Namo tassa Bhagavato Arahato Sammāsambuddhassa.

Namo sammāsambuddhānaṁ paramatthadassīnaṁ sīlādiguṇapāramippattānaṁ.

Duve hetū duve paccayā sāvakassa sammādiṭṭhiyā uppādāya— parato ca ghoso saccānusandhi, ajjhattañca yoniso manasikāro.
parato → parīto (pts-vp-pli1) Tattha katamo parato ghoso? Yā parato desanā ovādo anusāsanī saccakathā saccānulomo. Cattāri saccāni— dukkhaṁ samudayo nirodho maggo. Imesaṁ catunnaṁ saccānaṁ yā desanā sandassanā vivaraṇā vibhajanā uttānīkiriyā pakāsanā—
uttānīkiriyā → uttānikriyā (pts-vp-pli1); uttānikiriyā (mr) | uttānīkiriyā → uttānikiriyā (cck: ka.) ayaṁ vuccati saccānulomo ghosoti.

Tattha katamo ajjhattaṁ yoniso manasikāro?

Ajjhattaṁ yoniso manasikāro nāma yo yathādesite dhamme bahiddhā ārammaṇaṁ anabhinīharitvā yoniso manasikāro— ayaṁ vuccati yoniso manasikāro.
vuccati → vuccati ajjhattaṁ (bj)

Taṁākāro yoniso dvāro vidhi upāyo. Yathā puriso sukkhe kaṭṭhe vigatasnehe sukkhāya uttarāraṇiyā thale abhimanthamānaṁ bhabbo jotissa adhigamāya. Taṁ kissa hetu. Yoniso aggissa adhigamāya. Evamevassa yamidaṁ dukkhasamudayanirodhamaggānaṁ aviparītadhammadesanaṁ manasikaroti—
evamevassa → evamevaso (bj) ayaṁ vuccati yoniso manasikāro.
vuccati → vuccati ajjhattaṁ (bj)

Yathā tisso upamā pubbe assutā ca assutapubbā ca paṭibhanti.
upamā → upamāyo (bj) | paṭibhanti → paṭihanti (bj) | upamāyo → upamā (bj: machasaṁ) Yo hi koci kāmesu avītarāgoti …pe… duve upamā ayoniso kātabbā pacchimesu vuttaṁ.
pacchimesu vuttaṁ → pacchimā yoniso vuttā (bj) | vuttā → pacchimāsu vuttaṁ (bj: machasaṁ) Tattha yo ca parato ghoso yo ca ajjhattaṁ yoniso manasikāro— ime dve paccayā. Parato ghosena yā uppajjati paññā— ayaṁ vuccati sutamayī paññā. Yā ajjhattaṁ yoniso manasikārena uppajjati paññā— ayaṁ vuccati cintāmayī paññāti. Imā dve paññā veditabbā. Purimakā ca dve paccayā. Ime dve hetū dve paccayā sāvakassa sammādiṭṭhiyā uppādāya.

Tattha parato ghosassa saccānusandhissa desitassa atthaṁ avijānanto atthappaṭisaṁvedī bhavissatīti netaṁ ṭhānaṁ vijjati.
atthapaṭisaṁvedī → atthappaṭisaṁvedī (bj: machasaṁ) Na ca atthappaṭisaṁvedī yoniso manasikarissatīti netaṁ ṭhānaṁ vijjati.
atthapaṭisaṁvedī → atthappaṭisaṁvedī (bj: machasaṁ) Parato ghosassa saccānusandhissa desitassa atthaṁ vijānanto atthappaṭisaṁvedī bhavissatīti ṭhānametaṁ vijjati.
atthapaṭisaṁvedī → atthappaṭisaṁvedī (bj: machasaṁ) Atthappaṭisaṁvedī ca yoniso manasikarissatīti ṭhānametaṁ vijjati.
paṭisaṁvedī → atthappaṭisaṁvedī (bj: machasaṁ) Esa hetu etaṁ ārammaṇaṁ eso upāyo sāvakassa niyyānassa, natthañño. Soyaṁ na ca suttassa atthavijānanāya saha yutto nāpi ghosānuyogena parato ghosassa atthaṁ avijānantena sakkā uttari manussadhammaṁ alamariyañāṇadassanaṁ adhigantuṁ, tasmā nibbāyitukāmena sutamayena atthā pariyesitabbā.
avijānantena → avijānantena na (bj) | uttari manussadhammaṁ → uttarimanussadhammā (bj) Tattha pariyesanāya ayaṁ anupubbī bhavati soḷasa hārā, pañca nayā, aṭṭhārasa mūlapadāni.
dāni → tassa (bj) | anupubbī → ānupubbī (bj) | ānupubbī → anupubbī (bj: machasaṁ, PTS)

Tatthāyaṁ uddānagāthā
uddānagāthā soḷasahārā → anugīti soḷasa hārā (bj) | anugīti → uddānagāthā (bj: machasaṁ, PTS)

Soḷasahārā nettī, pañcanayā sāsanassa pariyeṭṭhi; Aṭṭhārasamūlapadā, kaccāyanagottaniddiṭṭhā.
kaccāyanagottaniddiṭṭhā → mahākaccānena niddiṭṭhā (bj: netti.)

Tattha katame soḷasahārā?

Desanā vicayo yutti padaṭṭhānaṁ lakkhaṇaṁ catubyūho āvaṭṭo vibhatti parivattano vevacano paññatti otaraṇo sodhano adhiṭṭhāno parikkhāro samāropano—
padaṭṭhānaṁ lakkhaṇaṁ → padaṭṭhāno lakkhaṇo (bj) | padaṭṭhāno → padaṭṭhānaṁ (bj: machasaṁ) | lakkhaṇo → lakkhaṇaṁ (bj: machasaṁ) ime soḷasa hārā.

Tattha uddānagāthā
tattha uddānagāthā → tatthāyaṁ anugīti (bj)

Desanā vicayo yutti, padaṭṭhāno ca lakkhaṇo;
padaṭṭhāno ca lakkhaṇo → padaṭṭhānañca lakkhaṇaṁ (pts-vp-pli1) | ca → va (bj) | lakkhaṇo → padaṭṭhānañca lakkhaṇaṁ (cck: pī.) Catubyūho ca āvaṭṭo, vibhatti parivattano.

Vevacano ca paññatti, otaraṇo ca sodhano; Adhiṭṭhāno parikkhāro, samāropano soḷaso.
soḷaso → … soḷasa (si), … soḷasa hārā (pts1ed, mr) | soḷaso → soḷasa (bj) | soḷasa → soḷaso (bj: machasaṁ) | → soḷasa hārā (cck: pī. ka.)

Tattha katame pañca nayā?

Nandiyāvaṭṭo tipukkhalo sīhavikkīḷito disālocano aṅkusoti.
sīhavikkīḷito disālocano → sīha vikkīḷito disālocane (bj)

Tattha uddānagāthā
tattha uddānagāthā → tatthāyaṁ anugīti (bj)

Paṭhamo nandiyāvaṭṭo, dutiyo ca tipukkhalo; Sīhavikkīḷito nāma, tatiyo hoti so nayo.

Disālocanamāhaṁsu, catuttho nayalañjako;
nayalañjako → naya lañchako (bj) Pañcamo aṅkuso nāma, sabbe pañca nayā gatā.
Pañcamo aṅkuso nāma → pañcamaṁ aṅkusaṁ āhu (pts-vp-pli1, mr) | nāma → pañcamaṁ aṅkusaṁ āhu (cck: pī. ka.)

Tattha katamāni aṭṭhārasa mūlapadāni?

Avijjā taṇhā lobho doso moho subhasaññā sukhasaññā niccasaññā attasaññā samatho vipassanā alobho adoso amoho asubhasaññā dukkhasaññā aniccasaññā anattasaññā, imāni aṭṭhārasa mūlapadāni. Tattha nava padāni akusalāni yattha sabbaṁ akusalaṁ samosarati. Nava padāni kusalāni yattha sabbaṁ kusalaṁ samosarati.

Katamāni nava padāni akusalāni yattha sabbaṁ akusalaṁ samosarati?

Avijjā yāva attasaññā, imāni nava padāni akusalāni, yattha sabbaṁ akusalaṁ samosarati.

Katamāni nava padāni kusalāni yattha sabbaṁ kusalaṁ samosarati?

Samatho yāva anattasaññā, imāni nava padāni kusalāni yattha sabbaṁ kusalaṁ samosarati. Imāni aṭṭhārasa mūlapadāni.

Tattha imā uddānagāthā
tattha imā uddānagāthā → tatthāyaṁ anugīti (bj)

Taṇhā ca avijjā lobho, doso tatheva moho ca;
avijjā → avijjāpi ca (bj) | ca → avijjā (bj: machasaṁ) Cattāro ca vipallāsā, kilesabhūmi nava padāni.
cattāro → caturo (bj) | caturo → cattāro (bj: machasaṁ)

Ye ca satipaṭṭhānā samatho, vipassanā kusalamūlaṁ;
ye → ye pi (bj) Etaṁ sabbaṁ kusalaṁ, indriyabhūmi navapadāni.
padāni → ayaṁgāthā (bj: machasaṁ, vyākulā dissati.)

Sabbaṁ kusalaṁ navahi padehi yujjati, navahi ceva akusalaṁ;
padehi → ca (bj) | kusalaṁ → sabbaṁ kusalaṁ navahi padehi (bj: machasaṁ) navahi ceva → (bj) Ekake nava mūlapadāni, ubhayato aṭṭhārasa mūlapadāni.
ekake → sabbaṁ ete (bj) | mūlapadāni ubhayato → mūlapadā bhavanti (bj) mūlapadāni → padāni (bj)

Imesaṁ aṭṭhārasannaṁ mūlapadānaṁ yāni nava padāni akusalāni, ayaṁ dukkhasamudayo; yāni nava padāni kusalāni, ayaṁ dukkhanirodhagāminī paṭipadā. Iti samudayassa dukkhaṁ phalaṁ, dukkhanirodhagāminiyā paṭipadāya nirodhaṁ phalaṁ. Imāni cattāri ariyasaccāni bhagavatā bārāṇasiyaṁ desitāni.

Tattha dukkhassa ariyasaccassa aparimāṇāni akkharāni padāni byañjanāni ākārāni niruttiyo niddesā desitā etassevatthassa saṅkāsanāya pakāsanāya vivaraṇāya vibhajanāya uttānīkammatāya paññāpanāyāti.
uttānīkammatāya → uttānīkammāya (bj) Yā evaṁ sabbesaṁ saccānaṁ iti ekamekaṁ saccaṁ aparimāṇehi akkharapadabyañjanaākāraniruttiniddesehi pariyesitabbaṁ, tañca byañjanaṁ atthaputhuttena pana attheva byañjanaputhuttena.
sabbesaṁ → sabbeyaṁ (bj) | tañca byañjanaṁ → taṁ ca (bj) | attheva → attho (bj) | byañjanaputhuttena → byañjanaputhuttena byañjanaṁ (bj)

Yo hi koci samaṇo vā brāhmaṇo vā evaṁ vadeyya “ahaṁ idaṁ dukkhaṁ paccakkhāya aññaṁ dukkhaṁ paññapessāmī”ti tassa taṁ vācāvatthukamevassa pucchito ca na sampāyissati. Evaṁ saccāni. Yañca rattiṁ bhagavā abhisambuddho, yañca rattiṁ anupādāya parinibbuto, etthantare yaṁ kiñci bhagavatā bhāsitaṁ suttaṁ geyyaṁ veyyākaraṇaṁ gāthā udānaṁ itivuttakaṁ jātakaṁ abbhutadhammaṁ vedallaṁ, sabbaṁ taṁ dhammacakkaṁ pavattitaṁ.
yañca → yo ca (bj) Na kiñci buddhānaṁ bhagavantānaṁ dhammadesanāya dhammacakkato bahiddhā, tassa sabbaṁ suttaṁ ariyadhammesu pariyesitabbaṁ. Tattha pariggaṇhanāya ālokasabhāni cattāri ariyasaccāni thāvarāni imāni.
pariggaṇhanāya ālokasabhāni → parigaṇhanāya ālokasabhāgāni (bj) | ariyasaccāni → (bj) | parigaṇhanāya → pariggaṇhanāya (bj: machasaṁ) | ālokasabhāgāni → ālokasabhāni (bj: machasaṁ); ālokasatāni (bj: PTS)

Tattha katamaṁ dukkhaṁ? Jāti jarā byādhi maraṇaṁ saṅkhittena pañcupādānakkhandhā dukkhā.
vyādhi → byādhi (bj: machasaṁ) Tatthāyaṁ lakkhaṇaniddeso, pātubhāvalakkhaṇā jāti, paripākalakkhaṇā jarā, dukkhadukkhatālakkhaṇo byādhi, cutilakkhaṇaṁ maraṇaṁ, piyavippayogavipariṇāmaparitāpanalakkhaṇo soko, lālappanalakkhaṇo paridevo, kāyasampīḷanalakkhaṇaṁ dukkhaṁ, cittasampīḷanalakkhaṇaṁ domanassaṁ, kilesaparidahanalakkhaṇo upāyāso, amanāpasamodhānalakkhaṇo appiyasampayogo, manāpavinābhāvalakkhaṇo piyavippayogo, adhippāyavivattanalakkhaṇo alābho, apariññālakkhaṇā pañcupādānakkhandhā, paripākacutilakkhaṇaṁ jarāmaraṇaṁ, pātubhāvacutilakkhaṇaṁ cutopapatti, paṭisandhinibbattanalakkhaṇo samudayo, samudayaparijahanalakkhaṇo nirodho, anusayasamucchedalakkhaṇo maggo.
kāyasampīḷanalakkhaṇaṁ → kāyasampīḷanalalakkhaṇaṁ (bj) | kilesaparidahanalakkhaṇo → cittaparidahanalakkhano (bj) | adhippāyavivattanalakkhaṇo → adhippāyavivattanalakkhano (bj) | pātubhāvacutilakkhaṇaṁ cutopapatti → cutipātubhāvalakkhaṇā cutūpapatti (bj) | anusayasamucchedalakkhaṇo → anusayasasamucchedalakkhaṇo (bj) | cittaparidahanalakkhano → kilesaparidahana (bj: machasaṁ, PTS) | cutūpapatti → cutopapatti (bj: machasaṁ) Byādhilakkhaṇaṁ dukkhaṁ, sañjānanalakkhaṇo samudayo, niyyānikalakkhaṇo maggo, santilakkhaṇo nirodho.
sañjānanalakkhaṇo → sañjananalakkhaṇo (bj) | niyyānikalakkhaṇo → niyyānikalakkhano (bj) | sañjananalakkhaṇo → sañjānana (bj: machasaṁ) Appaṭisandhibhāvanirodhalakkhaṇā anupādisesā nibbānadhātu, dukkhañca samudayo ca, dukkhañca nirodho ca, dukkhañca maggo ca, samudayo ca dukkhañca, samudayo ca nirodho ca, samudayo ca maggo ca, nirodho ca samudayo ca, nirodho ca dukkhañca, nirodho ca maggo ca, maggo ca nirodho ca, maggo ca samudayo ca, maggo ca dukkhañca.

Tatthimāni suttāni.
suttāni → suttāni tattha katamā jāti (bj)

“Yamekarattiṁ paṭhamaṁ, gabbhe vasati māṇavo;
jāti → idaṁ, machasaṁ, PTS potthakesu natthi (bj note) | Yamekarattiṁ → jātaka 1 vīsatinipāte ayogharajātake (cck note) māṇavo → mānavo (bj) Abbhuṭṭhitova so yāti, sa gacchaṁ na nivattatī”ti.
so yāti → sayāti (bj) | sayāti → so yāti (bj: machasaṁ, PTS); sayati (bj: jātaka)

Aṭṭhimā, ānanda, dānūpapattiyo ekuttarike suttaṁ—
dānūpapattiyo → dānupapattiyo (cck) ayaṁ jāti.

Tattha katamā jarā?

“Acaritvā brahmacariyaṁ, aladdhā yobbane dhanaṁ;
Acaritvā → dha. pa. 155 (cck note) yobbane → yobbano (bj) Jiṇṇakoñcāva jhāyanti, khīṇamaccheva pallale”.

Pañca pubbanimittāni devesu— ayaṁ jarā.

Tattha katamo byādhi?

Sāmaṁ tena kuto rāja, tuvampi jarāyanti vedesi;
vedesi → vedehi (bj) Khattiya kammassa phalo, loko na hi kammaṁ panayati.

Tayo gilānā— ayaṁ byādhi.

Tattha katamaṁ maraṇaṁ?

Yathāpi kumbhakārassa, kataṁ mattikabhājanaṁ;
Yathāpi → dīghanikāye adholikhitagāthā (cck note) Khuddakañca mahantañca, yaṁ pakkaṁ yañca āmakaṁ; Sabbaṁ bhedanapariyantaṁ, evaṁ maccāna jīvitaṁ.

Mamāyite passatha phandamāne, maccheva appodake khīṇasote;
phandamāne → haññamāne (pts-vp-pli1) | phandamāne → haññamāne (pī) passa su. ni. 783 (cck note) Etampi disvā amamo careyya, bhavesu āsattimakubbamāno.

Udakappanasuttaṁ— idaṁ maraṇaṁ.

Tattha katamo soko?

Idha socati pecca socati, pāpakārī ubhayattha socati; So socati so vihaññati, disvā kammakiliṭṭhamattano.
kammakiliṭṭhamattano → kammakiliṭṭhaṁ attano (pts-vp-pli1) | kammakiliṭṭhamattano → kammakiliṭṭhaṁ atthano (pī.) passa dha. pa. 15 (cck note)

Tīṇi duccaritāni— ayaṁ soko.

Tattha katamo paridevo?

Kāmesu giddhā pasutā pamūḷhā, avadāniyā te visame niviṭṭhā;
pamūḷhā → pamuṭṭhā (bj) | pamuṭṭhā → samūḷhā (bj: suni) | Kāmesu → su. ni. 780 (cck note) Dukkhūpanītā paridevayanti, kiṁsu bhavissāma ito cutāse.
kiṁsu → ki su (bj)

Tisso vipattiyo— ayaṁ paridevo.

Tattha katamaṁ dukkhaṁ?

Sataṁ āsi ayosaṅkū, sabbe paccattavedanā;
ayosaṅkū → ayosaṅku (mr) | Sataṁ āsi → sataṁ āsu (si); satadhātu (pts-vp-pli1); satamāyu (mr) | ayosaṅkū → ayosaṅku (pī. ka.) passa theragā. 1197 (cck note) Jalitā jātavedāva, accisaṅghasamākulā.
accisaṅghasamākulā → accisaṁghayamākulā (bj)

Mahā vata so pariḷāho saṁyuttake suttaṁ saccasaṁyuttesu—
pariḷāho → paridāgho (pts-vp-pli1, mr) | pariḷāho → paridāgho (pī. ka.) passa saṁ. ni. 5.1113 (cck note) idaṁ dukkhaṁ.

Tattha katamaṁ domanassaṁ?

Saṅkappehi pareto so, kapaṇo viya jhāyati;
pareto → parato (mr) | pareto → parato (ka.) passa su. ni. 824 (cck note) Sutvā paresaṁ nigghosaṁ, maṅku hoti tathāvidho.

Dveme tapanīyā dhammā— idaṁ domanassaṁ.

Tattha katamo upāyāso?

Kammārānaṁ yathā ukkā, anto ḍayhati no bahi; Evaṁ ḍayhati me hadayaṁ, sutvā nibbattamambujaṁ.
evaṁ → evampi hadayaṁ mayhaṁ anto (bj) | me hadayaṁ sutvā nibbattamambujaṁ → no bahi (bj) bahi → evaṁ ḍayhatī me hadayaṁ (bj: sutvā nibbattamambujaṁ – machasaṁ)

Tayo aggī— ayaṁ upāyāso.

Tattha katamo appiyasampayogo?

Ayasāva malaṁ samuṭṭhitaṁ, tatuṭṭhāya tameva khādati;
Ayasāva → dha. pa. 240 (cck note) Evaṁ atidhonacārinaṁ, sāni kammāni nayanti duggatiṁ.

Dveme tathāgataṁ abbhācikkhanti, ekuttarike suttaṁ dukesu—
dveme → devame (bj) ayaṁ appiyasampayogo.

Tattha katamo piyavippayogo?

Supinena yathāpi saṅgataṁ, paṭibuddho puriso na passati; Evampi piyāyitaṁ janaṁ, petaṁ kālaṅkataṁ na passati.
piyāyitaṁ → mamāyitaṁ (bj, pts-vp-pli1, mr) | mamāyitaṁ → piyāyitaṁ (bj: machasaṁ) | piyāyitaṁ → mamāyitaṁ (pī. ka.) passa su. ni. 813 (cck note) kālaṅkataṁ → kālakataṁ (bj, pts-vp-pli1) | kālakataṁ → kālaṅkataṁ (bj: machasaṁ) | kālaṅkataṁ → kālakataṁ (cck: pī.)

Te devā cavanadhammaṁ viditvā tīhi vācāhi anusāsanti. Ayaṁ piyavippayogo.

Yampicchaṁ na labhati, tisso māradhītaro; Tassa ce kāmayānassa, chandajātassa jantuno;
kāmayānassa → kāmayamānassa (si, mr) | kāmayānassa → kāmayamānassa (ka.) passa su. ni. 773 (cck note) Te kāmā parihāyanti, sallaviddhova ruppati.

Saṅkhittena pañcupādānakkhandhā dukkhā.

Cakkhu sotañca ghānañca, jivhā kāyo tato manaṁ;
Cakkhu → cakkhuṁ (bj) | cakkhuṁ → cakkhu (bj: machasaṁ) Ete lokāmisā ghorā, yattha sattā puthujjanā.

Pañcime bhikkhave khandhā— idaṁ dukkhaṁ.

Tattha katamā jarā ca maraṇañca?

Appaṁ vata jīvitaṁ idaṁ, oraṁ vassasatāpi mīyate;
mīyate → mīyati (bj) | mīyati → miyate (bj: machasaṁ, PTS) | mīyate → mīyati (cck: su. ni. 810) Atha vāpi akicchaṁ jīvitaṁ, atha kho so jarasāpi mīyate.
jīvati → athavāpi akicchaṁ jīvitaṁ (bj: machasaṁ, PTS) mīyate → mīyati ayyakā me kālakatā (bj) | mīyati → miyate (bj: machasaṁ, PTS) | kālakatā → kālaṅkatā (bj: machasaṁ, PTS)

Saṁyuttake pasenadisaṁyuttake suttaṁ ayyikā me kālaṅkatā—
ayyikā me kālaṅkatā → (bj) ayaṁ jarā ca maraṇañca.

Tattha katamā cuti ca upapatti ca?
upapatti → uppattī (bj)

“Sabbe sattā marissanti, maraṇantaṁ hi jīvitaṁ; Yathākammaṁ gamissanti, attakammaphalūpagā”ti.—
attakammaphalūpagā”ti → puññapāpaphalūpagā (bj); puññapāpaphalūpagāti (sn3.22:1 [22. Ayyikāsutta]) | attakammaphalūpagāti → puññapāpa phalūpagā (bj) | puññapāpa → attakamma (bj: machasaṁ, PTS) | attakammaphalūpagā’’ti → puññapāpaphalūpagāti (cck: saṁ. ni. 1.133)

Ayaṁ cuti ca upapatti ca.
upapatti → uppatti (bj)

Imehi suttehi ekasadisehi ca aññehi navavidhaṁ suttaṁ taṁ anupaviṭṭhehi lakkhaṇato dukkhaṁ ñatvā sādhāraṇañca asādhāraṇañca dukkhaṁ ariyasaccaṁ niddisitabbaṁ. Gāthāhi gāthā anuminitabbā, byākaraṇehi vā byākaraṇaṁ—
byākaraṇehi → byākaṇehi (bj) idaṁ dukkhaṁ.

Tattha katamo dukkhasamudayo?

Kāmesu sattā kāmasaṅgasattā, saṁyojane vajjamapassamānā;
kāmasaṅgasattā → kāmapasaṅgasattā (pts-vp-pli1) | kāmasaṅgasattā → kāmapasaṅgasattā (pī.) passa udā. 63 (cck note) Na hi jātu saṁyojanasaṅgasattā, oghaṁ tareyyuṁ vipulaṁ mahantaṁ.
vipulaṁ → puthulaṁ (bj)

Cattāro āsavā suttaṁ— ayaṁ dukkhasamudayo.

Tattha katamo dukkhanirodho?

Yamhi na māyā vasatī na māno, yo vītalobho amamo nirāso; Panuṇṇakodho abhinibbutatto, so brāhmaṇo so samaṇo sa bhikkhu.
Panuṇṇakodho → paṇunnakodho (ud3.6:1 [Pilindavacchasutta]) | panuṇṇakodho → panunnakodho (bj: udāna) | Panuṇṇakodho → panunnakodho (pī.) passa udā. 26 (cck note)

Dvemā vimuttiyo, rāgavirāgā ca cetovimutti;
dvemā → dvemā bhikkhave (bj) | rāgavirāgā → rāgavirāgo (bj) avijjāvirāgā ca paññāvimutti—
avijjāvirāgā → avijjāvirāgo (bj) ayaṁ nirodho.

Tattha katamo maggo?

Eseva maggo natthañño, dassanassa visuddhiyā;
eseva → esova (bj) Ariyo aṭṭhaṅgiko maggo, mārassetaṁ pamohanaṁ.
ariyo aṭṭhaṅgiko maggo → etaṁ hi tumhe paṭipajjatha (bj) | paṭipajjatha → ariyo aṭṭhaṅgiko maggo (bj: machasaṁ, PTS)

Sattime, bhikkhave, bojjhaṅgā— ayaṁ maggo.

Tattha katamāni cattāri ariyasaccāni?

“Ye dhammā hetuppabhavā, tesaṁ hetuṁ tathāgato āha;
dhammā → mahāva. 60 (cck note) Tesañca yo nirodho, evaṁvādī mahāsamaṇo”ti.

Hetuppabhavā dhammā dukkhaṁ, hetusamudayo, yaṁ bhagavato vacanaṁ. Ayaṁ dhammo yo nirodho, ye hi keci saṁyojaniyesu dhammesu assadānupassino viharanti.
dhammo → maggo tesaṁ (bj) | yo → yo nirodho ayaṁ (bj) | assadānupassino → assādānupassino (bj) Kilesā taṇhā pavaḍḍhati, taṇhāpaccayā upādānaṁ …pe… evametassa kevalassa dukkhakkhandhassa samudayo hoti. Tattha yaṁ saṁyojanaṁ— ayaṁ samudayo. Ye saṁyojaniyā dhammā ye ca sokaparidevadukkhadomanassupāyāsā sambhavanti— idaṁ dukkhaṁ. Yā saṁyojaniyesu dhammesu ādīnavānupassanā— ayaṁ maggo. Parimuccati jātiyā jarāya byādhīhi maraṇehi sokehi paridevehi yāva upāyāsehi—
byādhīhi maraṇehi → vyādhīhi maraṇena (bj) | maraṇena → maraṇehi (bj: machasaṁ) idaṁ nibbānaṁ. Imāni cattāri saccāni.

Tattha katamā anupādisesā nibbānadhātu?

Atthaṅgatassa na pamāṇamatthi, taṁ hi vā natthi yena naṁ paññapeyya;
taṁ hi vā natthi → upasīvāti bhagavā (bj) | natthi → machasaṁ, PTS potthakesu visadisā dissati (bj note) Sabbasaṅgānaṁ samūhatattā vidū, sitā vādasatassu sabbe.
vādasatassu → vā dasa tassa (pts-vp-pli1, mr) | vādasatassu → vādasatassa (cck: pī. ka.)

Saṁyuttake godhikasaṁyuttaṁ.

Imāni asādhāraṇāni suttāni. Yahiṁ yahiṁ saccāni niddiṭṭhāni, tahiṁ tahiṁ saccalakkhaṇato otāretvā aparimāṇehi byañjanehi so attho pariyesitabbo.
otāretvā → ohāretvā (pts-vp-pli1, mr) | attho → atthe (bj) | otāretvā → ohāretvā (cck: pī. ka.) Tattha atthānuparivatti byañjanena puna byañjanānuparivatti atthena tassa ekamekassa aparimāṇāni byañjanāni imehi suttehi yathānikkhittehi cattāri ariyasaccāni niddisitabbāni. Pañcanikāye anupaviṭṭhāhi gāthāhi gāthā anuminitabbā, byākaraṇena byākaraṇaṁ.
byākaraṇena → byākaraṇehi (bj) Imāni asādhāraṇāni suttāni.

Tesaṁ imā uddānagāthā

Yamekarattiṁ paṭhamaṁ, aṭṭha dānūpapattiyo;
aṭṭha dānūpapattiyo → aṭṭhadānūpapattiyo acaritvā brahmacariyaṁ (bj) Pañca pubbanimittāni, khīṇamacchaṁva pallalaṁ.
pubbanimittāni khīṇamacchaṁva pallalaṁ → pubbanimittattaṁ (bj)

Sāmaṁ tena kuto rāja, tayo devā gilānakā;
devā gilānakā → gilānakāpica (bj) Yathāpi kumbhakārassa, yathā nadidakappanaṁ.
yathā nadidakappanaṁ → mamāyitodakappanaṁ (bj)

Idha socati pecca socati, tīṇi duccaritāni ca; Kāmesu giddhā pasutā, yāva tisso vipattiyo.
yāva → yāca (bj)

Sataṁ āsi ayosaṅkū, pariḷāho mahattaro;
āsi → satamāyu (cck: sī.); satadhātu (cck: pī.) Saṅkappehi pareto so, tattha tapaniyehi ca.
tattha tapaniyehi ca → tapanīyā duve tathā (bj)

Kammārānaṁ yathā ukkā, tayo aggī pakāsitā; Ayato malamuppannaṁ, abbhakkhānaṁ tathāgate.
tathāgate → tathāgate supinena yathāpi saṁgataṁ (bj)

Tividhaṁ devānusāsanti, supinena saṅgamo yathā;
devānusāsanti supinena saṅgamo yathā → devānusāsanaṁ (bj) Tisso ceva māradhītā, sallaviddhova ruppati.
ceva māradhītā → ca māradhītaro (bj)

Cakkhu sotañca ghānañca, pañcakkhandhā pakāsitā; Appaṁ vata jīvitaṁ idaṁ, ayyikā me mahallikā.
ayyikā → ayyakā (bj)

Sabbe sattā marissanti, upapatti cuticayaṁ;
cuticayaṁ → cutī vayaṁ (bj) Kāmesu sattā pasutā, āsavehi catūhi ca.
pasutā āsavehi catūhi ca → saṁyuttā cattāro panāsavā (bj)

Yamhi na māyā vasati, dvemā cetovimuttiyo; Eseva maggo natthañño, bojjhaṅgā ca sudesitā.
eseva → esoca (bj)

Atthaṅgatassa na pamāṇamatthi, godhiko parinibbuto; Ye dhammā hetuppabhavā, saṁyojanānupassino.

Imā dasa tesaṁ uddānagāthā.

Tatthimāni sādhāraṇāni suttāni yesu suttesu sādhāraṇāni saccāni desitāni anulomampi paṭilomampi vomissakampi. Tattha ayaṁ ādi.

Avijjāya nivuto loko, (ajitāti bhagavā) Vivicchā pamādā nappakāsati; jappābhilepanaṁ brūmi,
jappābhilepanaṁ → jappānulepanaṁ (mr) | Jappābhilepanaṁ → jappānulepanaṁ (ka.) passa su. ni. 1039 (cck note) Dukkhamassa mahabbhayaṁ.

Tattha yā avijjā ca vivicchā ca, ayaṁ samudayo. Yaṁ mahabbhayaṁ, idaṁ dukkhaṁ. Imāni dve saccāni— dukkhañca samudayo ca. “Saṁyojanaṁ saṁyojaniyā ca dhammā”ti saṁyuttake cittasaṁyuttakesu byākaraṇaṁ. Tattha yaṁ saṁyojanaṁ, ayaṁ samudayo. Ye saṁyojaniyā dhammā, idaṁ dukkhaṁ. Imāni dve saccāni— dukkhañca samudayo ca.

Tattha katamaṁ dukkhañca nirodho ca?

Ucchinnabhavataṇhassa, netticchinnassa bhikkhuno;
netticchinnassa → santacittassa (bj snp3.12:842 [Dvayatānupassanāsutta]) | santacittassa → netticchinnassa (bj: machasaṁ, PTS) | netticchinnassa → santacittassa (cck: su. ni. 751) Vikkhīṇo jātisaṁsāro, natthi dāni punabbhavo.
vikkhīṇo → vitiṇṇo (bj: suni) dāni → tassa (bj) | punabbhavo → punabbhavo tattha (bj) | tassa → natthidāni (bj: machasaṁ, PTS)

Yaṁ cittaṁ, idaṁ dukkhaṁ. Yo bhavataṇhāya upacchedo, ayaṁ dukkhanirodho. Vikkhīṇo jātisaṁsāro, natthi dāni punabbhavoti niddeso.
dāni → tassa (bj) Imāni dve saccāni— dukkhañca nirodho ca. Dvemā, bhikkhave, vimuttiyo; rāgavirāgā ca cetovimutti, avijjāvirāgā ca paññāvimutti.
paññāvimutti → paññāvimutti tattha (bj) Yaṁ cittaṁ, idaṁ dukkhaṁ. Yā vimutti, ayaṁ nirodho. Imāni dve saccāni— dukkhañca nirodho ca.

Tattha katamaṁ dukkhañca maggo ca?
dukkhañca → dukkhaṁ (bj)

Kumbhūpamaṁ kāyamimaṁ viditvā, nagarūpamaṁ cittamidaṁ ṭhapetvā;
Kumbhūpamaṁ → dha. pa. 40 (cck note) Yodhetha māraṁ paññāvudhena, jitañca rakkhe anivesano siyā.

Tattha yañca kumbhūpamo kāyo yañca nagarūpamaṁ cittaṁ, idaṁ dukkhaṁ.
yañca → yo ca (bj) | ca → yaṁ ca (bj: machasaṁ, PTS) Yaṁ paññāvudhena māraṁ yodhethāti ayaṁ maggo. Imāni dve saccāni. Yaṁ, bhikkhave, na tumhākaṁ, taṁ pajahitabbaṁ.
pajahitabbaṁ → pajahatha (bj) | pajahitabbaṁ → pajahatha tattha (bj) | pajahatha → pajahitabbaṁ (bj: machasaṁ) Yā saṁyojanā, ayaṁ maggo.
saṁyojanā → pajahanā (bj) | pajahanā → yā saṁyojanā (bj: machasaṁ) Ye te dhammā anattaniyā pahātabbā, rūpaṁ yāva viññāṇaṁ, idaṁ dukkhañca maggo ca.

Tattha katamaṁ dukkhañca samudayo ca nirodho ca?

Ye keci sokā paridevitā vā, dukkhā ca lokasmimanekarūpā;
dukkhā ca → dukkhañca (pts-vp-pli1, mr) | ca → dukkhañca (pī. ka.) passa udā. 70 (cck note) Piyaṁ paṭiccappabhavanti ete, piye asante na bhavanti ete.

Ye sokaparidevā, yaṁ ca anekarūpaṁ dukkhaṁ, yaṁ pemato bhavati, idaṁ dukkhaṁ. Yaṁ pemaṁ, ayaṁ samudayo. Yo tattha chandarāgavinayo piyassa akiriyā, ayaṁ nirodho. Imāni tīṇi saccāni. Timbaruko paribbājako pacceti “sayaṅkataṁ paraṅkatan”ti. Yathesā vīmaṁsā, idaṁ dukkhaṁ. Yā ete dve ante anupagamma majjhimā paṭipadā avijjāpaccayā saṅkhārā yāva jātipaccayā jarāmaraṇaṁ, idampi dukkhañca samudayo ca. Viññāṇaṁ nāmarūpaṁ saḷāyatanaṁ phasso vedanā bhavo jāti jarāmaraṇaṁ, idaṁ dukkhaṁ. Avijjā saṅkhārā taṇhā upādānaṁ, ayaṁ samudayo. Iti idaṁ sayaṅkataṁ vīmaṁseyyāti yañca paṭiccasamuppāde dukkhaṁ, idaṁ eso samudayo niddiṭṭho.
vīmaṁseyyāti → vīmaṁsīyati (pts-vp-pli1, mr) | idaṁ → idaṁ dukkhaṁ (bj) | vīmaṁseyyāti → vīmaṁsīyati (cck: pī. ka.) Avijjānirodhā saṅkhāranirodho ca yāva ca jarāmaraṇanirodhoti ayaṁ nirodho.
ca → (bj) Imāni tīṇi saccāni dukkhañca samudayo ca nirodho ca.

Tattha katamaṁ dukkhañca samudayo ca maggo ca?

“Yo dukkhamaddakkhi yatonidānaṁ, kāmesu so jantu kathaṁ nameyya;
yatonidānaṁ kāmesu → yato nidānaṁ tāmesu (bj) | dukkhamaddakkhi → saṁ. ni. 1.157 (cck note) Kāmā hi loke saṅgāti ñatvā, tesaṁ satīmā vinayāya sikkhe”ti.
hi → bhi (bj) sikkheti → sikkheti tattha (bj)

Yo dukkhamaddakkhi, idaṁ dukkhaṁ. Yato bhavati, ayaṁ samudayo. Sandiṭṭhaṁ yato bhavati yāva tassa vinayāya sikkhā, ayaṁ maggo.
Sandiṭṭhaṁ → yaṁ diṭṭhaṁ (bj) | sandiṭṭhaṁ → yaṁ diṭṭhaṁ (bj) | diṭṭhaṁ → sandiṭṭhaṁ (bj: machasaṁ) Imāni tīṇi saccāni.

Ekādasaṅguttaresu gopālakopamasuttaṁ.
gopālakopamasuttaṁ → gopālakupamasuttaṁ (bj) | gopālakūpama → gopālakopama (bj: machasaṁ, PTS)

Tattha yāva rūpasaññuttā yañca saḷāyatanaṁ yathā vaṇaṁ paṭicchādeti yañca titthaṁ yathā ca labhati dhammūpasañhitaṁ uḷāraṁ pītipāmojjaṁ catubbidhaṁ ca attabhāvato ca vatthu, idaṁ dukkhaṁ.
ca → (bj) | rūpaññūtā → yāva rūpasaññuttā (bj: machasaṁ, PTS) Yāva āsāṭikaṁ hāretā hoti, ayaṁ samudayo.
hāretā → sāṭetā (bj, pts-vp-pli1) | sāṭetā → sāretā (bj: machasaṁ, PTS) | hāretā → sāṭetā (sī. pī.) passa aṅguttaranikāye (cck note) Rūpasaññuttā āsāṭakaharaṇaṁ vaṇapaṭicchādanaṁ vīthiññutā gocarakusalañca, ayaṁ maggo.
āsāṭakaharaṇaṁ → āsāṭikasāṭanā (bj, pts-vp-pli1) | rūpasaññuttā āsāṭakaharaṇaṁ → rūpaññutā āsāṭikasāṭanaṁ (bj) | rūpaññutā → rūpasaññūttā (bj: machasaṁ, PTS) | āsāṭikasāṭanaṁ → āsāṭakaharaṇaṁ (bj: machasaṁ) | āsāṭakaharaṇaṁ → āsāṭikasāṭanā (cck: pī.) Avasesā dhammā atthi hetū atthi paccayā atthi nissayā sāvasesadohitā anekapūjā ca kalyāṇamittatappaccayā dhammā vīthiññutā ca hetu, imāni tīṇi saccāni.
kalyāṇamittatappaccayā → kalyāṇamittatāpaccayā (bj) | vīthiññutā → vithiññutā (bj) | kalyāṇamittatāpaccayā → kalyāṇamittatappaccayā (bj: machasaṁ)

Tattha katamaṁ dukkhañca maggo ca nirodho ca?

Sati kāyagatā upaṭṭhitā, chasu phassāyatanesu saṁvuto;
saṁvuto → saṁvaro (pts-vp-pli1, mr) | saṁvuto → saṁvaro (pī. ka.) passa udā. 25 (cck note) Satataṁ bhikkhu samāhito, jaññā nibbānamattano.
jaññā → jāneyya (pts-vp-pli1, mr) | jaññā → jāneyya (cck: pī. ka.)

Tattha yā ca kāyagatā sati yañca saḷāyatanaṁ yattha sabbañcetaṁ dukkhaṁ.
yattha sabbañcetaṁ → sabbaṁ cetaṁ (bj) | yā → tattha yaṁ (bj: machasaṁ) Yā ca kāyagatā sati yo ca sīlasaṁvaro yo ca samādhi yattha yā sati, ayaṁ paññākkhandho. Sabbampi sīlakkhandho samādhikkhandho, ayaṁ maggo. Evaṁvihārinā ñātabbaṁ nibbānaṁ. Ayaṁ nirodho, imāni tīṇi saccāni. Sīle patiṭṭhāya dve dhammā bhāvetabbā samatho ca vipassanā ca.
vipassanā → vipassānā (bj) Tattha yaṁ cittasahajātā dhammā, idaṁ dukkhaṁ.
yaṁ → ye (bj) | ye → āsā ca pihā (bj: machasaṁ) Yo ca samatho yā ca vipassanā, ayaṁ maggo. Rāgavirāgā ca cetovimutti, avijjāvirāgā ca paññāvimutti, ayaṁ nirodho. Imāni tīṇi saccāni.

Tattha katamo samudayo ca nirodho ca?

Āsā ca pīhā abhinandanā ca, anekadhātūsu sarā patiṭṭhitā;
āsā → āsā pihā (bj) | pīhā → (bj) | ca → āsā ca pihā (bj: machasaṁ) Aññāṇamūlappabhavā pajappitā, sabbā mayā byantikatā samūlikā.
samūlikā → samūlakā tattha (bj)

Aññāṇamūlappabhavāti purimakehi samudayo. Sabbā mayā byantikatā samūlikāti nirodho.
byantikatā samūlikāti → byanti katā samūlakāti (bj) Imāni dve saccāni. Catunnaṁ dhammānaṁ ananubodhā appaṭivedhā vitthārena kātabbaṁ. Ariyassa sīlassa samādhino paññāya vimuttiyā. Tattha yo imesaṁ catunnaṁ dhammānaṁ ananubodhā appaṭivedhā, ayaṁ samudayo.
ananubodhā appaṭivedhā → ananubodho apaṭivedho (bj) | apaṭivedho → ananubodho appaṭivedho (bj: machasaṁ) Paṭivedho bhavanettiyā, ayaṁ nirodho. Ayaṁ samudayo ca nirodho ca.

Tattha katamo samudayo ca maggo ca?

Yāni sotāni lokasmiṁ,
Yāni → su. ni. 1041 (cck note) (ajitāti bhagavā) Sati tesaṁ nivāraṇaṁ; sotānaṁ saṁvaraṁ brūmi, Paññāyete pidhīyare.
pidhīyare → pithīyare (bj) | pithīyare → pidhīyare (bj: machasaṁ)

Yāni sotānīti ayaṁ samudayo. Yā ca paññā yā ca sati nivāraṇaṁ pidhānañca, ayaṁ maggo.
yā → yaṁ (bj) Imāni dve saccāni. Sañcetaniyaṁ suttaṁ daḷhanemiyānākāro chahi māsehi niddiṭṭho.
daḷhanemiyānākāro → daḷhanemiyānakāro (bj) Tattha yaṁ kāyaṁ kāyakammaṁ savaṅkaṁ sadosaṁ sakasāvaṁ yā savaṅkatā sadosatā sakasāvatā, ayaṁ samudayo.
kāyaṁ → (bj) Evaṁ vacīkammaṁ manokammaṁ avaṅkaṁ adosaṁ akasāvaṁ, yā avaṅkatā adosatā akasāvatā, ayaṁ maggo.
manokammaṁ → manokammaṁ yaṁ kāyakammaṁ (bj) | kāyakammaṁ → ‘yaṁ kāyakammaṁ’ (bj: machasaṁ ūnaṁ.) Evaṁ vacīkammaṁ manokammaṁ. Imāni dve saccāni samudayo ca maggo ca.

Tattha katamo samudayo ca nirodho ca maggo ca?

“Nissitassa calitaṁ, anissitassa calitaṁ natthi, calite asati passaddhi, passaddhiyā sati nati na hoti, natiyā asati āgatigati na hoti, āgatigatiyā asati cutūpapāto na hoti, cutūpapāte asati nevidha na huraṁ na ubhayamantarena.
natthi, calite asati passaddhi, passaddhiyā sati nati na hoti, natiyā asati → na hoti calite asati rati na hoti ratiyā asatiyā passaddhi na hoti passaddhiyā asatiyā (pts1ed) | natthi → katthi (bj) | asati → asatiyā (pī.) passa udā. 74 (cck note) Esevanto dukkhassā”ti.

Tattha dve nissayā, ayaṁ samudayo. Yo ca anissayo, yā ca anati, ayaṁ maggo. Yā āgatigati na hoti cutūpapāto ca yo esevanto dukkhassāti, ayaṁ nirodho. Imāni tīṇi saccāni. Anupaṭṭhitakāyagatā sati …pe…
sati → kāyagatāsati (bj: machasaṁ) yaṁ vimuttiñāṇadassanaṁ, ayaṁ samudayo. Ekārasaupanissayā vimuttiyo yāva upanissayaupasampadā upaṭṭhitakāyagatāsatissa viharati.
ekārasaupanissayā → ekādasa upanissayā (bj) | upanissayaupasampadā upaṭṭhitakāyagatāsatissa → upanissayasampadā upaṭṭhitakāyasatissa (bj) | ekādasa → ekārasa (bj: machasaṁ, PTS) | upanissayasampadā → upanissayaupasampadā (bj: machasaṁ) Sīlasaṁvaro sosāniyo hoti, yañca vimuttiñāṇadassanaṁ, ayaṁ maggo.
sosāniyo → sosaniyo (bj) | sosaniyo → sosāniyo (bj: machasaṁ) Yā ca vimutti, ayaṁ nirodho. Imāni tīṇi saccāni. Samudayo ca nirodho ca maggo ca.

Tattha katamo nirodho ca maggo ca?

Sayaṁ katena saccena, tena attanā abhinibbānagato vitiṇṇakaṅkho;
saccena → kammena (bj) | kammena → saccena (bj: machasaṁ) Vibhavañca ñatvā lokasmiṁ, tāva khīṇapunabbhavo sa bhikkhu.

Yaṁ saccena, ayaṁ maggo.
saccena → kammena (bj) Yaṁ khīṇapunabbhavo, ayaṁ nirodho. Imāni dve saccāni. Pañca vimuttāyatanāni satthā vā dhammaṁ desesi aññataro vā viññū sabrahmacārīti vitthārena kātabbā.
desesi → deseti (bj) | sabrahmacārīti → sabrahmacārītī (bj) Tassa atthappaṭisaṁvedissa pāmojjaṁ jāyati, pamuditassa pīti jāyati, yāva nibbindanto virajjati, ayaṁ maggo.
atthapaṭisaṁvedissa → atthappaṭisaṁvedissa (bj: machasaṁ) Yā vimutti, ayaṁ nirodho. Evaṁ pañca vimuttāyatanāni vitthārena. Imāni dve saccāni nirodho ca maggo ca.

Imāni sādhāraṇāni suttāni. Imehi sādhāraṇehi suttehi yathānikkhittehi paṭivedhato ca lakkhaṇato ca otāretvā aññāni suttāni niddisitabbāni aparihāyantena.
yathānikkhittehi → yathāniddiṭṭhehi (bj) | aparihāyantena → aparihāpentena (bj) | aparihāpentena → aparihāyantena (bj: machasaṁ) Gāthāhi gāthā anuminitabbā, byākaraṇehi byākaraṇaṁ. Ime ca sādhāraṇā dasa parivaḍḍhakā eko ca catukko niddeso sādhāraṇo. Ayañca pakiṇṇakaniddeso. Ekaṁ pañca cha ca savekadeso sabbaṁ. Ime dve parivajjanā purimakā ca dasa. Ime dvādasa parivaḍḍhakā saccāni. Ettāvatā sabbaṁ suttaṁ natthi, taṁ byākaraṇaṁ vā gāthā viya.
viya → vā (bj) | vā → gāthā viya (bj: machasaṁ) Imehi dvādasahi parivaḍḍhakehi na otarituṁ appamattena pariyesitvā niddisitabbā.

Tatthāyaṁ saṅkhepo. Sabbaṁ dukkhaṁ sattahi padehi samosaraṇaṁ gacchati. Katarehi sattahi? Appiyasampayogo ca piyavippayogo ca, imehi dvīhi padehi sabbaṁ dukkhaṁ niddisitabbaṁ. Tassa dve nissayā— kāyo ca cittañca. Tena vuccati “kāyikaṁ dukkhaṁ cetasikañce”ti, natthi taṁ dukkhaṁ na kāyikaṁ vā na cetasikaṁ, sabbaṁ dukkhaṁ dvīhi dukkhehi niddisitabbaṁ kāyikena ca cetasikena ca.
cetasikañceti → cetasikaṁ cetī (bj) | dukkhehi → (bj) Tīhi dukkhatāhi saṅgahitaṁ dukkhadukkhatāya saṅkhāradukkhatāya vipariṇāmadukkhatāya. Iti taṁ sabbaṁ dukkhaṁ tīhi dukkhatāhi saṅgahitaṁ. Iti idañca dukkhaṁ tividhaṁ. Duvidhaṁ dukkhaṁ kāyikañca cetasikañca. Duvidhaṁ appiyasampayogo ca piyavippayogo ca. Idaṁ sattavidhaṁ dukkhaṁ.

Tattha tividho samudayo acatuttho apañcamo. Katamo tividho? Taṇhā ca diṭṭhi ca kammaṁ.
kammaṁ → kammaṁ ca (bj) Tattha taṇhā ca bhavasamudayo kammaṁ.
taṇhā ca → taṇhāva (bj) Tathā nibbattassa hīnapaṇītatā, ayaṁ samudayo.
Tathā → tattha (pts-vp-pli1) | hīnapaṇītatā → hīnappaṇītatā (bj); hīnapaṇītatāya (pts-vp-pli1) | hīnappaṇītatā → hīnapaṇītatā (bj: machasaṁ) | Tathā → tattha (cck: pī.) | hīnapaṇītatā → hīnapaṇītatāya (cck: pī.) Iti yāpi bhavagatīsu hīnatā ca paṇītatā ca, yāpi tīhi dukkhatāhi saṅgahitā, yopi dvīhi mūlehi samudānīto avijjāya nivutassa bhavataṇhāsaṁyuttassa saviññāṇako kāyo, sopi tīhi dukkhatāhi saṅgahito.

Tathā vipallāsato diṭṭhi āgantabbā.
āgantabbā → avagantabbā (bj); bhavagantabbā (mr) | āgantabbā sā → avagantabbā yā (bj) | diṭṭhi āgantabbā → diṭṭhibhavagantabbā (cck) | avagantabbā → āgantabbā (bj: PTS) Sā sattavidhā niddisitabbā.
sattavidhā → sā sattavidhā (bj: PTS) Eko vipallāso tīṇi niddisīyati, cattāri vipallāsavatthūni.
niddisīyati → niddesayati (bj) Tattha katamo eko vipallāso? Yo viparītaggāho paṭikkhepena, otaraṇaṁ yathā “anicce niccam”iti viparītaṁ gaṇhāti.
viparītagāho → viparītaggāho (bj: machasaṁ) Evaṁ cattāro vipallāsā. Ayameko vipallāsīyati saññā cittaṁ diṭṭhi. Katamāni cattāri vipallāsavatthūni? Kāyo vedanā cittaṁ dhammā. Evaṁ vipallāsagatassa akusalañca pavaḍḍheti. Tattha saññāvipallāso dosaṁ akusalamūlaṁ pavaḍḍheti. Cittavipallāso lobhaṁ akusalamūlaṁ pavaḍḍheti. Diṭṭhivipallāso mohaṁ akusalamūlaṁ pavaḍḍheti.
pavaḍḍheti → paveḍḍhati (bj) Tattha dosassa akusalamūlassa tīṇi micchattāni phalaṁ— micchāvācā micchākammanto micchāājīvo; lobhassa akusalamūlassa tīṇi micchattāni phalaṁ— micchāsaṅkappo micchāvāyāmo micchāsamādhi; mohassa akusalamūlassa dve micchattāni phalaṁ— micchādiṭṭhi ca micchāsati ca. Evaṁ akusalaṁ sahetu sappaccayaṁ vipallāsā ca paccayo, akusalamūlāni sahetū eteyeva paṭipakkhena anūnā anadhikā dvīhi paccayehi niddisitabbā.
sahetū → sahetu (bj) Nirodhe ca magge ca vipallāsamupādāya parato paṭipakkhena catasso.
catasso → cattāro (pts-vp-pli1) | catasso → (bj) | parato → parito (bj: PTS) | paṭipakkhena → paṭipakkhena catasso (bj: machasaṁ) | parato → parito (cck: pī.)

Tatthimā uddānagāthā

Avijjāya nivuto loko, cittaṁ saṁyojanampi; Sā pacchinnabhavataṇhā, dvemā ceva vimuttiyo.
sā pacchinnabhavataṇhā dvemā → ca yā ucchinnabhavataṇhā dvedhā (bj) | ucchinnabhavataṇhā → sapacchinna (bj: PTS); yā pacchinna (bj: machasaṁ)

Kumbhūpamaṁ kāyamimaṁ, yaṁ na tumhākaṁ taṁ pajaha;
taṁ pajaha → jahātha (si), jahā (pts1ed, mr) | taṁ pajaha → jahātha (bj) | pajaha → jahā (cck: pī. ka.) Ye keci sokaparidevā, timbaruko ca sayaṅkataṁ.
sokaparidevā timbaruko → sokā paridevā timbarūko (bj) | paridevā → sokaparidevā (bj: machasaṁ, PTS) timbarūko → tibbadukkho (bj: PTS)

Dukkhaṁ diṭṭhi ca uppannaṁ, yañca gopālakopamaṁ;
uppannaṁ yañca gopālakopamaṁ → upannaṁ yaṁ ca gopālakūpamaṁ (bj) Sati kāyagatā māhu, samatho ca vipassanā.

Āsā pihā ca abhinandanā ca, catunnamananubodhanā; Yāni sotāni lokasmiṁ, daḷhaṁ nemiyānākāro.
daḷhaṁ nemiyānākāro → daḷhanemiyānakāro (bj)

Yaṁ nissitassa calitaṁ, anupaṭṭhitakāyagatāsati;
anupaṭṭhitakāyagatāsati → anapaṭṭhitakāya sati (bj) | sati → kāyagatā sati (bj: machasaṁ) Sayaṁ katena saccena, vimuttāyatanehi ca.
saccena → kammena (bj) | kammena → sayaṁ katena saccena (bj: machasaṁ, PTS)

Peṭakopadese mahākaccāyanena bhāsite paṭhamabhūmi ariyasaccappakāsanā nāma taṁ jīvatā bhagavatā mādisena samuddanena tathāgatenāti.
nāma taṁ → nātaṁ (cck)