj: machasaṁ, PTS) Yaṁ arahattaṁ, idaṁ phalaṁ. Tattha khīṇā me jāti, vusitaṁ brahmacariyaṁ, kataṁ karaṇīyanti, idaṁ khaye ñāṇaṁ. Nāparaṁ itthattāyāti pajānāmīti idaṁ anuppāde ñāṇaṁ.
pajānāmīti → pajānātiti (bj) Iti imāni indriyāni amoho niddiṭṭho hetunā ca nissandena ca phalena ca. Imāni asādhāraṇāni niddiṭṭhāni.

Tattha katamāni kusalamūlāni sādhāraṇāni? Kusalañca vo, bhikkhave, desessāmi kusalamūlañceva. Tattha katamaṁ kusalamūlaṁ? Alobho adoso amoho. Tattha katamaṁ kusalaṁ? Aṭṭha sammattāni sammādiṭṭhi yāva sammāsamādhi. Tattha yāni kusalamūlāni, ayaṁ hetu. Yañca alobho tīṇi kammāni samuṭṭhāpeti saṅkappaṁ vāyāmaṁ samādhiñca, ayaṁ alobhassa nissando. Tattha yo adoso, ayaṁ hetu. Yaṁ tayo dhamme paṭṭhapeti sammāvācaṁ sammākammantaṁ sammāājīvañca, ayaṁ nissando. Tattha yo amoho hetu, yaṁ dve dhamme upaṭṭhapeti aviparītadassanampi ca anabhilāpanaṁ, ayaṁ nissando. Imassa brahmacariyassa yaṁ phalaṁ, tā dve vimuttiyo rāgavirāgā cetovimutti avijjā virāgā ca paññāvimutti, idaṁ phalaṁ. Iti imāni tīṇi kusalamūlāni niddiṭṭhāni hetuto ca nissandato ca phalato ca. Evaṁ sādhāraṇāni kusalāni paṭivijjhitabbāni.

Yattha duve yattha tīṇi. Ayañcettha gāthā.

“Tulamatulañca sambhavaṁ, bhavasaṅkhāramavassaji muni; Ajjhattarato samāhito, abhindi kavacamivattasambhavan”ti.
abhindi → abhidā (bj) | abhidā → abhindri (bj: machasaṁ)

Tulamatulañca sambhavanti tulasaṅkhataṁ atulasaṅkhataṁ. Tattha ye saṅkhatā tulaṁ, te dve dhammā assādo ca ādīnavo ca tulitā bhavanti. Ettako kāmesu assādo. Ettako ādīnavo imassa, idaṁ nissaraṇanti iti nibbānaṁ pajānāti. Dvīhi kāraṇehi atulaṁ na ca sakkā tulayituṁ. Ettakaṁ etaṁ netaṁ paramatthīti tena atulaṁ.
paramatthīti → paramatthiti (bj) Atha pāpuṇā ratanaṁ karitvā acchariyabhāvena atulaṁ.
pāpuṇā ratanaṁ → nibbānaṁ ratananti (bj) | ratananti → pāpuṇā ratanaṁ (bj: machasaṁ, PTS) Tattha kusalassa ca abhisambhavā jānanā passanā, ayaṁ amoho. Yaṁ tattha ñātā osiraṇā bhavasaṅkhārānaṁ, ayaṁ alobho. Yaṁ ajjhattarato samāhitoti vikkhepapaṭisaṁharaṇā, ayaṁ adoso.
vikkhepapaṭisaṁharaṇā → vikkhepapaṭisaṁharaṇaṁ (bj) | vikkhepapaṭisaṁharaṇaṁ → paṭisaṁharaṇā (bj: machasaṁ, PTS) Iti imāni tīṇi kusalamūlāni. Tulamatulasambhavanti ayaṁ amoho.
tulamatulasambhavanti → tulamatulaṁ sabbhavanti (bj) Yo bhavasaṅkhārānaṁ samosaraṇaṁ lobho sammāsamādhīnaṁ assādo, ayaṁ hetu.
bhavasaṅkhārānaṁ → bhavasaṅkhārāṇaṁ (bj) Yaṁ ajjhattarato avijjaṇḍakosaṁ sambhedo, ayaṁ nissando.
avijjaṇḍakosaṁ → avijjaṇḍakosassa (bj) | avijjaṇḍakosassa → avijjaṇḍakosaṁ (bj: machasaṁ, PTS) Sā pavatti imāni tīṇi niddiṭṭhāni kusalamūlāni hetuto ca nissandato ca phalato ca.

Ettāvatā esā pavatti ca nivatti ca akusalamūlehi pavattati, kusalamūlehi nivattatīti imehi ca tīhi sabbaṁ akusalamūlaṁ samosaraṇaṁ gacchati.
akusalamūlaṁ → akusalaṁ (bj) | akusalaṁ → akusalamūlaṁ (bj: machasaṁ, PTS) So dhamme vā vacanato niddiṭṭho taṇhāti vā kodhoti vā asampajaññanti vā anusayoti vā makkhoti vā paḷāsoti vā assatīti vā issāti vā macchariyanti vā aññāṇanti vā, tehi ye ca vatthūhi niddisitabbaṁ.
tehi → tebhi (bj) | vā → assatītivā (bj: machasaṁ) Yassimāni dve vacanāni dhammapadāni niddiṭṭhāni na so atthi kilesā, yo imesu navasu padesu samodhānaṁ samosaraṇaṁ gacchati.
kilesā → kileso (bj) Ayaṁ kileso, na ca lobho, na ca doso, na ca moho.

Yathā akusalamūlāni, evaṁ kusalāni paṭikkhepena niddisitabbāni. Idaṁ amohādhiṭṭhānaṁ.

Tattha katamaṁ kāyakammādhiṭṭhānaṁ?

“Kāyena kusalaṁ kare, assa kāyena saṁvuto;
kusalaṁ → kusalampi (bj: PTS) Kāyaduccaritaṁ hitvā, kāyena sucaritaṁ care”.
kāyena sucaritaṁ → kāyasucaritaṁ (bj)

Tīṇimāni, bhikkhave, sucaritāni.
sucaritāni → kāyasucaritāni (bj) | sucaritāni → itivu. 69 sucaritasutte (cck note) Pāṇātipātā veramaṇī, adinnādānā veramaṇī, kāmesumicchācārā veramaṇī, idaṁ kāyakammādhiṭṭhānaṁ.

Tattha katamaṁ vācākammādhiṭṭhānaṁ?

“Subhāsitaṁ uttamamāhu santo, dhammaṁ bhaṇe nādhammaṁ taṁ dutiyaṁ;
Subhāsitaṁ → su. ni. 452 suttanipāte (cck note) Piyaṁ bhaṇe nāppiyaṁ taṁ tatiyaṁ, saccaṁ bhaṇe nālikaṁ taṁ catutthaṁ”.

Cattārimāni ca vacīsucaritāni idaṁ vācākammādhiṭṭhānaṁ.

Tattha katamaṁ manokammādhiṭṭhānaṁ?

“Manena kusalaṁ kammaṁ, manasā saṁvuto bhave;
kammaṁ → kayirā (bj) | kayirā → nākusalaṁ kayirā (bj: machasaṁ) Manoduccaritaṁ hitvā, manasā sucaritaṁ care”.

Tīṇimāni manosucaritāni, anabhijjhā, abyāpādo, sammādiṭṭhi, idaṁ manokammādhiṭṭhānaṁ. Imāni asādhāraṇāni suttāni.

Tattha katamāni sādhāraṇāni suttāni?

“Vācānurakkhī manasā susaṁvuto, kāyena ca nākusalaṁ kayirā;
nākusalaṁ kayirā → akusalaṁ na kayirā (bj, pts-vp-pli1, mr) | nākusalaṁ → akusalaṁ na (bj) | kayirā → kusalaṁ kammaṁ (bj: machasaṁ, PTS) | kayirā → akusalaṁ na kayirā (pī. ka.) passa dha. pa. 281 (cck note) Ete tayo kammapathe visodhaye, ārādhaye maggamisippaveditaṁ”.
isippaveditaṁ → maggamisippaveditaṁ (bj: machasaṁ)

Tisso imā, bhikkhave, pārisuddhiyo— kāyakammapārisuddhi, vācākammapārisuddhi, manokammapārisuddhi.

Tattha katamā kāyakammapārisuddhi? Pāṇātipātā veramaṇī, adinnādānā veramaṇī, kāmesumicchācārā veramaṇī. Tattha katamā vacīkammapārisuddhi?
vacīkammapārisuddhi → vācākammapārisuddhi (bj) Musāvādā veramaṇī …pe… samphappalāpā veramaṇī. Tattha katamā manokammapārisuddhi? Anabhijjhā abyāpādo sammādiṭṭhi. Idaṁ sādhāraṇasuttaṁ.

Iti sādhāraṇāni ca suttāni asādhāraṇāni ca suttāni paṭivijjhitabbāni. Paṭivijjhitvā vācāya kāyena ca suttassa attho niddisitabbo.

Tattha katamaṁ saddhindriyādhiṭṭhānaṁ?

“Yassa saddhā tathāgate, acalā suppatiṭṭhitā;
saddhā → saṁ. ni. 1.260; theragā. 507 aṭṭhakanipāte ca passitabbaṁ (cck note) Sīlañca yassa kalyāṇaṁ, ariyakantaṁ pasaṁsitaṁ.

Saṅghe pasādo yassatthi, ujubhūtañca dassanaṁ; Adaliddoti taṁ āhu, amoghaṁ tassa jīvitaṁ.

Saddhā ve nandikā ārādhiko, no tassa saddhoti; Sabbaṁ siyāti bhagavantaṁ, tathārūpo dhammasampasādo”.

Idaṁ saddhindriyādhiṭṭhānaṁ.

Tattha katamaṁ vīriyādhiṭṭhānaṁ?
vīriyādhiṭṭhānaṁ ārambhatha nikkamatha → viriyindriyādhiṭṭhānaṁ ārabhatha nikkhamatha (bj)

“Ārambhatha nikkamatha, yuñjatha buddhasāsane;
Ārambhatha → ārabhatha (bj, pts-vp-pli1) | ārabhatha → ārambhatha (bj: machasaṁ) | Ārambhatha → ārabhatha (pī.) passa saṁ. ni. 1.185 (cck note) Dhunātha maccuno senaṁ, naḷāgāraṁva kuñjaro”.

Cattārome, bhikkhave, sammappadhānā, idaṁ vīriyādhiṭṭhānaṁ.
vīriyādhiṭṭhānaṁ → viriyindriyādhiṭṭhānaṁ (bj) | viriyindriyādhiṭṭhānaṁ → vīriyādhiṭṭhānaṁ (bj: machasaṁ)

Tattha katamaṁ satindriyādhiṭṭhānaṁ?

“Satīmato sadā bhaddaṁ, bhaddamatthu satīmato;
sadā → su ve (bj sn10.4:1 [4. Maṇibhaddasutta]); saddhā (pts-vp-pli1) | satīmato → satimato (bj) | sadā → saddhā seyyo (bj: PTS) Satīmato sadā seyyo, satīmā sukhamedhati”.
sadā → suve (cck: saṁ. ni. 1.238) satīmā sukhamedhati → verā na parimuccati (bj) | seyyo → bhaddaṁ atthu satimato (bj: PTS)

Cattāro satipaṭṭhānā vitthārena kātabbā, idaṁ satindriyādhiṭṭhānaṁ.

Tattha katamaṁ samādhindriyādhiṭṭhānaṁ?

“Ākaṅkhato te naradammasārathi, devā manussā manasā vicintitaṁ; Sabbe na jaññā kasiṇāpi pāṇino, santaṁ samādhiṁ araṇaṁ nisevato”.
nisevato → nisevato kiṁ taṁ bhagavā ākaṅkhatīti (bj)

Tayome, bhikkhave, samādhī—
samādhī → samādhi (bj) savitakko savicāro, avitakko vicāramatto, avitakko avicāro. Idaṁ samādhindriyādhiṭṭhānaṁ.

Tattha katamaṁ paññindriyādhiṭṭhānaṁ?

Paññā hi seṭṭhā lokasminti vitthārena.

Tisso imā, bhikkhave, paññā— sutamayī, cintāmayī, bhāvanāmayī, idaṁ paññindriyādhiṭṭhānaṁ suttaṁ, imāni indriyādhiṭṭhānāni asādhāraṇāni suttāni.

Tattha katamāni sādhāraṇāni indriyādhiṭṭhānāni suttāni?

“Avītarāgo kāmesu, yassa pañcindriyā mudū;
Avītarāgo → a. ni. 6.54 (cck note) pañcindriyā → paññindriyā (bj: PTS) Saddhā sati ca vīriyaṁ, samatho ca vipassanā;
viriyaṁ → viriyaṁ (bj: machasaṁ) Tādisaṁ bhikkhumāsajja, pubbeva upahaññati”.

Pañcimāni indriyāni. Saddhindriyādiindriyaṁ daṭṭhabbaṁ. Tīsu aveccappasāde vitthārena suttaṁ kātabbaṁ. Imāni sādhāraṇāni indriyādhiṭṭhānāni suttāni. Yaṁ yassa sambandhaṁ kusalassa vā akusalassa vā tena tena adhiṭṭhānena taṁ suttaṁ niddisitabbaṁ, natthañño dhammo niddisitabbo. Tattha sādhāraṇaṁ kusalaṁ nāpi kusalaṁ akusalaṁ yathā sādhāraṇāni ca kusalamūlāni sādhāraṇāni ca akusalamūlāni uppannaṁ kāmavitakkaṁ pajahati …pe… cattāro sammappadhānā kusalaṁ akusalañca.

Tatthimā uddānagāthā

Vitakko hi mamatthiko, dadaṁ piyo naro iti;
Vitakko hi → vitakkena (bj) | mamatthiko → pamatthito (bj); pamatthiko (pts-vp-pli1) | vitakko hi mamatthiko → vitakkena pamathito (bj) | mamatthiko → pamatthiko (cck: pī.) Yo pāṇamatipāteti, tīṇi tassa bālalakkhaṇaṁ.
pāṇamatipāteti → pāṇamatipātenī (bj) tassa bālalakkhaṇaṁ satañceva → bālassa lakkhaṇā sataṁ ceva (bj)

Satañceva sahassānaṁ, ye ca samaṇabrāhmaṇā; Chandā dosā bhayā mohā, catūhi agatīhi ca.

Asubhānupassiṁ viharantaṁ, nimittesu asubhā ca;
nimittesu asubhā ca → nimittaṁ asubhaṁ tathā (bj) Ekampi ce piyaṁ pāṇaṁ, mittā sace subhāsitā.
mittā sace subhāsitā → mettā ceva subhāvitā (bj)

Paññā hi seṭṭhā lokasmiṁ, anuññā tīṇi indriyāni;
anuññā → anaññā (bj) Kusalākusalamūlāni ca, tulamatulañca sambhavaṁ.
kusalākusalamūlāni → kusalākusalamūlāni tulamatulaṁ (bj) tulamatulañca → (bj)

Kāyena kusalaṁ kare, tīṇi sucaritāni ca;
kāyena → kāyeka (bj) Subhāsitaṁ uttamamāhu, santo vacīsucaritāni ca.
santo → (bj)

Kāyena ca kusalaṁ kayirā, manoduccaritāni ca;
kāyena ca → manena (bj) manoduccaritāni → manosucaritāni (bj) Kāyānurakkhī ca sadā, tisso ca pārisuddhiyo.
kāyānurakkhī ca sadā → vācānurakkhī manasā (bj)

Yassa saddhā tathāgate, samuppāde ca desito;
desito ārambhatha nikkamatha → desite ārabhatha nikkhamatha (bj) Ārambhatha nikkamatha, yā ca sammappadhānatā.

Satīmato sadā bhaddaṁ, satipaṭṭhānabhāvanā;
satīmato → satimato (bj) Ākaṅkhato ca anaññāṇaṁ, ye ca tīṇi samādhayo.
ye ca tīṇi → tayo ceva (bj)

Paññā hi seṭṭhā lokasmiṁ, tisso paññā pakāsitā; Avītarāgo kāmesu, tatheva pañcindriyā.
avītarāgo → vītarāgo (bj)

Iti therassa mahākaccāyanassa jambuvanavāsino peṭakopadese tatiyabhūmi suttādhiṭṭhānaṁ nāma.