Tattha katamaṁ sāsanappaṭṭhānaṁ? Saṅkilesabhāgiyaṁ suttaṁ, vāsanābhāgiyaṁ suttaṁ, nibbedhabhāgiyaṁ suttaṁ, asekkhabhāgiyaṁ suttaṁ, saṅkilesabhāgiyañca vāsanābhāgiyañca, saṅkilesabhāgiyañca nibbedhabhāgiyañca, saṅkilesabhāgiyañca nibbedhabhāgiyañca asekkhabhāgiyañca, vāsanābhāgiyañca nibbedhabhāgiyañca.
vāsanābhāgiyaṁ → vodānabhāgiyaṁ (bj: netti) | ca → asekkhabhāgiyaṁ (bj: machasaṁ, PTS) | vāsanābhāgiyaṁ → asekkhabhāgiyaṁ (bj: machasaṁ, PTS) Āṇatti, phalaṁ, upāyo, āṇatti ca phalañca, phalañca upāyo ca, āṇatti ca phalañca upāyo ca. Assādo, ādīnavo, nissaraṇaṁ, assādo ca ādīnavo ca, assādo ca nissaraṇañca, ādīnavo ca nissaraṇañca, assādo ca ādīnavo ca nissaraṇañca.
nissaraṇañca ādīnavo → nissaraṇaṁ (bj) | nissaraṇañca → ādīnavoca nissaraṇaṁ ca (bj) Lokikaṁ, lokuttaraṁ, lokikañca lokuttarañca. Kammaṁ, vipāko, kammañca vipāko ca. Niddiṭṭhaṁ, aniddiṭṭhaṁ, niddiṭṭhañca aniddiṭṭhañca. Ñāṇaṁ, ñeyyaṁ, ñāṇañca ñeyyañca. Dassanaṁ, bhāvanā, dassanañca bhāvanā ca. Vipākakammaṁ, na vipākakammaṁ, nevavipākanavipākakammaṁ. Sakavacanaṁ, paravacanaṁ, sakavacanañca paravacanañca. Sattādhiṭṭhānaṁ, dhammādhiṭṭhānaṁ, sattādhiṭṭhānañca dhammādhiṭṭhānañca. Thavo, sakavacanādhiṭṭhānaṁ, paravacanādhiṭṭhānaṁ, sakavacanādhiṭṭhānañca paravacanādhiṭṭhānañca. Kiriyaṁ, phalaṁ, kiriyañca phalañca. Anuññātaṁ, paṭikkhittaṁ, anuññātañca paṭikkhittañca. Imāni cha paṭikkhittāni.

Tattha katamaṁ saṅkilesabhāgiyaṁ suttaṁ?

Kāmandhā jālasañchannā, taṇhāchadanachāditā;
jālasañchannā → jālasañjannā (bj) Pamattabandhunā baddhā, macchāva kumināmukhe;
pamattabandhunā → pamattabandhanā (bj) | pamattabandhanā → pamattabandhunā (bj: machasaṁ, PTS) Jarāmaraṇamanventi, vaccho khīrapakova mātaraṁ.
khīrapakova → khīrūpakova (mr) | khīrapakova → khīrūpakova (ka.) passa udā. 64 (cck note)

Pañcime, bhikkhave, nīvaraṇā.

Tattha katamaṁ vāsanābhāgiyaṁ suttaṁ?

Manopubbaṅgamā dhammā, manoseṭṭhā manomayā; Manasā ce pasannena, bhāsati vā karoti vā; Tato naṁ sukhamanveti, chāyāva anapāyinī.

Saṁyuttake suttaṁ.
suttaṁ → suttaṁ (bj: machasaṁ, PTS)

Mahānāmassa sakkassa idaṁ bhagavā sakyānaṁ kapilavatthumhi nagare nayavitthārena saddhāsīlaparibhāvitaṁ suttaṁ bhāvaññena paribhāvitaṁ taṁ nāma pacchime kāle.
suttaṁ → cittaṁ (bj)

Tattha katamaṁ nibbedhabhāgiyaṁ suttaṁ?

Uddhaṁ adho sabbadhi vippamutto, ayaṁ ahasmīti anānupassī;
adho → udā. 61 (cck note) ayaṁ ahasmīti → ayamahamasmīti (bj) Evaṁ vimutto udatāri oghaṁ, atiṇṇapubbaṁ apunabbhavāya.
apunabbhavāya → apunabbhavāya kimatthiyāni bhante kusalāni (bj)

Sīlāni nu kho bhavanti kimatthiyāni ānando pucchati satthāraṁ.
nu kho bhavanti kimatthiyāni → (bj) | sīlāni → sīlāni nu kho bhavanti kimatthiyāni (bj: machasaṁ)

Tattha katamaṁ asekkhabhāgiyaṁ suttaṁ?

“Yassa selūpamaṁ cittaṁ, ṭhitaṁ nānupakampati; Virattaṁ rajanīyesu, kopaneyye na kuppati;
kopaneyye → kopanīye (mr) | kopaneyye → kopanīye (ka.) passa udā. 34 (cck note) Yassevaṁ bhāvitaṁ cittaṁ, kuto taṁ dukkhamessatī”ti.
taṁ → naṁ (bj) | dukkhamessatīti → dukkhamessatīti āyasmā maṁ bhante (bj)

Sāriputto nāma bhagavā theraññataro so maṁ āsajja appaṭinissajja cārikaṁ pakkamati, sāriputtassa byākaraṇaṁ kātabbaṁ.
pakkamati → pakkanto (bj) | pakkanto → sāriputto nāma bhavo theraññataro somaṁ āsajaja. . (bj: machasaṁ) Yassa nūna bhagavā kāyagatā sati abhāvitā assa abahulīkatā vitthārena kātabbaṁ.
bhagavā kāyagatā sati abhāvitā → bhante kāye kāyagatāsati anupaṭṭhitā (bj) | abahulīkatā → (bj) | assa → yassa nūna bhagavā kāyagatāsati anupaṭṭhitā assa abahulīkatā (bj: machasaṁ)

Tattha katamaṁ saṅkilesabhāgiyañca vāsanābhāgiyañca?

Channamativassati, vivaṭaṁ nātivassati;
Channamativassati → udā. 45 (cck note) Tasmā channaṁ vivaretha, evaṁ taṁ nātivassati.

Channamativassatīti saṅkileso. Vivaṭaṁ nātivassatīti vāsanā. Tamo tamaparāyanoti vitthārena. Tattha yo ca tamo yo ca tamaparāyano, ayaṁ saṅkileso. Yo ca joti yo ca jotiparāyano, ayaṁ vāsanā.

Tattha katamaṁ saṅkilesabhāgiyañca nibbedhabhāgiyañca suttaṁ?

Na taṁ daḷhaṁ bandhanamāhu dhīrā, yadāyasaṁ dārujapabbajañca;
dārujapabbajañca → dārujaṁ pabbajañca (bj, pts-vp-pli1) | dārujapabbajañca → dārujaṁ babbajaṁ ca (bj) | ca → dārujapabbachañca (bj: machasaṁ) | dārujapabbajañca → dārujaṁ pabbajañca (pī.) dha. pa. 345; saṁ. ni. 1.121 (cck note) Sārattarattā maṇikuṇḍalesu, puttesu dāresu ca yā apekkhā.

Na taṁ daḷhaṁ bandhanamāhu dhīrā, yadā puttesu dāresu ca yā apekkhā, ayaṁ saṅkileso.
paribbajanti → vajantidhīrā (bj: jātaka) | pahāya → machasaṁ potthake ūnaṁ (bj note) Etampi chetvā paribbajanti dhīrā anapekkhino sabbakāme pahāyāti, ayaṁ nibbedho.
chetvā → chetvāna (bj) | dhīrā → (bj) | sabbakāme → kāmasukhaṁ (bj) Yaṁ cetayitaṁ pakappitaṁ yā ca nāmarūpassa avakkanti hoti.
pakappitaṁ → pakappitaṁ anusayitaṁ (bj) Imehi catūhi padehi saṅkileso. Pacchimakehi catūhi nibbedho.

Tattha katamaṁ saṅkilesabhāgiyañca nibbedhabhāgiyañca asekkhabhāgiyañca suttaṁ?

Ayaṁ loko santāpajāto, phassapareto rogaṁ vadati attato;
rogaṁ → rodaṁ (bj, pts-vp-pli1) | attato → attano (bj) | rodaṁ → rogaṁ (bj: udāna, machasaṁ) | rogaṁ → rodaṁ (pī.) passa udā. 30 (cck note) Yena yena hi maññanti, tato taṁ hoti aññathā.
maññanti → maññati (bj)

Aññathābhāvī bhavasatto loko, bhavapareto bhavamevābhinandati; Yadabhinandati taṁ bhayaṁ, yassa bhāyati taṁ dukkhaṁ; Bhavavippahānāya kho panidaṁ brahmacariyaṁ vussati.

Ye hi keci samaṇā vā brāhmaṇā vā bhavena bhavassa vippamokkhamāhaṁsu, sabbete “avippamuttā bhavasmā”ti vadāmi. Ye vā pana keci samaṇā vā brāhmaṇā vā vibhavena bhavassa nissaraṇamāhaṁsu, sabbete “anissaṭā bhavasmā”ti vadāmi. Upadhiṁ hi paṭicca dukkhamidaṁ sambhoti, sabbupādānakkhayā natthi dukkhassa sambhavo, lokamimaṁ passa, puthū avijjāya paretā bhūtā bhūtaratā bhavā aparimuttā.
upadhiṁ → upadhī (bj) | paretā bhūtā bhūtaratā → paretaṁ bhūtaṁ bhūtarataṁ (bj) | aparimuttā → aparimuttaṁ (bj) | hi → upadhiṁ (bj: udāna); upadiṁ hi (bj: machasaṁ) | aparimuttaṁ → paretā bhūtā bhūtāratā bhavā aparimuttā (bj: machasaṁ) Ye hi keci bhavā sabbadhi sabbatthatāya sabbete bhavā aniccā dukkhā vipariṇāmadhammāti.
sabbatthatāya sabbete → sabbattatāya sabbe te (bj) | sabbattatāya → sabbatthatāya (bj: machasaṁ)

“Evametaṁ yathābhūtaṁ, sammappaññāya passato; Bhavataṇhā pahīyati, vibhavaṁ nābhinandati; Sabbaso taṇhānaṁ khayā, asesavirāganirodho nibbānaṁ.

Tassa nibbutassa bhikkhuno, anupādā punabbhavo na hoti; Abhibhūto māro vijitasaṅgāmo, upeccagā sabbabhavāni tādī”ti.
upeccagā → upaccagā (bj) | upaccagā → upeccagā (bj: machasaṁ)

Ayaṁ loko santāpajāto yāva dukkhanti yaṁ taṇhā saṅkileso.
yaṁ taṇhā saṅkileso → ayaṁ taṇhāsaṁkileso (bj)

Yaṁ punaggahaṇaṁ ye hi keci samaṇā vā brāhmaṇā vā bhavena bhavassa vimokkhamāhaṁsu, sabbete “avimuttā bhavasmā”ti vadāmi.
vimokkhamāhaṁsu sabbete → vippamokkhamāṁhasu sabbe te (bj) Ye vā pana keci samaṇā vā brāhmaṇā vā vibhavena bhavassa nissaraṇamāhaṁsu “anissaṭā bhavasmā”ti vadāmi.
nissaraṇamāhaṁsu → nissaraṇamāhaṁsu sabbe te (bj) Ayaṁ diṭṭhisaṅkileso, taṁ diṭṭhisaṅkileso ca taṇhāsaṅkileso ca, ubhayametaṁ saṅkileso.
saṅkileso → saṁkilesabhāgiyaṁ (bj) | saṁkilesabhāgiyaṁ → saṁkileso (bj: machasaṁ, PTS) Yaṁ punaggahaṇaṁ bhavavippahānāya brahmacariyaṁ vussati, yāva sabbaso upādānakkhayā sambhavā, idaṁ nibbedhabhāgiyaṁ.
bhavavippahānāya → bhavavippahānāya kho panidaṁ (bj) | yāva → yāva sabbupādānakkhayā natthi dukkhassa sambhavo (bj) | upādānakkhayā sambhavā → taṇhānaṁ khayā asesavirāganirodho nibbānaṁ (bj) | sambhavo → pāṭho’yaṁ machasaṁ, vyākūlo dissati (bj note) Tassa nibbutassa bhikkhuno yāva upaccagā sabbabhavāni tādīti idaṁ asekkhabhāgiyaṁ. Cattāro puggalā anusotagāmī saṅkileso ṭhitatto ca paṭisotagāmī ca nibbedho. Thale tiṭṭhatīti asekkhabhūmi.

Tattha katamaṁ vāsanābhāgiyañca nibbedhabhāgiyañca suttaṁ?

“Dadato puññaṁ pavaḍḍhati, saṁyamato veraṁ na cīyati;
Dadato → udā. 75; dī. ni. 2.197 (cck note) Kusalo ca jahāti pāpakaṁ, rāgadosamohakkhayā sanibbuto”ti.

“Dadato puññaṁ pavaḍḍhati, saṁyamato veraṁ na cīyatī”ti vāsanā. “Kusalo ca jahāti pāpakaṁ, rāgadosamohakkhayā sanibbuto”ti nibbedho.

Sotānugatesu dhammesu vacasā paricitesu manasānupekkhitesu diṭṭhiyā suppaṭividdhesu pañcānisaṁsā pāṭikaṅkhā.
sotānugatesu → sotānudhatesu (bj) | sotānudhatesu → gatesu (bj: machasaṁ, PTS) Idhekaccassa bahussutā dhammā honti dhātā apamuṭṭhā vacasā paricitā manasānupekkhitā diṭṭhiyā suppaṭividdhā, so yuñjanto ghaṭento vāyāmanto diṭṭheva dhamme visesaṁ pappoti.
dhātā apamuṭṭhā → dhatā (bj) | vāyāmanto → vāyamanto (bj, cck) | dhatā → dhātā apamuṭṭhā (bj: machasaṁ, PTS) | vāyamanto → vāyāmanto (bj: machasaṁ) No ce diṭṭheva dhamme visesaṁ pappoti, gilāno pappoti.
ce → ca (bj) No ce gilāno pappoti, maraṇakālasamaye pappoti. No ce maraṇakālasamaye pappoti, devabhūto pāpuṇāti. No ce devabhūto pāpuṇāti, tena dhammarāgena tāya dhammanandiyā paccekabodhiṁ pāpuṇāti.

Tatthāyaṁ diṭṭheva dhamme pāpuṇāti, ayaṁ nibbedho.
tatthāyaṁ → tattha yaṁ (bj) | yaṁ → tatthāyaṁ (bj: machasaṁ, PTS) Yaṁ samparāye paccekabodhiṁ pāpuṇāti, ayaṁ vāsanā. Imāni soḷasa suttāni sabbasāsanaṁ atiggaṇhanto tiṭṭhanti. Imehi soḷasahi suttehi navavidho suttanto vibhatto bhavati.
navavidho → navavīdho (bj) So ca paññavato no duppaññassa, yuttassa no ayuttassa, akammassa vihārissa pakatiyā loke saṅkileso carati.
loke → loko (bj) | loko → loke (bj: machasaṁ, PTS) So saṅkileso tividho— taṇhāsaṅkileso diṭṭhisaṅkileso duccaritasaṅkileso. Tato saṅkilesato uṭṭhahanto saṅkileso dhammesu patiṭṭhahati, lokiyesu patiṭṭhahatīti.
saṅkileso dhammesu → saṁkilesadhammesu (bj) | saṁkilesadhammesu → saṁkileso dhammesu (bj: machasaṁ, PTS) Tatthākusalo diṭṭhato sace taṁ sīlañca diṭṭhiñca parāmasati, tassa so taṇhāsaṅkileso hoti.
diṭṭhato → diṭṭhito (bj) | diṭṭhito → diṭṭhato (bj: machasaṁ, PTS) Sace panassa evaṁ hoti “imināhaṁ sīlena vā vatena vā brahmacariyena vā devo vā bhavissaṁ devaññataro vā”ti yassa hoti micchādiṭṭhi, etassa micchādiṭṭhisaṅkileso bhavati.
bhavissaṁ → bhavissāmi (bj, pts-vp-pli1) | vā → vā tapena vā (bj) | yassa → sāssa (bj) | etassa → so tassa (bj) | bhavissāmi → bhavissaṁ (bj: machasaṁ) | sāssa → yassa (bj: machasaṁ) | tassa → yassa (bj: machasaṁ) | bhavissaṁ → bhavissāmi (cck: pī.) Sace pana sīle patiṭṭhito aparāmaṭṭhassa hi sīlavataṁ hoti, tassa taṁ sīlavato yoniso gahitaṁ avippaṭisāraṁ janeti yāva vimuttiñāṇadassanaṁ, tañca tassa diṭṭheva dhamme kālaṅkatassa vā tamhiyeva vā pana aparāpariyāyena vā, aññesu khandhesu evaṁ sutaṁ “sucaritaṁ vāsanāya saṁvattatī”ti vāsanābhāgiyaṁ suttaṁ vuccati.
vattatī → vattate (bj, mr) | sīlavato → sīlavataṁ (bj) | kālaṅkatassa → kālakatassa (bj) | sīlavataṁ → sīlavato (bj: machasaṁ, PTS) | avippaṭisāraṁ → abhippaṭisāraṁ (bj: PTS) | kālakatassa → kālaṅkatassa (bj: machasaṁ) | aparāpariyāye → aparāpariyāyena (bj: machasaṁ) Tattha sīlesu ṭhitassa vinīvaraṇaṁ cittaṁ, taṁ tato sakkāyadiṭṭhippahānāya bhagavā dhammaṁ deseti.
ṭhitassa vinīvaraṇaṁ cittaṁ → ṭhitassapi nīvaraṇacittaṁ (bj) So accantaniṭṭhaṁ nibbānaṁ pāpuṇāti; yadi vā sāsanantare, accantaṁ nibbānaṁ pāpuṇāti, yadi vā ekāsane cha abhiññe.
accantaṁ → accantaniṭṭhaṁ (bj) | abhiññe → abhiñño (bj) Tattha dve puggalā ariyadhamme pāpuṇanti saddhānusārī ca dhammānusārī ca. Tattha dhammānusārī ugghaṭitaññū, saddhānusārī neyyo. Tattha ugghaṭitaññū duvidho— koci tikkhindriyo koci mudindriyo. Tattha neyyopi duvidho— koci tikkhindriyo koci mudindriyo. Tattha yo ca ugghaṭitaññū mudindriyo, yo ca neyyo tikkhindriyo, ime puggalā asamindriyā honti. Tattha ime puggalā samindriyā parihāyanti ca ugghaṭitaññuto, vipañcitaññū neyyato, ime majjhimā bhūmigatā vipañcitaññū hoti.
hoti → honti (bj) | samindriyā → saddhindriyā (bj: PTS) Ime tayo puggalā.

Tattha catutthā pana pañcamā ugghaṭitaññū vipañcitaññū neyyo ca, tattha ugghaṭitaññū puggalo indriyāni paṭilabhitvā dassanabhūmiyaṁ ṭhito sotāpattiphalañca pāpuṇāti, ekabījī hoti paṭhamo sotāpanno. Tattha vipañcitaññū puggalo indriyāni paṭilabhitvā dassanabhūmiyaṁ ṭhito sotāpattiphalañca pāpuṇāti, kolaṅkolo ca hoti dutiyo sotāpanno. Tattha neyyo puggalo indriyāni paṭilabhitvā dassanabhūmiyaṁ ṭhito sotāpattiphalañca pāpuṇāti, sattakkhattuparamo ca hoti, ayaṁ tatiyo sotāpanno. Ime tayo puggalā indriyavemattatāya sotāpattiphale ṭhitā.

Ugghaṭitaññū ekabījī hoti, vipañcitaññū kolaṅkolo hoti, neyyo sattakkhattuparamo hoti. Idaṁ nibbedhabhāgiyaṁ suttaṁ. Sace pana taduttari vāyamati, accantaniṭṭhaṁ nibbānaṁ pāpuṇāti.
taduttari → taduttariṁ (bj) Tattha ugghaṭitaññū puggalo yo tikkhindriyo, te dve puggalā honti— anāgāmiphalaṁ pāpuṇitvā antarāparinibbāyī ca upahaccaparinibbāyī ca.
upahaccaparinibbāyī → upahaccapaṭinibbāyī (bj) Tattha vipañcitaññū puggalo yo tikkhindriyo, te dve puggalā honti— anāgāmiphalaṁ pāpuṇanti asaṅkhāraparinibbāyī ca sasaṅkhāraparinibbāyī ca.
pāpuṇanti → pāpuṇitvā (bj) | pāpuṇitvā → pāpuṇanti (bj: machasaṁ) Tattha neyyo anāgāmiphalaṁ pāpuṇanto uddhaṁsoto akaniṭṭhagāmī hoti, ugghaṭitaññū ca vipañcitaññū ca, indriyanānattena ugghaṭitaññū puggalo tikkhindriyo antarāparinibbāyī hoti, ugghaṭitaññū mudindriyo uddhaṁsoto akaniṭṭhagāmī hoti. Ugghaṭitaññū ca vipañcitaññū ca indriyanānattena ugghaṭitaññū puggalo tikkhindriyo sasaṅkhāraparinibbāyī hoti, tikkhindriyo antarāparinibbāyī hoti, ugghaṭitaññū mudindriyo upahaccaparinibbāyī hoti.
upahaccaparinibbāyī → asaṅkhāraparinibbāyī (bj) Vipañcitaññū tikkhindriyo asaṅkhāraparinibbāyī hoti, vipañcitaññū mudindriyo sasaṅkhāraparinibbāyī hoti, neyyo upahaccaparinibbāyī hoti, vipañcitaññū tikkhindriyo asaṅkhāraparinibbāyī hoti. Vipañcitaññū mudindriyo sasaṅkhāraparinibbāyī hoti, neyyo uddhaṁsoto akaniṭṭhagāmī hoti. Iti pañca anāgāmino, chaṭṭho sakadāgāmī, tayo ca sotāpannāti ime nava sekkhā.

Tattha ugghaṭitaññū puggalo tikkhindriyo arahattaṁ pāpuṇanto dve puggalā honti ubhatobhāgavimutto paññāvimutto ca. Tattha ugghaṭitaññū puggalo mudindriyo arahattaṁ pāpuṇanto dve puggalā honti, ṭhitakappī ca paṭivedhanabhāvo ca.
ṭhitakappī → ṭhitakappi (pts-vp-pli1, mr) | ṭhitakappī → ṭhītakappī (bj) | ca tattha vipañcitaññū → (cck) | ṭhitakappī → ṭhitakappi (pī. ka.) passa pu. pa. 17 (cck note) Tattha vipañcitaññū puggalo ca tikkhindriyo so arahattaṁ pāpuṇanto dve puggalā honti cetanābhabbo ca rakkhaṇābhabbo ca.
so → (bj) | rakkhaṇābhabbo → rakkhaṇabhabbo (bj) Tattha vipañcitaññū mudindriyo arahattaṁ pāpuṇanto dve puggalā honti, sace ceteti na parinibbāyī, no ce ceteti parinibbāyīti. Sace anurakkhati na parinibbāyī, no ce anurakkhati parinibbāyīti. Tattha neyyo puggalo bhāvanānuyogamanuyutto parihānadhammo hoti kammaniyato vā samasīsi vā, ime nava arahanto idaṁ catubbidhaṁ suttaṁ saṅkilesabhāgiyaṁ asekkhabhāgiyaṁ.
samasīsi → samasīsī (bj) Imesu puggalesu tathāgatassa dasavidhaṁ balaṁ pavattati.

Katamaṁ dasavidhaṁ? Idha buddhānaṁ bhagavantānaṁ appavattite dhammacakke mahesakkhā devaputtā yācanāya abhiyātā honti “desetu sugato dhamman”ti.
abhiyātā → atiyātā (pts-vp-pli1, mr) | abhiyātā → atiyātā (cck: pī. ka.) So anuttarena buddhacakkhunā volokento addasāsi sattānaṁ tayo rāsīnaṁ sammattaniyato micchattaniyato aniyato.
rāsī → tayo rāsīnaṁ (bj: machasaṁ, PTS) Tattha sammattaniyato rāsi micchāsatiṁ āpajjeyyāti netaṁ ṭhānaṁ vijjati, asatthuko parinibbāyeyyāti netaṁ ṭhānaṁ vijjati, samāpattiṁ āpajjeyyāti ṭhānametaṁ vijjati. Tattha micchattaniyato rāsi ariyasamāpattiṁ paṭipajjissatīti netaṁ ṭhānaṁ vijjati, anariyamicchāpaṭipattiṁ paṭipajjissatīti ṭhānametaṁ vijjati. Tattha aniyato rāsi sammāpaṭipajjamānaṁ sammattaniyatarāsiṁ gamissatīti ṭhānametaṁ vijjati, micchāpaṭipajjamāno sammattaniyatarāsiṁ gamissatīti netaṁ ṭhānaṁ vijjati.
sammāpaṭipajjamānaṁ → sammāpaṭipajjamāno (bj) | sammāpaṭipajjamāno → sammāpaṭipajjamānaṁ (bj: machasaṁ, PTS) Sammāpaṭipajjamānaṁ sammattaniyatarāsiṁ gamissatīti ṭhānametaṁ vijjati, micchāpaṭipajjamānaṁ micchattaniyatarāsiṁ gamissatīti ṭhānametaṁ vijjati.
sammāpaṭipajjamānaṁ sammattaniyatarāsiṁ → sammāpaṭipajjamāno micchattaniyatarāsiṁ (bj) | ṭhānametaṁ → netaṁ ṭhānaṁ (bj) | micchāpaṭipajjamānaṁ → micchāpaṭipajjamāno (bj) Ime tayo anuttarena buddhacakkhunā volokentassa sammāsambuddhassa me sato ime dhammā anabhisambuddhāti ettāvatā maṁ koci sahadhammena paṭicodissatīti netaṁ ṭhānaṁ vijjati, vītarāgassa te paṭijānato akhīṇāsavatāya sahadhammena koci paṭicodissatīti netaṁ ṭhānaṁ vijjati.
paṭicodissatīti → paṭicodessatīti (bj) | te → me (bj) | ettāvatā → ettavatā (cck) | ettāvatā → ettavatā (bj: machasaṁ) | paṭicodessatīti → paṭicodissatītī (bj: machasaṁ) | me → te (bj: machasaṁ) | paṭicodessatīti → paṭicodissatītī (bj: machasaṁ) Yato pana imassa aniyatassa rāsissa dhammadesanā, sā na dissati takkarassa sammādukkhakkhayāyāti netaṁ ṭhānaṁ vijjati, tathā ovadito yaṁ pana me aniyatarāsi sāvako pubbenāparaṁ visesaṁ na sacchikarissatīti netaṁ ṭhānaṁ vijjati.

Yaṁ kho muni nānappakārassa nānāniruttiyo devanāgayakkhānaṁ dameti dhamme vavatthānena vatvā kāraṇato aññaṁ pāraṁ gamissatīti netaṁ ṭhānaṁ vijjati.
nānappakārassa → nānappakārena (bj) | devanāgayakkhānaṁ → devanāgayakkhānaṁ deseti (bj) | pāraṁ → kāraṇaṁ (bj) | nānappakārena → nānāppakārassa (bj: machasaṁ, PTS) | kāraṇaṁ → pāraṁ (bj: machasaṁ, PTS) Dhammapaṭisambhidā. Yato panimā niruttito satta satta niruttiyo nābhisambhuneyyāti netaṁ ṭhānaṁ vijjati.
satta → sutta (bj) | niruttiyo → satta satta niruttiyo (bj: machasaṁ) Niruttipaṭisambhidā. Nirutti kho pana abhisamaggaratānaṁ sāvakānaṁ tamatthamaviññāpayeti netaṁ ṭhānaṁ vijjati.
abhisamaggaratānaṁ → abhisamayaratānaṁ (bj) Atthapaṭisambhidā. Mahesakkhā devaputtā upasaṅkamitvā pañhe pucchiṁsu. Kāyikena vā mānasikena vā paripīḷitassa hatthakuṇīti vā pāde vā khañje dandhassa so attho na paribhājiyatīti netaṁ ṭhānaṁ vijjati.
dandhassa → dantassa (pts-vp-pli1, mr) | khañje → khañjassa (bj) | dandhassa → dandhassa vā (bj) | paribhājiyatīti → parābhājīyatīti (bj) | dandhassa → dantassa (cck: pī. ka.) Paṭibhānapaṭisambhidā. Yamhi taṁ tesaṁ hoti tamhi asantaṁ bhavatīti netaṁ ṭhānaṁ vijjati.
yamhi taṁ → yaṁ hi saṁ (bj) Yaṁ hi nāsaṁ tesaṁ na bhavati, tamhi nāsaṁ tesaṁ bhavissatīti netaṁ ṭhānaṁ vijjati.
nāsaṁ → nasaṁ (bj) | tamhi nāsaṁ → taṁ hi nasaṁ (bj) Evaṁ samudayassa nirodhāya dasa akusalakammapathā. Māro vā indo vā brahmā vā tathāgato vā cakkavattī vā so vata nāma mātugāmo bhavissatīti netaṁ ṭhānaṁ vijjati, puriso assa rājā cakkavattī sakko devānamindo bhavissatīti ṭhānametaṁ vijjati.
assa → (bj) | puriso → puriso assa (bj: machasaṁ) Itissa evarūpaṁ balaṁ evarūpaṁ ñāṇaṁ, idaṁ vuccati ṭhānāṭṭhānañāṇaṁ paṭhamaṁ tathāgatabalaṁ taṁ niddisitabbaṁ.
ṭhānāṭhānañāṇaṁ → ṭhānāṭṭhānañāṇaṁ (bj: machasaṁ) Tīhi rāsīhi catūhi vesārajjehi catūhi paṭisambhidāhi paṭiccasamuppādassa pavattiyaṁ nivattiyaṁ bhāgiyañca. Kusalaṁ kusalavipākesu ca upapajjati yañca itthipurisānaṁ. Idaṁ paṭhamaṁ balaṁ tathāgato evaṁ jānāti.
balaṁ → tathāgatabalaṁ (bj)

Yesaṁ pana sammattaniyato rāsi, nāyaṁ sabbatthagāminī paṭipadā, nibbānagāminīyevāyaṁ paṭipadā. Tattha siyā micchattaniyato rāsi, esāpi na sabbatthagāminī paṭipadā. Sakkāyasamudayagāminīyevāyaṁ paṭipadā hotu, ayaṁ tattha tattha paṭipattiyā ṭhito gacchati nibbānaṁ, gacchati apāyaṁ, gacchati devamanussassa. Yaṁ yaṁ vā paṭipadaṁ paṭipajjeyya sabbattha gaccheyya, ayaṁ sabbatthagāminī paṭipadā. Yaṁ ettha ñāṇaṁ yathābhūtaṁ, idaṁ vuccati sabbatthagāminī paṭipadāñāṇaṁ dutiyaṁ tathāgatabalaṁ.
sabbatthagāminī paṭipadāñāṇaṁ → sabbatthagāminipaṭipadā ñāṇaṁ idaṁ (bj)

Sā kho panāyaṁ sabbatthagāminī paṭipadā nānādhimuttā keci kāmesu keci dukkarakāriyaṁ keci attakilamathānuyogamanuyuttā keci saṁsārena suddhiṁ paccenti keci anajjābhāvanāti.
anajjābhāvanāti → anavajjabhāvanāyāti (bj) | anavajjabhāvanāyāti → agajjābhāvanā (bj: machasaṁ); anājjhābhāvanā (bj: PTS) Tena tena caritena vinibandhānaṁ sattānaṁ yaṁ ñāṇaṁ yathābhūtaṁ nānāgataṁ lokassa anekādhimuttagataṁ yathābhūtaṁ pajānāti.
vinibandhānaṁ → vinibaddhānaṁ (bj) | anekādhimuttagataṁ → anekādhimuttigataṁ (bj) | vinibaddhānaṁ → vinibandhānaṁ (bj: machasaṁ, PTS) Idaṁ tatiyaṁ tathāgatabalaṁ.

Tattha sattānaṁ adhimuttā bhavanti āsevanti bhāventi bahulīkaronti. Tesaṁ kammupasayānaṁ tadādhimuttānaṁ.
kammupasayānaṁ tadādhimuttānaṁ → kammūpasayānaṁ tadadhimuttānaṁ (bj) | kammūpasayānaṁ → kammapasayaṁtaṁ (bj: PTS) | tadadhimuttānaṁ → tadādhimuttānaṁ (bj: machasaṁ) Sā ceva dhātu saṁvahati. Katarā panesā dhātu nekkhammadhātu baladhātu kāci sampatti kāci micchattañca dhātu adhimuttā bhavanti.
sampatti → sammattaṁ (bj) | sammattaṁ → sampatti (bj: machasaṁ); pattikā ca (bj: PTS) Aññatarā uttari na samanupassanti.
aññatarā uttari → aññatare uttariṁ (bj) | uttariṁ → uttari (bj: machasaṁ) Te tadevaṭṭhānaṁ mayā jarāmaraṇassa abhinivissa voharanti “idameva saccaṁ moghamaññan”ti.
tadevaṭṭhānaṁ mayā → tadeva ṭhānaṁ jāti (bj) | jāti → mayā (bj: machasaṁ, PTS) Yathā bhagavā sakkassa devānamindassa bhāsitaṁ.
bhagavā → bhagavatā (bj) | bhagavatā → bhagavā (bj: machasaṁ) Yaṁ tattha yathābhūtaṁ ñāṇaṁ. Idaṁ vuccati catutthaṁ tathāgatabalaṁ.

Tattha yaṁyeva dhātu seṭṭhanti taṁ taṁ kāyena ca vācāya ca ārambhanti cetasiko.
yaṁyeva dhātu → yaṁ yadeva dhātuṁ (bj, mr) | ārambhanti → ārabhanti (bj) | dhātuṁ → yaṁyeva dhātu (bj: machasaṁ, PTS) | ārabhanti → ārabbhanti (bj: machasaṁ) | dhātu → yaṁ yadeva dhātuṁ (cck: ka.) Ārambho cetanā kammaṁ kāyikā vācasikā ārambho cetasikattā kammantaraṁ tathāgato evaṁ pajānāti “iminā sattena evaṁ dhātukena evarūpaṁ kammaṁ kataṁ, taṁ atītamaddhānaṁ iminā hetunā tassa evarūpo vipāko vipaccati etarahi vipaccissati vā anāgatamaddhānan”ti.
kāyikā vācasikā → kāyiko vācasiko (bj) | cetasikattā → vetasikattā (bj) | sattena → satthena (bj) Evaṁ paccuppannamaddhānaṁ pajānāti “ayaṁ puggalo evaṁdhātuko idaṁ kammaṁ karoti. Taṇhāya ca diṭṭhiyā ca iminā hetunā na tassa vipāko diṭṭheyeva dhamme nibbattissati, upapajje vā”ti aparamhi vā pariyāye evaṁ pajānāti “ayaṁ puggalo evarūpaṁ kammaṁ karissati anāgatamaddhānaṁ, iminā hetunā tassa evarūpo vipāko nibbattissati, iminā hetunā yāni cattāri kammaṭṭhānāni idaṁ kammaṭṭhānaṁ paccuppannasukhaṁ āyatiṁ ca sukhavipākaṁ” …pe…
diṭṭheyeva → diṭṭhe vā (bj) | hetunā → hetunāti (bj) iti ayaṁ atītānāgatapaccuppannānaṁ kammasamādānānaṁ hetuso ṭhānaso vipākavemattataṁ pajānāti uccāvacā hīnapaṇītatā, idaṁ vuccati kammavipākañāṇaṁ pañcamaṁ tathāgatabalaṁ.
uccāvacā hīnapaṇītatā → uccāvacataṁ hinappaṇītataṁ (bj) | uccāvacataṁ → uccāvācā (bj: machasaṁ, PTS)

Tathā sattā yaṁ vā kammasamādānaṁ samādiyantā tattha evaṁ pajānāti imassa puggalassa kammādhimuttassa rāgacaritassa nekkhammadhātūnaṁ pāripūriṁ gacchanti, tassa rāgānugate suññamānassa paṭhamaṁ jhānaṁ saṅkilissati, sace puna uttari vāyāmato jhānavodānagate mānase visesabhāgiyaṁ paṭipadaṁ anuyuñjiyati.
nekkhammadhātūnaṁ → nekkhammadhātu (bj) | gacchanti → gacchati (bj) | suññamānassa → yuñjamānassa (bj) | uttari vāyāmato → uttariṁ vāyamato (bj) | samādiyantā → samādhiyanta (bj: PTS) | nekkhammadhātu → dhātunaṁ (bj: machasaṁ, PTS) | gacchati → gacchanti (bj: machasaṁ, PTS) | vāyamato → uttari vāyamato (bj: machasaṁ) Tassa hi jhānabhāgiyaṁyeva paṭhamajjhāne ṭhitassa dutiyaṁ jhānaṁ vodānaṁ gacchati, tatiyañca jhānaṁ samāpajjitukāmassa somanassindriyaṁ cittaṁ pariyādāya tiṭṭhati, tassa sā pīti avisesabhāgiyaṁ tatiyaṁ jhānaṁ ādissa tiṭṭhati. Sace tassa nissaraṇaṁ yathābhūtaṁ pajānāti. Tathāgatassa catutthajjhānaṁ vodānaṁ gacchatiyeva, catutthassa jhānassa hānabhāgiyā dhammā, te ca dhammā yattha pajāyanti yehi catutthajjhānaṁ vodānaṁ dissati.
tathāgatassa catutthajjhānaṁ → tathā bhūtassa catutthaṁ jhānaṁ (bj) | catutthajjhānaṁ → catutthaṁ jhānaṁ (bj) Evaṁ ajjhāsayasamāpattiyā yā catasso samāpattiyo tīṇi vimokkhamukhāni aṭṭha vimokkhajhānānīti cattāri jhānāni vimokkhāti.
vimokkhajhānānīti → vimokkhā jhānānīti (bj) Aṭṭha ca vimokkhā tīṇi ca vimokkhamukhāni. Samādhīti cattāro samādhī—
samādhī → samādhi (bj) chandasamādhi vīriyasamādhi cittasamādhi vīmaṁsāsamādhīti.
vīmaṁsāsamādhīti samāpattiyo → vīmaṁsāsamādhi samāpattiyoti (bj) | viriyasamādhi → viriyasamādhi (bj: machasaṁ) Samāpattiyo catasso ajjhāsayasamāpattiyo iti imesaṁ jhānānaṁ vimokkhasamāpattīti evarūpo saṅkileso rāgacaritassa puggalassa. Evaṁ dosacaritassa … mohacaritassa … rāgacaritassa puggalassa evarūpaṁ vodānaṁ iti yaṁ ettha ñāṇaṁ yathābhūtaṁ asādhāraṇaṁ sabbasattehi. Idaṁ vuccati chaṭṭhaṁ tathāgatabalaṁ.

Tattha tathāgato evaṁ pajānāti lokikā dhammā lokuttarā dhammā bhāvanābhāgiyaṁ indriyaṁ nāmaṁ labhanti.
indriyaṁ nāmaṁ → indriyanāmaṁ (bj) | indriyanāmaṁ → indriyaṁ nāmaṁ (bj: machasaṁ) Ādhipateyyabhūmiṁ upādāya balaṁ nāmaṁ labhanti thāmagataṁ mano manindriyaṁ taṁ upādāya.
balaṁ nāmaṁ → balanāmaṁ (bj) | balanāmaṁ → balaṁ nāmaṁ (bj: machasaṁ) Vīriyaṁ nāmaṁ labhanti ārambhadhātuṁ upādāya.
vīriyaṁ → viriya (bj) | nāmaṁ → viriyaṁ nāmaṁ (bj: machasaṁ) Itissa deva evarūpaṁ ñāṇaṁ imehi ca dhammehi ime puggalā samannāgatātipi dhammadesanaṁ akāsi.
deva → (bj) | itissa → itissa (bj: deva) Ākārato ca vokārato ca āsayajjhāsayassa adhimuttisamannāgatānaṁ. Idaṁ vuccati parasattānaṁ parapuggalānaṁ indriyabalavīriyavemattataṁ ñāṇaṁ sattamaṁ tathāgatabalaṁ.

Tattha ca tathāgato lokādīsu ca bhūmīsu saṁyojanānañca sekkhānaṁ dvīhi balehi gatiṁ pajānāti, pubbenivāsānussatiyā atīte saṁsāre etarahi ca paccuppanne dibbacakkhunā cutūpapātaṁ iti imāni dve balāni dibbacakkhuto abhinīhitāni.
imāni → tīṇi hi imāni (pts-vp-pli1) | lokādīsu → lokādisu (bj) | abhinīhitāni → abhinihitāni (bj) So atītamaddhānaṁ dibbassa cakkhuno gocaro so etarahi sati gocaro iti attano ca paresaṁ ca pubbenivāsañāṇaṁ anekavidhaṁ nānappakārakaṁ paccuppannamaddhānaṁ dibbena cakkhunā imāni dve tathāgatabalāni, aṭṭhamaṁ pubbenivāso, navamaṁ dibbacakkhu.
nānappakārakaṁ → nānāppakārakaṁ (bj)

Puna caparaṁ tathāgato ariyapuggalānaṁ jhānaṁ vodānaṁ nibbedhabhāgiyaṁ pajānāti ayaṁ puggalo iminā maggena imāya paṭipadāya āsavānaṁ khayā anāsavaṁ cetovimuttiṁ paññāvimuttiṁ diṭṭheva dhamme sacchikatvā upasampajja viharatīti iti attano ca āsavānaṁ khayaṁ ñāṇaṁ diṭṭhekaṭṭhānaṁ catubhūmimupādāya yāva navannaṁ arahantānaṁ āsavakkhayo odhiso sekkhānaṁ anodhiso arahantānaṁ.
khayaṁ → khaye (bj) Tattha cetovimutti dvīhi āsavehi anāsavā kāmāsavena ca bhavāsavena ca, paññāvimutti dvīhi āsavehi anāsavā diṭṭhāsavena ca avijjāsavena ca, imāsaṁ dvinnaṁ vimuttīnaṁ yathābhūtaṁ ñāṇaṁ, idaṁ vuccati āsavakkhaye ñāṇaṁ. Dasamaṁ tathāgatabalaṁ.

Imesu dasasu balesu ṭhito tathāgato pañcavidhaṁ sāsanaṁ deseti saṅkilesabhāgiyaṁ vāsanābhāgiyaṁ dassanabhāgiyaṁ bhāvanābhāgiyaṁ asekkhabhāgiyaṁ. Tattha yo taṇhāsaṅkileso, imassa alobho nissaraṇaṁ. Yo diṭṭhisaṅkileso, imassa amoho nissaraṇaṁ. Yo duccaritasaṅkileso, imassa tīṇi kusalāni nissaraṇaṁ. Kiṁ nidānaṁ? Tīṇi imāni manoduccaritāni—
tīṇi → tīṇi hi (bj: PTS) | imāni → tīṇi hi imāni (cck: pī.) abhijjhā byāpādo micchādiṭṭhi. Tattha abhijjhā manoduccaritaṁ kāyakammaṁ upaṭṭhapeti, adinnādānaṁ sabbañca tadupanibbaddhaṁ vācākammaṁ upaṭṭhapeti, musāvādañca sabbavitathaṁ sabbaṁ vācamabhāvaṁ sabbamakkhaṁ palāsaṁ abhijjhā akusalamūlanti, sucarite sucaritaṁ musāvādā adinnādānā abhijjhāya cetanā, tattha byāpādo manoduccaritaṁ kāyakammaṁ upaṭṭhapeti, pāṇātipātaṁ sabbañca metaṁ ākaḍḍhanaṁ parikaḍḍhanaṁ nibbaddhaṁ rocanaṁ vācākammaṁ upaṭṭhapeti, pisuṇavācaṁ pharusavācaṁ micchādiṭṭhi manoduccaritañca abhijjhaṁ byāpādaṁ micchādiṭṭhiṁ payojeti, tassa yo koci micchādiṭṭhi cāgo rāgajo vā dosajo vā sabbaso micchādiṭṭhi sambhūto iminā kāraṇena micchādiṭṭhiṁ upaṭṭhapeti, kāmesumicchācāraṁ vacīkammaṁ upaṭṭhapeti samphappalāpaṁ.
sabbañca metaṁ → sabbaṁ cetaṁ (bj) | nibbaddhaṁ → nibandhaṁ (bj) | pisuṇavācaṁ pharusavācaṁ → pisunāvācaṁ pharusāvācaṁ (bj) | tassa → yassa (bj) | micchādiṭṭhi sambhūto → micchādiṭṭhisambhuto (bj) | micchādiṭṭhiṁ → micchādiṭṭhi kāyakammaṁ (bj) | tadupanibaddhaṁ → tadupanibbaddhaṁ (bj: machasaṁ) | musāvādo → sucarite sucaritaṁ, musāvādo (bj note) | adinnādānaṁ → musāvādā adinnādānā (bj: machasaṁ) | cetanā → abhijjhāyatanāyañca (bj: PTS) | pharusāvācaṁ → pisuṇavācaṁ (bj: machasaṁ) | yassa → tassa (bj: machasaṁ) Imāni tīṇi duccaritāni akusalamūlāni.

Yā abhijjhā, so lobho. Yo byāpādo, so doso. Yā micchādiṭṭhi, so moho.
micchādiṭṭhi → micichādiṭṭhi (bj) Tāni aṭṭha micchattāni upaṭṭhapenti.
tāni → yāni (bj) | yāni → nāni (bj: PTS) Tesu gahitesu tīsu akusalamūlesu dasavidhaṁ akusalamūlaṁ pāripūriṁ gacchati, tassa tividhassa duccaritasaṅkilesassa vāsanābhāgiyañca suttaṁ nissaraṇaṁ.
akusalamūlaṁ → akusalaṁ (bj) | akusalaṁ → akusalamūlaṁ (bj: machasaṁ, PTS) Tattha yo bahusito niddeso yathā lobho doso mohopi, tattha asituṁ ettha lobho ussado tena kāraṇena tesu vā dhammesu lobho paññapiyati.
asituṁ → asito (bj) | paññapiyati → paññāpīyati (bj) | bahusito → bahusitā (bj: PTS) | asito → asituṁ (bj: machasaṁ, PTS) | paññāpīyati → paññapiyati (bj: machasaṁ) Tatthāyaṁ moho akusalaṁ moho ayaṁ avijjā, sā catubbidhā rūpe abhiniviṭṭhā, rūpaṁ attato samanupassati, avijjāgato rūpavantaṁ attānaṁ, attani vā rūpaṁ, rūpasmiṁ vā attānaṁ.
moho → (bj) | sā → yā (bj) | rūpavantaṁ → rūpavantaṁ vā (bj) Tattha katamaṁ padaṁ sakkāyadiṭṭhiyā ucchedaṁ vadati “taṁ jīvaṁ taṁ sarīran”ti natthikadiṭṭhi adhiccasamuppannadiṭṭhi ca añño ca karoti, añño paṭisaṁvediyati.
ca → va (bj) Pacchimasaṭṭhikappānaṁ tīṇi padāni sakkāyadiṭṭhiyā sassataṁ bhajanti “aññaṁ jīvaṁ aññaṁ sarīran”ti akiriyañca taṁ dukkhamicchato ahetukā ca patanti anajjhābhāvo ca kammānaṁ sabbañca mānayi.
mānayi → mānati (bj, pts-vp-pli1) | ahetukā → ahetukaṁ (bj) | sabbañca mānayi → sabbaṁ ca mānati (bj) | mānati → mānayi (bj: machasaṁ) | mānayi → mānati (cck: pī.) Tattha “idameva saccaṁ moghamaññan”ti saṁsārena suddhi ājīvakā chaḷāsīti paññapenti.
paññapenti yathārūpe → paññāpenti yathā rūpe (bj) Yathārūpe sakkāyadiṭṭhiyā catuvatthukā, evaṁ pañcasu khandhesu vīsativatthukā sakkāyadiṭṭhiyā sassataṁ bhajati.
vīsativatthukā → vatthukā (bj: machasaṁ, PTS) Aññājīvakā ca sassatavādike ca sīlabbataṁ bhajanti parāmasanti iminā bhavissāmi devo vā devaññataro vā, ayaṁ sīlabbataparāmāso.
sassatavādike → sassatavādikā (bj) | vā → vātī (bj) | ca → anantalīsaṁ (bj: machasaṁ) Tattha sakkāyadiṭṭhiyā so rūpaṁ attato samanupassati, “taṁ jīvaṁ taṁ sarīram”iti taṁ kaṅkhati vicikicchati nādhimuccati nābhippasīdati pubbante aparante pubbantāparante …pe… iti vāsanābhāgiyesu ṭhitassa ayaṁ upakkileso.

Tattha saddhindriyena sabbaṁ vicikicchitaṁ pajahati, paññindriyena udayabbayaṁ passati, samādhindriyena cittaṁ ekodi karoti vīriyindriyena ārabhati.
ārabhati → satīndriyaṁ ūnā (bj note) So imehi pañcahi indriyehi saddhānusārī aveccappasāde nirato anantariyaṁ samādhiṁ uppādeti.
anantariyaṁ → ānantariyaṁ (bj) | ānantariyaṁ → anantalīsaṁ (bj: machasaṁ) Indriyehi suddhehi dhammānusārī appaccayatāya anantariyaṁ samādhiṁ uppādeti.
anantariyaṁ → ānantariyaṁ (bj) So “idaṁ dukkhan”ti yathābhūtaṁ pajānāti. Saccāni idaṁ dassanabhāgiyaṁ suttaṁ. Tassa pañcannaṁ orambhāgiyānaṁ saṁyojanānaṁ tīṇi saṁyojanāni dassanapahātabbāni sabbena sabbaṁ pahīnāni dve puggalakatāni.
saṁyojanāni dassanapahātabbāni → saṁyojanānā dassanā pahātabbāni (bj) | pahātabbāni → dassanapahātabbāni (bj: machasaṁ) Tattha tīṇi akusalamūlāni bhāvanāpahātabbāni uparikkhittāni cha bhave nibbattenti. Tattha tesu abhijjhāya ca byāpādesu tanukatesu cha bhavā parikkhayā mariyādaṁ gacchanti, dve bhavā avasiṭṭhā.
abhijjhāya ca byāpādesu → abhijjhāvyāpādesu (bj) | parikkhayā → parikkhayaṁ (bj) | parikkhayaṁ → parijjhayā (bj: machasaṁ, PTS) Tassa abhijjhā ca byāpādo ca sabbena sabbaṁ parikkhīṇā honti. Eko bhavo avasiṭṭho hoti. So ca mānavasena nibbatteti. Kiñcāpi ettha aññepi cattāro kilesā rūparāgo bhavarāgo avijjā uddhaccaṁ ketusmimānabhūtā nappaṭibalā asmimānaṁ vinivattetuṁ, sabbepi te asmimānassa pahānaṁ ārabhate.
ketusmimānabhūtā → tetasmiṁ mānabhūtā (bj) | ārabhate → ārabhante (bj) | tetasmiṁ → ketusmiṁ (bj: machasaṁ, PTS) | ārabhante → ārabhate (bj: machasaṁ, PTS) Khīṇesu na ca tesu idamuttaridassanabhūmiyaṁ pañcasu sekkhapuggalesu tīsu ca paṭippannakesu dvīsu ca phalaṭṭhesu bhāvanābhāgiyaṁ suttaṁ.
idamuttaridassanabhūmiyaṁ → idamuttariṁ dassanabhūmiyaṁ (bj) | paṭipannakesu → paṭippannakesu (bj: machasaṁ) Taduttari asekkhabhāgiyasuttaṁ, katthaci bhūmi nipīḷiyati.
nipīḷiyati idañca → navīḷīyati idaṁ ca (bj) | taduttariṁ → taduttari (bj: machasaṁ) Idañca pañcamaṁ suttaṁ. Tiṇṇaṁ puggalānaṁ desitaṁ puthujjanassa sekkhassa asekkhassa saṅkilesabhāgiyaṁ vāsanābhāgiyaṁ. Puthujjanassa dassanabhāgiyaṁ. Bhāvanābhāgiyaṁ pañcannaṁ sekkhānaṁ. Yaṁ paṭhamaniddiṭṭhaṁ asekkhabhāgiyaṁ sabbesaṁ arahantānaṁ. Sā pana pañcavidhā sattavīsaākāre pariyesitabbaṁ.
sattavīsaākāre → sattavīsaṁ ākāre (pts-vp-pli1) | sā → yaṁ (bj) | pañcavidhā → pañcavidhaṁ (bj) | sattavīsaākāre → sattavīsaṁ ākāre (cck: pī.) Etesu tassa gatīnaṁ tato uttari.
tato → gato (bj) Tañca kho saṅkhepena paññāsāya ākārehi sampatati, ye paññāsa ākārā sāsane niddiṭṭhā, te saṅkhipiyantā dasahi ākārehi patanti.
saṅkhipiyantā → saṅkhipīyantā (bj) Ye ariyasaccaṁ nikkhepena ṭhite saṅkhipiyattā aṭṭhasu ākāresu patanti.
saṅkhipiyattā → saṅkhipīyantā (bj) Catūsu ca sādhāraṇesu suttesu yā hārasampātassa bhūmi, te saṅkhipiyantā pañcasu suttesu patanti.
catūsu → catusu (bj) | saṅkhipiyantā → saṅkhipīyantā (bj) Saṅkilesabhāgiye vāsanābhāgiye bhāvanābhāgiye nibbedhabhāgiye asekkhabhāgiye ca. Te saṅkhipiyantā catūsu suttesu patanti.
saṅkhipiyantā catūsu → saṅkhipīyantā catusu (bj) Saṅkilesabhāgiye vāsanābhāgiye nibbedhabhāgiye asekkhabhāgiye ca. Te saṅkhipiyamānā tīsu suttesu patanti, puthujjanabhāgiye sekkhabhāgiye asekkhabhāgiye ca.
saṅkhipiyamānā → saṅkhipīyamānā (bj) Te saṅkhipiyantā dvīsu suttesu patanti nibbedhabhāgiye ca pubbayogabhāgiye ca.
saṅkhipiyantā → saṅkhipīyantā (bj) Yathā vuttaṁ bhagavatā dve atthavase sampassamānā tathāgatā arahanto sammāsambuddhā dhammaṁ desenti suttaṁ geyyaṁ …pe…
geyyaṁ → (bj) satthā pubbayogasamannāgate appakasirena maññamānā vasiyanti pubbayogā ca bhavissanti santānaṁ maññamānādharāya.
maññamānā vasiyanti → maññamāno vasiyati (bj) | maññamānādharāya → dhārāya (bj: PTS) Tattha paññāvemattataṁ attano samanupassamānena aṭṭhavidhe suttasaṅkhepe, yattha yattha sakkoti, tattha tattha yojetabbaṁ. Tattha tattha yojetvā suttassa attho niddisitabbo.
attho → atthe (bj) Na hi sati vedanā mano dhāretvā sakkā yena kenaci suttassa attho yathābhūtaṁ niddisituṁ.
sati vedanā mano dhāretvā → sativodānaṁ manodhāretvā vinā (bj) | attho → atthaṁ (bj)

Tattha purimakānaṁ suttānaṁ imā uddānagāthā

Kāmandhā jālasañchannā, pañca nīvaraṇāni ca;
jālasañchannā → jālasañchinnā (bj) Manopubbaṅgamā dhammā, mahānāmo ca sākiyo.

Uddhaṁ adho vippamutto, yañca sīlakimatthiyā; Yassa selūpamaṁ cittaṁ, upatissa pucchādikā.

Yassa kāyagatāsati, channaṁ tamoparāyaṇo;
tamoparāyaṇo → tamoparāyano (bj) Na taṁ daḷhaṁ cetasikaṁ, ayaṁ lokotiādikaṁ.

Cattāro ceva puggalā, dadato puññaṁ pavaḍḍhitaṁ;
pavaḍḍhitaṁ sotānugatadhammesu imā → pavaḍḍhati sotānudhatadhammesu ayaṁ (bj) Sotānugatadhammesu, imā tesaṁ uddānagāthā.
uddānagāthā → anukkamo (bj)

Tattha katamā āṇatti?

“Sace bhāyatha dukkhassa, sace vo dukkhamappiyaṁ;
bhāyatha → sāyayi (bj: PTS) | bhāyatha → udā. 44 (cck note) Mākattha pāpakaṁ kammaṁ, āvi vā yadi vā raho”.
āvi → āvī (bj)

“Atīte, rādha, rūpe anapekkho hohī”ti vitthārena kātabbā.
anapekkho → anepekkho (bj) | hohī”ti → anapekkhā hotīti (bj: PTS) “Sīlavantena, ānanda, puggalena sadā karaṇīyā kintime avippaṭisāro assā”ti.
sadā → na cetanā (bj) | assāti → bhavissatīti (bj) | cetanā → sadā machasaṁ (bj: PTS) | bhavissatī”ti → assāti (bj: PTS, machasaṁ) Ayaṁ vuccati āṇatti.

Tattha katamaṁ phalaṁ?

“Dhammo have rakkhati dhammacāriṁ, chattaṁ mahantaṁ yatha vassakāle; Esānisaṁso dhamme suciṇṇe, na duggatiṁ gacchati dhammacārī”.
suciṇṇe → sucinne (bj)

Idaṁ phalaṁ.

Tattha katamo upāyo?

“Sabbe dhammā anattāti, yadā paññāya passati;
dhammā → dha. pa. 279 (cck note) Atha nibbindati dukkhe, esa maggo visuddhiyā”.

“Sattahaṅgehi samannāgato kho, bhikkhu, api himavantaṁ pabbatarājānaṁ cāleyya, ko pana vādo chavaṁ avijjaṁ sattakesu” veyyākaraṇaṁ kātabbaṁ. Ayaṁ upāyo.

Tattha katamā āṇatti ca phalañca?
katamā → katamaṁ (bj) | katamaṁ → katamā (bj: machasaṁ)

Sace bhāyatha dukkhassa, sace vo dukkhamappiyaṁ; Mākattha pāpakaṁ kammaṁ, āvi vā yadi vā raho.

“Sace hi pāpakaṁ kammaṁ, karotha vā karissatha;
hi → ca (bj) vā → karotha vā karissatha (bj: machasaṁ) Na vo dukkhā pamokkhātthi, upaccāpi palāyataṁ”.
pamokkhātthi → pamuttyatthi (bj) | pamuttyatthi → pamokkhātthi (bj: machasaṁ) palāyataṁ → palāyato (pts-vp-pli1) | upaccā’pi → upeccāpi (bj: machasaṁ); udāna (bj: PTS) | palāyataṁ → palāyato (cck: pī.)

Purimikāya gāthāya āṇatti pacchimikāya phalaṁ. Sīle patiṭṭhāya dve dhammā bhāvetabbā yā ca cittabhāvanā yā ca paññābhāvanā yā ca āṇatti rāgavirāgā ca phalaṁ.
yā ca → ayaṁ (bj) | ayaṁ → yā ca (bj: machasaṁ)

Tattha katamaṁ phalañca upāyo ca?

“Sīle patiṭṭhāya naro sapañño, cittaṁ paññañca bhāvayaṁ;
patiṭṭhāya → saṁ. ni. 1.23 (cck note) Ātāpī nipako bhikkhu, so imaṁ vijaṭaye jaṭaṁ”.

Purimikāya aḍḍhagāthāya upāyo, pacchimikāya aḍḍhagāthāya phalaṁ. Nandiyo sakko isivutthapuririkāmaekarakkhe suttaṁ mūlato upādāya yāva chasu dhammesu.
Nandiyo → nandiko (pts-vp-pli1, mr) | isivutthapuririkāmaekarakkhe → kapilavatthusmiṁ nigrodhārāmake (bj); isivutta … (pts-vp-pli1) | nandiyo → nandriyo (bj) | nigrodhārāmake → isivuttapuririkā ma ekarakkhe (bj: machasaṁ, PTS) | Nandiyo → nandiko (cck: pī. ka.) | isivutthapuririkāmaekarakkhe → isivutta… (cck: pī.) Uttari pañcasu dhammesu yācayogo karaṇīyo, ayaṁ upāyo.
yācayogo → yo ca yogo (pts-vp-pli1) | uttari → uttariṁ (bj) | uttariṁ → uttari (bj: machasaṁ, PTS) | samanupassanti → yācayogo karaṇīyo (bj: machasaṁ) | yācayogo → yo ca yogo (cck: pī.) Asahagatassa kāmāsavāpi cittaṁ muccatīti.
upādiyatī’ti → asahagatassa kāmāsavāpi cittaṁ vimuccatīti (bj: machasaṁ) Sabbāsu chasu tīsu.
tīsu → pañcasu (bj) Ayaṁ upāyo ca phalañca.
ayaṁ → ayaṁ phalaṁ ca (bj) | phalañca → (bj)

Tattha katamā āṇatti ca phalañca upāyo ca?
katamā → katamaṁ (bj)

“Suññato lokaṁ avekkhassu, mogharāja sadā sato; Attānudiṭṭhiṁ uhacca, evaṁ maccutaro siyā”.
uhacca → ūhacca (bj, pts-vp-pli1) | uhacca → ūhacca (cck: su. ni. 1125)

“Suññato lokaṁ avekkhassu, mogharājā”ti āṇatti. “Sadā sato”ti upāyo. “Attānudiṭṭhiṁ uhacca, evaṁ maccutaro siyā”ti phalaṁ.
uhacca → ūhacca (bj) “Samādhiṁ, bhikkhave, bhāvetha, samāhito, bhikkhave, bhikkhu rūpaṁ aniccanti pajānāti. Evaṁ passaṁ ariyasāvako parimuccati jātiyāpi …pe… upāyāsehipi idha tīṇipi”.
upāyāsehipi → upāyāsepi (bj: PTS)

Tattha katamo assādo?

Kāmaṁ kāmayamānassa, tassa cetaṁ samijjhati.
cetaṁ → ve taṁ (bj) Ayaṁ assādo.

“Dhammacariyā samacariyā kusalacariyā hetūhi, brāhmaṇa, evam’idhekacce sattā kāyassa bhedā sugatiṁ saggaṁ lokaṁ upapajjanti”.
kusalacariyā hetūhi → kusalakiriyā hetu hi (bj) | kusalakiriyā → kusalacariyā (bj: machasaṁ, PTS) Ayaṁ assādo.

Tattha katamo ādīnavo?

Kāmesu ve haññate sabbā mucceva— ayaṁ ādīnavo. Pasenadisaṁyuttake sutte pabbatopamā—
pabbatopamā → pabbatūpamā (bj) ayaṁ ādīnavo.

Tattha katamaṁ nissaraṇaṁ?

“Yo kāme parivajjeti, sappasseva padā siro; Somaṁ visattikaṁ loke, sato samativattati”.

Saṁyuttake suttaṁ pāricchattako paṇḍupalāso sannipalāso—
sannipalāso → sannapalāso (bj) idaṁ nissaraṇaṁ.

Tattha katamo assādo ca ādīnavo ca?

“Yāni karoti puriso, tāni attani passati;
Yāni → jā. 1.2.144 dukanipāte (cck note) Kalyāṇakārī kalyāṇaṁ, pāpakārī ca pāpakaṁ”.

Tattha yaṁ pāpakārī paccanubhoti ayaṁ assādo.
ādīnavo → assādo (bj: machasaṁ) Lābhālābhaaṭṭhakesu byākaraṇaṁ, tattha alābho ayaso nindā dukkhaṁ, ayaṁ ādīnavo. Lābho yaso sukhaṁ pasaṁsā, ayaṁ assādo.

Tattha katamaṁ assādo ca nissaraṇañca?

“Sukho vipāko puññānaṁ, adhippāyo ca ijjhati; Khippañca paramaṁ santiṁ, nibbānamadhigacchatī”ti.
nibbānamadhigacchatīti → nibbānamadhigacchati (bj)

Yo ca vipāko puññānaṁ yā ca adhippāyassa ijjhanā, ayaṁ assādo.
ca → va (bj) Yaṁ khippañca paramaṁ santiṁ nibbānamadhigacchati, idaṁ nissaraṇaṁ.

Bāttiṁsāya ceva mahāpurisalakkhaṇehi samannāgatassa mahāpurisassa dveyeva gatiyo honti, sace agāraṁ ajjhāvasati, rājā hoti cakkavattī yāva abhivijinitvā ajjhāvasati ayaṁ assādo.
bāttiṁsāya → battiṁsāya (bj) | honti → bhavanti (bj) | abhivijinitvā → abhivijitvā (bj) | battiṁsāya → bāttiṁsāya (bj: machasaṁ) | bhavanti → honti (bj: machasaṁ, PTS) Sace agārasmā anagāriyaṁ pabbajati sabbena oghena nissaraṇaṁ ayaṁ assādo ca nissaraṇañca.
oghena → sabbaṁ vitthārena idaṁ (bj); osadhena (pts-vp-pli1, mr) | sabbena oghena → sabbaṁ vitthārena idaṁ (bj) | vitthārena → sabbena oghena (bj: machasaṁ, PTS) | oghena → osadhena (cck: pī. ka.)

Tattha katamo ādīnavo ca nissaraṇañca?

“Ādānassa bhayaṁ ñatvā, jātimaraṇasambhavaṁ;
Ādānassa → ādīnavassa (pts-vp-pli1); ādinnassa (mr) | bhayaṁ → ayaṁ (pts-vp-pli1) | Ādānassa → ādinnassa (cck: ka.) Anādātuṁ nibbattati, jātimaraṇasaṅkhayā”.
anādātuṁ nibbattati → anādātūna nibbāti (bj) | nibbāti → nibbattati (bj: machasaṁ, PTS)

Purimikāya aḍḍhagāthāya jātimaraṇasambhavo ādīnavo. Anādātuṁ nibbattati jātimaraṇasaṅkhayāti nissaraṇaṁ.
anādātuṁ nibbattati → anādātūna nibbāti (bj)

Kicchaṁ vatāyaṁ loko āpanno yamidaṁ jāyate ca mīyate ca.
yamidaṁ jāyate → jāyati (bj) | mīyate → jīyati ca mīyati (bj) | ca → yamidaṁ jāyate ca mīyate ca (bj: machasaṁ, PTS) Yāva kudassunāmassa dukkhassa anto bhavissati parato vāti ettha yā uparikkhā, ayaṁ ādīnavo.
kudassunāmassa → kudassu nāma imassa (bj) | anto bhavissati parato vāti → nissaraṇaṁ paññāyissati jarāmaraṇassāti (bj) | uparikkhā → upaparikkhā (bj) | jarāmaraṇassā”ti → anto bhavissati parato vāti (bj: machasaṁ, PTS) Yo gedhaṁ ñatvā abhinikkhamati yāva purāṇakāya rājadhāniyā, idaṁ nissaraṇaṁ.
ñatvā → hitvā (bj) | hitvā → gedhaṁ ñatvā (bj: machasaṁ, PTS) Ayaṁ ādīnavo ca nissaraṇañca.

Tattha katamo assādo ca ādīnavo ca nissaraṇañca?

“Kāmā hi citrā vividhā manoramā, virūparūpehi mathenti cittaṁ;
vividhā → madhurā (bj) | madhurā → vividhā (bj: machasaṁ, PTS) | vividhā → madhurā (cck: theragā. 787) virūparūpehi → virūparūpena (bj) | virūparūpena → virūparūpehi (bj: machasaṁ, PTS) Tasmā ahaṁ pabbajitomhi rāja, apaṇṇakaṁ sāmaññameva seyyo”.
ahaṁ → theragā. 787 (cck note)

Yaṁ “kāmā hi citrā vividhā manoramā”ti ayaṁ assādo.
vividhā → madhurā (bj) Yaṁ “virūparūpehi mathenti cittan”ti ayaṁ ādīnavo.
virūparūpehi → virūparūpena (bj) Yaṁ ahaṁ agārasmā pabbajitomhi rāja apaṇṇakaṁ sāmaññameva seyyoti idaṁ nissaraṇaṁ.
agārasmā → (bj)

Balavaṁ bālopamasuttaṁ yaṁ āsāya vā vedanīyaṁ kammaṁ gāhati, tathā cepi yaṁ yaṁ pāpakammaṁ anubhoti, tattha dukkhavedanīyena kammena abhāvitakāyena ca yāva parittacetaso ca ādīnavaṁ dasseti sukhavedanīyena kammena assādeti.
assādeti → assādaṁ dasseti (bj) | bālīsikopamasuttaṁ → balavaṁ bālopama suttaṁ (bj: machasaṁ, PTS) | dasseti → assādeti (bj: machasaṁ) Yaṁ purāsadiso hoti. Bhāvitacitto bhāvitakāyo bhāvitapañño mahānāmo aparittacetaso, idaṁ nissaraṇaṁ.
aparittacetaso → (bj)

Tattha katamaṁ lokikaṁ suttaṁ?
lokikaṁ → lokiyaṁ (bj)

“Na hi pāpaṁ kataṁ kammaṁ, sajjukhīraṁva muccati; Ḍahantaṁ bālamanveti, bhasmacchannova pāvako”.
ḍahantaṁ → dahantaṁ (bj) bhasmacchannova → bhasmācchanno va (pts-vp-pli1); bhasmāchannova (mr) | bhasmacchannova → bhasmāchannova (ka.) passa dha. pa. 71 (cck note)

Cattāri agatigamanāni, idaṁ lokikaṁ suttaṁ.
lokikaṁ → lokiyaṁ (bj)

Tattha katamaṁ lokuttaraṁ suttaṁ?

“Yassindriyāni samathaṅgatāni, assā yathā sārathinā sudantā;
samathaṅgatāni → samathaṁ gatāni (bj) | samathaṅgatāni → samathaṁ gatāni (pī.) passa dha. pa. 94 (cck note) Pahīnamānassa anāsavassa, devāpi tassa pihayanti tādino”ti.

“Ariyaṁ vo, bhikkhave, sammāsamādhiṁ desessāmī”ti idaṁ lokuttaraṁ suttaṁ.

Tattha katamaṁ lokikaṁ lokuttarañca suttaṁ?
lokikaṁ lokuttarañca → lokiyaṁ lokuttaraṁ ca (bj)

“Sattiyā viya omaṭṭho, dayhamānova matthake;
dayhamānova → ḍayhamānova (bj) Kāmarāgappahānāya, sato bhikkhu paribbaje”.
bhikkhu → bhikkhū (bj)

“Sattiyā viya omaṭṭho, dayhamānova matthake”ti lokikaṁ;
dayhamānova → ḍayhamānova (bj) | lokikaṁ → lokiyaṁ (bj) “Kāmarāgappahānāya, sato bhikkhu paribbaje”ti lokuttaraṁ.

Kabaḷīkāre āhāre atthi chandoti lokikaṁ.
kabaḷīkāre → kabaḷiṅkāre (bj) | lokikaṁ → lokiyaṁ (bj) Natthi chandoti lokuttaraṁ suttaṁ.
lokuttaraṁ → lokuttaraṁ idaṁ lokiyaṁ lokuttaraṁ ca (bj)

Tattha katamaṁ kammaṁ?

“Yo pāṇamatipāteti, musāvādañca bhāsati; Loke adinnaṁ ādiyati, paradārañca gacchati.
ādiyati → ādiyi (mr) | ādiyati → ādiyi (ka.) passa a. ni. 5.174 (cck note)

Surāmerayapānañca, yo naro anuyuñjati; Appahāya pañca verāni, dussīlo iti vuccati”.

Tīṇimāni, bhikkhave, duccaritāni. Idaṁ kammaṁ.

Tattha katamo vipāko?

Saṭṭhivassasahassāni, yathārūpī vipaccagā.
yathārūpī vipaccagā → paripuṇṇāni sabbaso (bj)

“Diṭṭhā mayā, bhikkhave, cha phassāyatanikā nāma nirayā.
bhikkhave → saṁ. ni. 4.135 (cck note) Diṭṭhā mayā, bhikkhave, cha phassāyatanikā nāma saggā”. Ayaṁ vipāko.

Tattha katamaṁ kammañca vipāko ca?

“Ayasāva malaṁ samuṭṭhitaṁ, tatuṭṭhāya tameva khādati;
tatuṭṭhāya → taduṭṭhāya (bj) | taduṭṭhāya → tatuṭṭhāya (bj: machasaṁ, PTS) Evaṁ atidhonacārinaṁ, sāni kammāni nayanti duggatiṁ”.

Ayasāva malaṁ samuṭṭhitaṁ, yāva sāni kammānīti idaṁ kammaṁ. Nayanti duggatinti vipāko.

Catūsu sammāpaṭipajjamāno mātari pitari tathāgate tathāgatasāvake yā sammāpaṭipatti, idaṁ kammaṁ.
catūsu sammāpaṭipajjamāno → catusu sammā paṭipajjamāno (bj) | sammāpaṭipatti → sammāpaṭitti (bj) Yaṁ devesu upapajjati, ayaṁ vipāko. Idaṁ kammañca vipāko ca.

Tattha katamaṁ niddiṭṭhaṁ suttaṁ?

“Nelaṅgo setapacchādo, ekāro vattatī ratho;
vattatī → vattate (bj) | vattate → vattati (bj: machasaṁ, PTS) | vattatī → vattate (ka.) udā. 65 (cck note) Anīghaṁ passa āyantaṁ, chinnasotaṁ abandhanaṁ; Yaṁ vā cittaṁ samaṇesu, cittāgahapati dissati”.
cittāgahapati → citto gahapati (bj) | gahapati → cittogahapati (bj: machasaṁ)

Evaṁ imāya gāthāya niddiṭṭho attho.

Gopālakopame ekādasa padāni.
gopālakopame → gopālakūpame (bj) Evaṁ kho, bhikkhave, bhikkhu rūpaññū hoti.
bhikkhu → bhikkhū (bj) Yā ca atirekapūjāya pūjetā hotīti.
yā ca → yāva (bj) | yāva → yā ca (bj: machasaṁ, PTS) Imāni ekādasa padāni yathābhāsitāni niddiṭṭho attho.

Tattha katamo aniddiṭṭho attho?
katamo aniddiṭṭho attho → katamaṁ aniddiṭṭhaṁ suttaṁ (bj) | suttaṁ → aniddiṭṭho attho (bj: machasaṁ, PTS)

“Sukho viveko tuṭṭhassa, sutadhammassa passato; Abyāpajjaṁ sukhaṁ loke, pāṇabhūtesu saṁyamoti.
Abyāpajjaṁ → abyāpajjhaṁ (pts-vp-pli1, mr) | Abyāpajjaṁ → abyāpajjhaṁ (pī. ka.) passa udā. 11 (cck note)

Sukhā virāgatā loke, kāmānaṁ samatikkamo; Asmimānassa yo vinayo, etaṁ ve paramaṁ sukhanti”.

Idaṁ aniddiṭṭhaṁ. Aṭṭha mahāpurisavitakkā. Idaṁ aniddiṭṭhaṁ.

Tattha katamaṁ niddiṭṭhañca aniddiṭṭhañca?

“Pasannanetto sumukho, brahā uju patāpavā;
Pasannanetto → su. ni. 555 (cck note) Majjhe samaṇasaṅghassa, ādiccova virocasi”.
virocasi → virocati (bj)

Pasannanetto yāva ādiccova virocasīti niddiṭṭho.
virocasīti → virocatīti (bj) Pasannanetto yo bhagavā kathañca pana pasannanettatā, kathaṁ sumukhatā, kathaṁ brahakāyatā, kathaṁ ujukatā, kathaṁ patāpavatā, kathaṁ virocatāti aniddiṭṭho.
yo → so (bj) | brahakāyatā → brahākāyatā (bj) | virocatāti → virocatī ti (bj) | patāpavattā → patāpavatā (bj: machasaṁ, PTS) | ti → vīrocatāni (bj: machasaṁ, PTS) Pheṇapiṇḍopamaṁ veyyākaraṇaṁ yathā pheṇapiṇḍo evaṁ rūpaṁ yathā pubbuḷo evaṁ vedanā māyā viññāṇaṁ pañcakkhandhā pañcahi upamāhi niddiṭṭhā.
pheṇapiṇḍopamaṁ → theṇapiṇḍūpamaṁ (bj) | pubbuḷo → bubbuḷo (bj) | māyā → māyūpamaṁ (bj) | bubbuḷo → pubbuḷo (bj: machasaṁ) | māyūpamaṁ → māyā (bj: machasaṁ) Kena kāraṇena pheṇapiṇḍopamaṁ rūpaṁ sabbañca cakkhuviññeyyaṁ yaṁ vā catūhi āyatanehi?
pheṇapiṇḍopamaṁ → pheṇapiṇḍūpamaṁ (bj) Kathaṁ vedanā pubbuḷūpamā?
pubbuḷūpamā → bubbuḷupamā (bj) Katarā ca sā vedanā sukhā dukkhā adukkhamasukhā? Evamesā aniddiṭṭhā. Evaṁ niddiṭṭhañca aniddiṭṭhañca.

Tattha katamaṁ ñāṇaṁ?

“Paññā hi seṭṭhā lokasmiṁ, yāyaṁ nibbedhagāminī;
nibbedhagāminī → nibbānagāminī (ne6:357 [Sāsanapaṭṭhāna]) Yāya sammā pajānāti, jātimaraṇasaṅkhayaṁ”.
Yāya → yāyaṁ (mr) | Yāya → yāyaṁ (ka.) passa itivu. 41 (cck note)

Tīṇimāni indriyāni anaññātaññassāmītindriyaṁ aññindriyaṁ aññātāvindriyaṁ, idaṁ ñāṇaṁ.

Tattha katamaṁ neyyaṁ?
neyyaṁ → ñeyyaṁ (bj)

“Kāmesu sattā kāmasaṅgasattā, saṁyojane vajjamapassamānā;
Kāmesu → udā. 63 (cck note) Na hi jātu saṁyojanasaṅgasattā, oghaṁ tareyyuṁ vipulaṁ mahantaṁ”.

Catūhi aṅgehi samannāgatā kāyassa bhedā devesu uppajjanti.
aṅgehi → dhamme hi (bj) | hi → aṅgehi (bj: machasaṁ, PTS) Udāne kāpiyaṁ suttaṁ apaṇṇakapasādanīyaṁ—
kāpiyaṁ → kāviyaṁ (bj) | kāviyaṁ → kapiyaṁ (bj: PTS) idaṁ neyyaṁ.
neyyaṁ → ñeyyaṁ (bj)

Tattha katamaṁ ñāṇañca neyyañca?
ñāṇañca neyyañca → ñāṇaṁ ca ñeyyaṁ ca (bj)

“Sabbe dhammā anattāti, yadā paññāya passati; Atha nibbindati dukkhe, esa maggo visuddhiyā”.

Yadā passatīti ñāṇaṁ. Yo sabbadhamme anattākārena upaṭṭhapeti idaṁ neyyaṁ.
sabbadhamme → sabbadhammesu (bj) | neyyaṁ → ñeyyaṁ (bj)

Cattāri ariyasaccāni, tattha tīṇi neyyāni maggasaccaṁ sīlakkhandho ca paññākkhandho ca, idaṁ ñāṇañca neyyañca.
neyyāni → ñeyyāni (bj) | ñāṇañca neyyañca → ñāṇaṁ ca ñeyyaṁ ca (bj)

Tattha katamaṁ dassanaṁ?

“Eseva maggo natthañño, dassanassa visuddhiyā;
eseva → esova (bj) | maggo → dha. pa. 274 dhammapade (cck note) Etañhi tumhe paṭipajjatha, mārassetaṁ pamohanaṁ”.
hi → ekamhi (bj: machasaṁ)

Catūhi aṅgehi samannāgato ariyasāvako attanāva attānaṁ byākareyya “khīṇanirayomhi yāva sotāpannohamasmi avinipātadhammo niyato sambodhiparāyaṇo”ti.
attanāva → attanāyeva (pts-vp-pli1, mr) | sambodhiparāyaṇoti → sambodhiparāyano ti (bj) | attanāva → attanāyeva (ka.) saṁ. ni. 5.1003 (cck note) Idaṁ dassanaṁ.

Tattha katamā bhāvanā?

“Yassindriyāni subhāvitāni, ajjhattaṁ bahiddhā ca sabbaloke;
subhāvitāni → bhāvitāni (bj: PTS) sabbaloke → ‘so puggalo matimā ca rūpasaññī yumohagatā na jānāti, iti machasaṁ, PTS potthakesu dissati (bj note) So puggalo mati ca rūpasaññī, sumohagatā na jānāti”.
puggalo mati ca rūpasaññī → nibbijjha imaṁ paraṁ ca lokaṁ (bj) | so puggalo mati → nibbijjha imaṁ paraṁ (bj) sumohagatā na jānāti → kālaṁ kaṅkhati bhāvito sa danto (bj); samohagatā na jānāti me ti (pts-vp-pli1); kiṁsu mohagatānu jānāti (mr) | jānāti → kiṁsu mohagatānu jānāti (cck: ka.)

Cattāri dhammapadāni— anabhijjhā abyāpādo sammāsati sammāsamādhi.
abyāpādo sammāsati → avyāpādo sammāsatī (bj) Ayaṁ bhāvanā.

Tattha katamaṁ dassanañca bhāvanā ca?

“Vacasā manasātha kammunā ca, aviruddho sammā viditvā dhammaṁ;
manasātha → manasā ca (bj) | ca → manasātha kammanā ca (bj: machasaṁ) viditvā → viditvāna (mr) | viditvā → viditvāna (ka.) su. ni. 367 (cck note) Nibbānapadābhipatthayāno, sammā so loke paribbajeyya”.

Sotāpattiphalaṁ sacchikātukāmena katame dhammā manasikātabbā, bhagavā āha pañcupādānakkhandhā. Idaṁ dassanañca bhāvanā ca.

Tattha katame vipākadhammadhammā?

Yāni karoti purisoti vitthāro. Tīṇimāni, bhikkhave, sucaritāni. Ime vipākadhammadhammā.

Tattha katame navipākadhammadhammā?

“Rūpaṁ vedayitaṁ saññā, viññāṇaṁ yā ceva cetanā; Nesohamasmi na meso attā, iti diṭṭho virajjati”.

Pañcime, bhikkhave, khandhā— ime navipākadhammadhammā.

Tattha katamo nevavipāko navipākadhammadhammo?

“Ye evaṁ paṭipajjanti, nayaṁ buddhena desitaṁ; Te dukkhassantaṁ karissanti, satthusāsanakārakā”ti.

Iti yā ca sammāpaṭipatti yo ca nirodho, ubhayametaṁ nevavipāko navipākadhammo. Brahmacariyaṁ vo, bhikkhave, desessāmi, brahmacariyaphalāni ca brahmacariyañca ariyo aṭṭhaṅgiko maggo brahmacariyaphalāni sotāpattiphalaṁ yāva arahattaṁ.

Tattha katamaṁ sakavacanaṁ?

“Sabbapāpassa akaraṇaṁ, kusalassa upasampadā; Sacittapariyodāpanaṁ, etaṁ buddhāna sāsanaṁ”.
Sacittapariyodāpanaṁ → sacittapariyodapanaṁ (bj, pts-vp-pli1) | sacittapariyodāpanaṁ → sacittapariyodapanaṁ (bj, cck)

Tīṇimāni, bhikkhave, vimokkhamukhāni. Idaṁ sakavacanaṁ.

Tattha katamaṁ paravacanaṁ?

“Natthi puttasamaṁ pemaṁ, natthi goṇasamitaṁ dhanaṁ;
goṇasamitaṁ → gosamitaṁ (bj) | gosamitaṁ → goṇasamitaṁ (bj: machasaṁ, PTS) Natthi sūriyasamā ābhā, samuddaparamā sarā”.
sūriyasamā → suriyasamā (bj) | suriyasamā → sūriyasamā (bj: machasaṁ, PTS)

Hetunā mārisā kosiyā subhāsitena saṅgāmavijayo sopi nāma, bhikkhave, sakko devānamindo sakaṁ phalaṁ paribhuñjamānoti vitthārena kātabbaṁ.
hetunā mārisā kosiyā → hotu devānaminda (bj) | saṅgāmavijayo sopi → jayoti so hi (bj) | phalaṁ paribhuñjamānoti → puññaphalaṁ upajīvamānoti (bj) | jayoti → hetunā mārisā iccādī pāṭho machasaṁ, PTS potthakesu dissati (bj note) Idaṁ paravacanaṁ.

Tattha katamaṁ sakavacanañca paravacanañca?

“Yaṁ pattaṁ yañca pattabbaṁ, ubhayametaṁ rajānukiṇṇaṁ;
rajānukiṇṇaṁ → rajākiṇṇaṁ (bj) Ye evaṁvādino natthi, tesaṁ kāmesu doso”ti.

Idaṁ paravacanaṁ. Ye ca kho te ubho ante anupagamma vaṭṭaṁ tesaṁ natthi paññāpanāya. Idaṁ sakavacanaṁ.

“Nandati puttehi puttimā, gomā gohi tatheva nandati;
gohi → gomiko gohi (bj); bhogiko bhogehi (pts-vp-pli1) | gomā gohi → gomiko bhobhi (bj) | gomiko → gomā (bj: machasaṁ) | bhobhi → bhogiko, bhogehi (bj: PTS) | gohi → bhogiko bhogehi (pī.) saṁ. ni. 1.12 (cck note) Upadhī hi narassa nandanā,
nandanā → jano, nandīto (bj: PTS) Na hi so nandati yo nirūpadhī”ti— paravacanaṁ.

“Socati puttehi puttimā, gomā gohi tatheva socati;
gomā → gomiko (bj) Upadhī hi narassa socanā,
hi → bhi (bj) | socanā → dhamme ṭhito (bj: PTS) Na hi so socati yo nirūpadhī”ti— sakavacanaṁ.

Idaṁ sakavacanaṁ paravacanañca.

Tattha katamaṁ sattādhiṭṭhānaṁ?

“Ye keci bhūtā bhavissanti ye vāpi, sabbe gamissanti pahāya dehaṁ; Taṁ sabbajāniṁ kusalo viditvā, dhamme ṭhito brahmacariyaṁ careyya”.
sabbajāniṁ → sabbaṁ jāniṁ (bj) dhamme ṭhito → dhamme ātāpiyo (bj ud5.2:1 [Appāyukasutta]); dhammeṭṭhito (pts-vp-pli1) | dhamme ṭhito → ātāpiyo (bj) | ātāpiyo → jano sa socati (bj: PTS) | dhamme → ātāpiyo (cck: udā. 42)

Tayome, bhikkhave, satthāro, tathāgato arahaṁ sekkho paṭipado. Idaṁ sattādhiṭṭhānaṁ.

Tattha katamaṁ dhammādhiṭṭhānaṁ?

“Yañca kāmasukhaṁ loke, yañcidaṁ diviyaṁ sukhaṁ;
kāmasukhaṁ → udā. 12 (cck note) Taṇhakkhayasukhassete, kalaṁ nāgghanti soḷasiṁ”.

Sattime, bhikkhave, bojjhaṅgā, idaṁ dhammādhiṭṭhānaṁ.

Tattha katamaṁ sattādhiṭṭhānañca dhammādhiṭṭhānañca? Duddasamantaṁ saccaṁ duddaso paṭivedho bālehi, jānato passato natthi nandīti vadāmi.
taṁ → duddasamantaṁ (bj: machasaṁ, PTS) Duddasamantaṁ saccaṁ duddaso paṭivedho bālehīti dhammādhiṭṭhānaṁ.
duddasamantaṁ → duddasaṁ taṁ (bj) | bālehīti → bālehiti (bj) Jānato passato natthi nandīti sattādhiṭṭhānaṁ. Dārukkhandhopamaṁ gaṅgāya tīriyā orimañca tīraṁ pārimañca tīraṁ thale vā na ca ussīdanaṁ, majjhe ca na saṁsīdanaṁ manussaggāho ca amanussaggāho ca antopūtibhāvo ca, idaṁ dhammādhiṭṭhānaṁ.
thale vā → thaleva ca (pts-vp-pli1, mr) | dārukkhandhopamaṁ → dārūkkhandhopamaṁ (bj) | tīriyā → tiriyaṁ (bj) | tiriyaṁ → tīriyā (bj: machasaṁ, PTS) | manussagāho → manussaggāho (bj: machasaṁ) | vā → thaleva ca (ka.) saṁyuttanikāye (cck note) Evaṁ pana bhikkhu nibbānaninno bhavissati nibbānaparāyaṇoti sattādhiṭṭhānaṁ.
nibbānaparāyaṇoti → nibbānapoṇoti (bj) | nibbānapoṇo’ti → nibbanaparāyaṇoti (bj: machasaṁ) Idaṁ sattādhiṭṭhānañca dhammādhiṭṭhānañca.

Tattha katamo thavo?

“Maggānaṭṭhaṅgiko seṭṭho, saccānaṁ caturo padā; Virāgo seṭṭho dhammānaṁ, dvipadānañca cakkhumā”.

Tīṇimāni, bhikkhave, aggāni— buddho sattānaṁ, virāgo dhammānaṁ, saṅgho gaṇānaṁ. Ayaṁ thavo.

Tattha katamaṁ anuññātaṁ?

“Kāyena saṁvaro sādhu, sādhu vācāya saṁvaro;
Kāyena → dha. pa. 361 (cck note) Manasā saṁvaro sādhu, sādhu sabbattha saṁvuto;
saṁvuto → saṁvaro (bj) Sabbattha saṁvuto bhikkhu, sabbadukkhā pamuccati”.

Idaṁ bhagavatā anuññātaṁ.

Tīṇimāni, bhikkhave, karaṇīyāni— kāyasucaritaṁ vacīsucaritaṁ manosucaritaṁ. Idaṁ anuññātaṁ.

Tattha katamaṁ paṭikkhittaṁ?

Natthi puttasamaṁ pemaṁ. Vitthāro idaṁ paṭikkhittaṁ.

Tīṇimāni, bhikkhave, akaraṇīyāni sayaṁ abhiññāya desitāni. Katamāni tīṇi? Kāyaduccaritaṁ vacīduccaritaṁ manoduccaritaṁ. Idaṁ paṭikkhittaṁ.

Tattha katamaṁ anuññātañca paṭikkhittañca?

“Kāyena kusalaṁ kare, assa kāyena saṁvuto;
kare → kayirā (bj) | kayirā → karamāno, kare (bj: machasaṁ) Kāyaduccaritaṁ hitvā, kāyasucaritaṁ care”.

Dvīhi paṭhamapadehi catutthena ca padena anujānāti. Kāyaduccaritaṁ hitvāti tatiyena padena paṭikkhittanti. Mahāvibhaṅgo aciratapānādo.
aciratapānādo → aviratāpanādo (bj)

Tatthimā uddānagāthā

Sace bhāyasi dukkhassa, mābhinandi anāgataṁ;
bhāyasi → bhāyatha (bj) Vassakāle yathā chattaṁ, kusalāni kamatthake.

Sabbe dhammā anattāti, samāgataṁ vicālaye;
samāgataṁ vicālaye → himavantampi cālaye (bj) Na vo dukkhā pamokkhātthi, samatho ca vipassanā.
pamokkhātthi → pamuttyatthi (bj)

Kāmacchandaṁ upādāya, yo so vitakkehi khajjati; Subhāvitatte bojjhaṅge, so imaṁ vijaṭaye jaṭaṁ.

Suññato lokaṁ avekkhassu, samādhibhāvi bhāvase;
samādhibhāvi bhāvase → samādhiṁ bhikkhu bhāvaye (bj) Kāmaṁ kāmayamānassa, dhammacariyāya sugatiṁ.

Haññate sabbā mucceva, nippoṭhento catuddisā;
mucceva nippoṭhento → mucce va nipphoṭhentā (bj) Yo kāme parivajjeti, pārichattopameva ca.
pārichattopameva → pāricchattopamena (bj)

Yāni karoti puriso, lokadhammā pakāsitā; Sukho vipāko puññānaṁ, tatiyaṁ aññaṁ na vijjati.

Ādānassa bhayaṁ ñatvā, jāyate jīyatepi ca;
jāyate jīyatepi → jāyati jīyatīti (bj) Kāmā hi citrā vividhā, atha loṇasallopamaṁ.
vividhā → madhurā (bj) loṇasallopamaṁ → bālisikopamaṁ (bj) | bālisikopamaṁ → loṇa sallopamaṁ (bj: machasaṁ, PTS)

Na hi pāpaṁ kataṁ kammaṁ, agatīhi ca gacchati; Yassindriyāni samathaṅgatāni, tatheva pañcañāṇiko.

Sattiyā viya omaṭṭho, viññāṇañca patiṭṭhitā;
viññāṇañca patiṭṭhitā → viññāṇaṁ ca patiṭṭhitaṁ (bj) Yo pāṇamatipāteti, tīṇi duccaritāni ca.

Saṭṭhivassasahassāni, khaṇaṁ laddhāna dullabhaṁ; Ayasāva malaṁ samuṭṭhitaṁ, catūsu paṭipattisu.
paṭipattisu → paṭipajjati (bj)

Nelaṅgo setapacchādo, atha gopālakopamaṁ;
gopālakopamaṁ → gopālakūpamaṁ (bj) Sukho viveko tuṭṭhassa, vitakkā ca sudesitā.

Pheṇapiṇḍopamaṁ rūpaṁ, brahā uju patāpavā;
pheṇapiṇḍopamaṁ → pheṇapiṇḍūpamaṁ (bj) Paññā hi seṭṭhā lokasmiṁ, anaññā tīṇi indriyāni.

Kāmesu sattā kāmasaṅgasattā, atha vaṇṇo rahassavā;
vaṇṇo rahassavā → vaṇṇārahassa ca (bj) Sabbe dhammā anattāti, ariyasaccañca desitaṁ.

Eseva maggo natthañño, sotāpannoti byākare; Yassindriyāni subhāvitāni, atha dhammapadehi ca.

Vacasā manasā ceva, pañcakkhandhā aniccato; Yāni karoti puriso, tīṇi sucaritāni ca.

Rūpaṁ vedayitaṁ saññā, pañcakkhandhā pakāsitā; Yo evaṁ paṭipajjati, brahmā ceva phalāni ca.
paṭipajjati brahmā ceva → paṭipajjanti brahmacariyaṁ (bj)

Sabbapāpassa akaraṇaṁ, vimokkhā taṁ hi desitā; Natthi puttasamaṁ pemaṁ, devānaṁ asurāna ca.

Yaṁ pattaṁ yañca pattabbaṁ, nandati socati niccaṁ;
yañca pattabbaṁ → ye ubho ante (bj) socati niccaṁ → socatīti ca (bj) Ye keci bhūtā bhavissanti, satthāro ca pakāsitā.
satthāro → satthārā (bj)

Yañca kāmasukhaṁ loke, bojjhaṅgā ca sudesitā;
sudesitā → pakāsitā (bj) Maggānaṭṭhaṅgiko seṭṭho, tayo ca aggapattiyo.

Kāyena saṁvaro sādhu, karaṇīyañca desitaṁ; Natthi attasamaṁ pemaṁ, ariyā tīṇi ca desitā.
attasamaṁ → puttasamaṁ (bj) ariyā tīṇi → akaraṇīyāni (bj)

Kāyena kusalaṁ abhirato, vinayañca kāmasukhaṁ loke;
abhirato vinayañca → kayirā vinayaṁ ca (bj) Bojjhaṅgā ca sudesitā, duddasaṁ anataṁ ceva parāparaṁ ca.
ca → va (bj) anataṁ ceva parāparaṁ ca → amataṁ padaṁ (bj)

Peṭakopadese sāsanappaṭṭhānaṁ nāma dutiyabhūmi samattā.