Subhāsitajayasutta๕ สุภาสิตชยสูตร
Sāvatthinidānaṁ.
sāvatthinidānaṁ bhūtapubbaṁ → bhūtapubbam (pts) | sāvatthinidānaṁ → ekaṁ samayaṁ bhagavā sāvatthiyaṁ viharati jetavane anāthapiṇḍikassa ārāme bhagavā etadavoca (bjt) | sāvatthinidānaṁ → ekaṁ samayaṁ bhagavā sāvatthiyaṁ viharati jetavane anāthapiṇḍikassa ārāme tatra kho bhagavā etadavoca (th)สมัยหนึ่ง พระผู้มีพระภาคประทับอยู่ ณ พระเชตวัน อารามของอนาถบิณฑิกเศรษฐี เขตกรุงสาวัตถี ณ ที่นั้น ฯลฯ
“Bhūtapubbaṁ, bhikkhave, devāsurasaṅgāmo samupabyūḷho ahosi.
samupabyūḷho → samupabbūḷho (bj, pts) | bhūtapubbaṁ → bhūtapubbam (pts)พระผู้มีพระภาคจึงได้ตรัส เรื่องนี้ว่า “ภิกษุทั้งหลาย เรื่องเคยมีมาแล้ว
Atha kho, bhikkhave, vepacitti asurindo sakkaṁ devānamindaṁ etadavoca:
devānamindaṁ etadavoca → devānam indam etad avoca (pts)สงครามระหว่างเทพกับอสูรประชิดกัน ครั้งนั้น ท้าวเวปจิตติจอมอสูรได้กล่าวกับท้าวสักกะจอมเทพดังนี้ว่า
‘hotu, devānaminda, subhāsitena jayo’ti.
devānaminda → devānam inda (pts) | jayoti → jayo ti (pts)‘ท่านจอมเทพ เราจงมาชนะกันด้วยการกล่าวคำสุภาษิตเถิด’
‘Hotu, vepacitti, subhāsitena jayo’ti.
jayoti → jayo ti (pts)ท้าวสักกะจอมเทพตรัสว่า ‘ท่านท้าวเวปจิตติ ตกลงตามนั้น พวกเรามาเอาชนะกันด้วยการกล่าวคำสุภาษิต’
Atha kho, bhikkhave, devā ca asurā ca pārisajje ṭhapesuṁ:ครั้งนั้น พวกเทพและพวกอสูรได้ร่วมกันตั้งผู้ตัดสินโดยมีกติกาว่า
‘ime no subhāsitadubbhāsitaṁ ājānissantī’ti.
subhāsitadubbhāsitaṁ → subhāsitaṁ dubbhāsitaṁ (sya-all) | subhāsitadubbhāsitaṁ ājānissantīti → subhāsitaṁ dubbhāsitam ājānissantī ti (pts) | dubbhāsitaṁ → subhāsitadubbhāsitaṁ (bj: machasaṁ)‘ผู้ตัดสินเหล่านี้จะต้องรู้ ทั่วถึงคำสุภาษิต และคำทุพภาษิต’
Atha kho, bhikkhave, vepacitti asurindo sakkaṁ devānamindaṁ etadavoca:
vepacitti → vepacittiṁ (my) | devānamindaṁ etadavoca → devānam indam etad avoca (pts)ลำดับนั้น ท้าวเวปจิตติจอมอสูรได้กล่าวกับท้าวสักกะจอมเทพดังนี้ว่า
‘bhaṇa, devānaminda, gāthan’ti.
devānaminda gāthanti → devānam inda gāthan ti (pts)‘ท่านจอมเทพ ท่านจงตรัสคาถาขึ้นก่อน’
Evaṁ vutte, bhikkhave, sakko devānamindo vepacittiṁ asurindaṁ etadavoca:
vepacittiṁ → vepacitti (my, bjt) | devānamindo vepacittiṁ asurindaṁ etadavoca → devānam indo vepacittim asurindam etad avoca (pts)เมื่อท้าวเวปจิตติกล่าวเช่นนี้ ท้าวสักกะ จอมเทพได้ตรัสกับท้าวเวปจิตติจอมอสูรว่า
‘tumhe khvettha, vepacitti, pubbadevā.
khvettha → khvattha (pts) | khvettha → khvattha (bj: PTS) | khv-attha → B. kvettha. (pts note)‘ท่านท้าวเวปจิตติ ท่านเป็นเทพในเทวโลกนี้มาก่อน
Bhaṇa, vepacitti, gāthan’ti.
gāthanti → gāthan ti (pts)ฉะนั้น ขอให้ท่านจงกล่าวคาถาก่อน
Evaṁ vutte, bhikkhave, vepacitti asurindo imaṁ gāthaṁ abhāsi:
gāthaṁ → gātham (pts)เมื่อท้าวสักกะตรัสเช่นนี้แล้ว ท้าวเวปจิตติจอมอสูรได้กล่าวคาถานี้ว่า
‘Bhiyyo bālā pabhijjeyyuṁ, no cassa paṭisedhako;
pabhijjeyyuṁ → pakujjheyyuṁ (sya-all, pts) | bālā → S1-3 bālo. (pts note) cassa → c-assa (pts)พวกคนพาลพึงทำลายได้ทุกสิ่งทุกอย่าง ถ้าเราไม่กีดกันไว้เสียก่อน Tasmā bhusena daṇḍena, dhīro bālaṁ nisedhaye’ti.
bālaṁ nisedhayeti → bālam nisedhaye ti (pts)เพราะฉะนั้น ธีรชนพึงกีดกันพวกคนพาลไว้
Bhāsitāya kho pana, bhikkhave, vepacittinā asurindena gāthāya asurā anumodiṁsu, devā tuṇhī ahesuṁ.ด้วยอาชญาอย่างรุนแรง เมื่อท้าวเวปจิตติจอมอสูรได้กล่าวคาถานี้แล้ว พวกอสูรพากันอนุโมทนา
Atha kho, bhikkhave, vepacitti asurindo sakkaṁ devānamindaṁ etadavoca:
devānamindaṁ etadavoca → devānam indam etad avoca (pts)พวกเทพต่างก็พากันนิ่งเฉย ลำดับนั้น ท้าวเวปจิตติจอมอสูรได้กล่าวกับท้าวสักกะจอมเทพว่า
‘bhaṇa, devānaminda, gāthan’ti.
devānaminda gāthanti → devānam inda gāthan ti (pts)'ท่านจอมเทพ ท่านจงกล่าวคาถาเถิด'
Evaṁ vutte, bhikkhave, sakko devānamindo imaṁ gāthaṁ abhāsi:
evaṁ → evam (pts) | devānamindo → devānam indo (pts) | gāthaṁ → gātham (pts)เมื่อท้าวเวปจิตติกล่าวเช่นนี้แล้ว ท้าวสักกะจอมเทพได้กล่าวคาถานี้ว่า
‘Etadeva ahaṁ maññe, bālassa paṭisedhanaṁ;
etadeva → etad eva (pts)ผู้ใดรู้ว่าผู้อื่นโกรธ เป็นผู้มีสติ สงบใจไว้ได้ Paraṁ saṅkupitaṁ ñatvā, yo sato upasammatī’ti.
saṅkupitaṁ → saṁkupitaṁ (bjt) upasammatīti → upasammatī ti (pts)เราเห็นว่า การสงบใจไว้ได้ของผู้นั้น เป็นการกีดกันพวกคนพาลไว้ได้
Bhāsitāya kho pana, bhikkhave, sakkena devānamindena gāthāya, devā anumodiṁsu, asurā tuṇhī ahesuṁ.
devānamindena → devānam indena (pts)เมื่อท้าวสักกะจอมเทพได้กล่าวคาถานี้แล้ว พวกเทพก็พากันอนุโมทนา พวกอสูร ก็พากันนิ่งเฉย ลำดับนั้น
Atha kho, bhikkhave, sakko devānamindo vepacittiṁ asurindaṁ etadavoca:
devānamindo vepacittiṁ asurindaṁ etadavoca → devānam indo vepacittim asurindam etad avoca (pts)ท้าวสักกะจอมเทพได้ตรัสกับท้าวเวปจิตติจอมอสูรดังนี้ว่า 'ท้าวเวปจิตติ
‘bhaṇa, vepacitti, gāthan’ti.
gāthanti → gāthan ti (pts)ท่านจงกล่าวคาถาต่อไปเถิด'
Evaṁ vutte, bhikkhave, vepacitti asurindo imaṁ gāthaṁ abhāsi:เมื่อท้าวสักกะตรัสเช่นนี้ ท้าวเวปจิตติ จอมอสูรได้กล่าวคาถานี้ว่า
‘Etadeva titikkhāya, vajjaṁ passāmi vāsava;
etadeva → etad eva (pts)ท่านท้าววาสวะ ข้าพเจ้าเห็นคุณ และโทษในความอดกลั้นนี้ว่า Yadā naṁ maññati bālo, bhayā myāyaṁ titikkhati;
naṁ → S1-3 yam. (pts note)เมื่อใด คนพาลเข้าใจบุคคลนั้นว่า ผู้นี้ย่อมอดกลั้นต่อเราเพราะความกลัว Ajjhāruhati dummedho, gova bhiyyo palāyinan’ti.
ajjhāruhati → ajjhārūhati (sya-all, pts) | ajjhārūhati → S1-3 ajjho. (pts note) gova → go va (pts) | palāyinanti → palāyinan ti (pts)เมื่อนั้น คนมีปัญญาทรามก็ยิ่งข่มขี่ผู้นั้น เหมือนโคตัวที่มีกำลังข่มขี่โคตัวที่แพ้ให้หนีไป ฉะนั้น
Bhāsitāya kho pana, bhikkhave, vepacittinā asurindena gāthāya asurā anumodiṁsu, devā tuṇhī ahesuṁ.เมื่อท้าวเวปจิตติจอมอสูรกล่าวคาถานี้แล้ว พวกอสูรพากันอนุโมทนา พวกเทพ ต่างก็นิ่งเฉย ลำดับนั้น
Atha kho, bhikkhave, vepacitti asurindo sakkaṁ devānamindaṁ etadavoca:
devānamindaṁ etadavoca → devā nam indam etad avoca (pts)ท้าวเวปจิตติจอมอสูรได้กล่าวกับท้าวสักกะจอมเทพดังนี้ว่า 'ท่านจอมเทพ
‘bhaṇa, devānaminda, gāthan’ti.
devānaminda gāthanti → devānam inda gāthan ti (pts)ท่านจงกล่าวคาถาต่อไปนี้เถิด'
Evaṁ vutte, bhikkhave, sakko devānamindo imā gāthāyo abhāsi:
devānamindo → devānam indo (pts)เมื่อท้าวเวปจิตติจอมอสูรกล่าวเช่นนี้ ท้าวสักกะจอมเทพได้ตรัสคาถาเหล่านี้ว่า
‘Kāmaṁ maññatu vā mā vā, bhayā myāyaṁ titikkhati;
myāyaṁ → myāyam (pts)บุคคลจะเข้าใจว่าผู้นี้อดกลั้นต่อเราได้ เพราะความกลัวหรือไม่ก็ตามที Sadatthaparamā atthā, khantyā bhiyyo na vijjati.
sadatthaparamā → S1 -paramam. (pts note) | atthā → S1-3 atthaṁ. (pts note)ประโยชน์ทั้งหลายของตนเป็นอย่างยิ่ง ประโยชน์ที่ยิ่งกว่าขันติไม่มีYo have balavā santo, dubbalassa titikkhati;บุคคลใดเป็นคนแข็งแรง อดกลั้นต่อผู้อ่อนแรงกว่าได้ Tamāhu paramaṁ khantiṁ, niccaṁ khamati dubbalo.
tamāhu → tam āhu (pts)ความอดกลั้นของบุคคลนั้น บัณฑิตทั้งหลายกล่าวว่าเป็นขันติอย่างยิ่งAbalaṁ taṁ balaṁ āhu, yassa bālabalaṁ balaṁ;
abalaṁ taṁ → abalantaṁ (bjt, th) | abalaṁ taṁ → abalan-tam (pts)เพราะว่าบุคคลผู้แข็งแรงจำต้องอดทนอยู่เอง กำลังของบุคคลใดไม่เข้มแข็ง Balassa dhammaguttassa, paṭivattā na vijjati.
balassa → balavassa (sya-all)บัณฑิตทั้งหลายกล่าวถึงกำลังของบุคคลนั้นว่า ไม่ใช่กำลัง เพราะว่าไม่มีบุคคลใดกล่าวโต้ตอบบุคคลผู้มีกำลังTasseva tena pāpiyo, yo kuddhaṁ paṭikujjhati;
tasseva → tass-eva (pts)และมีธรรมคุ้มครองแล้ว ผู้ใดโกรธตอบต่อบุคคลผู้โกรธ Kuddhaṁ appaṭikujjhanto, saṅgāmaṁ jeti dujjayaṁ.
kuddhaṁ → kuddham (pts) saṅgāmaṁ → S1 sangāme. (pts note)ผู้นั้นย่อมเลวกว่าผู้โกรธ เพราะการโกรธตอบนั้น บุคคลผู้ไม่โกรธตอบต่อบุคคลผู้โกรธUbhinnamatthaṁ carati, attano ca parassa ca;
ubhinnamatthaṁ → ubhinnam atthaṁ (pts)ชื่อว่าชนะสงครามที่ชนะได้ยาก ผู้ใดรู้ว่าผู้อื่นโกรธ Paraṁ saṅkupitaṁ ñatvā, yo sato upasammati.เป็นผู้มีสติ สงบใจไว้ได้ ผู้นั้นชื่อว่าประพฤติประโยชน์ของคนทั้ง ๒ ฝ่ายUbhinnaṁ tikicchantānaṁ, attano ca parassa ca;
ubhinnaṁ tikicchantānaṁ → ubhinnam tikicchantaṁ taṁ (pts) | taṁ → S3 omits taṁ; B. tikicchantānaṁ. (pts note)คือฝ่ายตนและฝ่ายผู้อื่น เมื่อผู้นั้นรักษาประโยชน์ของคนทั้ง ๒ ฝ่าย Janā maññanti bāloti, ye dhammassa akovidā’ti.
bāloti → bālo ti (pts) ye → S1 yo. (pts note) | ti → For the gāthās see the preceding sutta. (pts note) | akovidāti → akovidā ti (pts)คือฝ่ายตนและฝ่ายผู้อื่น ชนทั้งหลายผู้ไม่ฉลาดในธรรมย่อมเข้าใจว่าเป็นคนโง่
Bhāsitāsu kho pana, bhikkhave, sakkena devānamindena gāthāsu, devā anumodiṁsu, asurā tuṇhī ahesuṁ.
devānamindena → devānam indena (pts)ภิกษุทั้งหลาย เมื่อท้าวสักกะจอมเทพได้ตรัสคาถาเหล่านี้แล้ว พวกเทพพากันอนุโมทนา พวกอสูรต่างก็นิ่งเฉย
Atha kho, bhikkhave, devānañca asurānañca pārisajjā etadavocuṁ:ครั้งนั้น ผู้ตัดสินทั้งของพวกเทพและพวกอสูรได้ กล่าวดังนี้ว่า
‘bhāsitā kho vepacittinā asurindena gāthāyo.
gāthāyo → gāthayo (pts)‘ท้าวเวปจิตติจอมอสูรตรัสคาถาทั้งหลายแล้ว แต่คาถาเหล่านั้นมีความ
Tā ca kho sadaṇḍāvacarā sasatthāvacarā, iti bhaṇḍanaṁ iti viggaho iti kalaho.
sasatthāvacarā → satthāvacarā (pts) | sasatthāvacarā → satthāvacarā (bj: PTS) | bhaṇḍanaṁ → bhaṇḍanam (pts) | + → ti (pts)เกี่ยวข้องกับอาชญา มีความเกี่ยวข้องกับศัสตรา เพราะเหตุนั้น จึงยังมีความทะเลาะ ความแก่งแย่ง ความวิวาท ส่วนท้าวสักกะจอมเทพตรัสคาถาทั้งหลายแล้ว
Bhāsitā kho sakkena devānamindena gāthāyo.
Bhāsitā kho → bhāsitā kho pana (bj, pts2ed) | pana → ‘pana’ iti na dissate (bj: machasaṁ, syā, PTS) | kho → bhāsitā kho pana (cck: sī.) | devānamindena → devānam indena (pts)คาถาเหล่านั้นก็ไม่เกี่ยวข้องกับอาชญา ไม่เกี่ยวข้องกับศัสตรา
Tā ca kho adaṇḍāvacarā asatthāvacarā, iti abhaṇḍanaṁ iti aviggaho iti akalaho.
abhaṇḍanam → S3 omits bhaṇḍanam and abhaṇḍanam. (pts note)เพราะเหตุนั้น จึงไม่มีความทะเลาะ ไม่มีความแก่งแย่ง ไม่มีความวิวาท ท้าวสักกะจอมเทพชนะเพราะได้ กล่าวคำสุภาษิต
Sakkassa devānamindassa subhāsitena jayo’ti.
devānamindassa → devānam indassa (pts) | jayoti → jayo ti (pts)ชัยชนะด้วยการกล่าวคำสุภาษิต ได้เป็นของท้าวสักกะจอมเทพ ด้วยประการฉะนี้”
Iti kho, bhikkhave, sakkassa devānamindassa subhāsitena jayo ahosī”ti.
ahosīti → ahosi (sya-all); ahosi sāvatthi nidānaṁ (pts) | kho → S3 omits kho. (pts note) | devānamindassa → devānam indassa (pts)สุภาสิตชยสูตรที่ ๕ จบ