Puṇṇamasutta
Puṇṇamasutta → puṇṇamāsuttaṁ (bj); puṇṇamā (pts1ed)๘๒ ปุณณมสูตร
Ekaṁ samayaṁ bhagavā sāvatthiyaṁ viharati pubbārāme migāramātupāsāde mahatā bhikkhusaṅghena saddhiṁ.
bhikkhusaṅghena → bhikkhusaṁghena (ms2005)สมัยหนึ่ง พระผู้มีพระภาคประทับอยู่ ณ ปราสาทของนางวิสาขามิคารมาตา ในบุพพาราม เขตกรุงสาวัตถี พร้อมด้วยภิกษุสงฆ์หมู่ใหญ่
Tena kho pana samayena bhagavā tadahuposathe pannarase puṇṇāya puṇṇamāya rattiyā bhikkhusaṅghaparivuto ajjhokāse nisinno hoti.
pannarase → paṇṇarase (bj, sya-all) | puṇṇāya → (pts) | pannarase → B inserts puṇṇāya (pts note) | bhikkhusaṅghaparivuto → bhikkhusaṁghaparivuto (ms2005)สมัยนั้นในวันอุโบสถขึ้น ๑๕ ค่ำ คืนดวงจันทร์เต็มดวง พระผู้มีพระภาคทรงมีภิกษุสงฆ์แวดล้อม ประทับนั่งในที่แจ้ง
Atha kho aññataro bhikkhu uṭṭhāyāsanā ekaṁsaṁ uttarāsaṅgaṁ karitvā yena bhagavā tenañjaliṁ paṇāmetvā bhagavantaṁ etadavoca:
tenañjaliṁ paṇāmetvā → tenañjalimpaṇāmetvā (th) | bhagavantaṁ etadavoca → bhagavantam etad avoca (pts)ครั้งนั้น ภิกษุรูปหนึ่งลุกจากอาสนะ ห่มผ้าเฉวียงบ่าประนมมือไปทางที่พระผู้มีพระภาคประทับอยู่ ได้กราบทูลพระผู้มีพระภาคดังนี้ว่า
“puccheyyāhaṁ, bhante, bhagavantaṁ kiñcideva desaṁ, sace me bhagavā okāsaṁ karoti pañhassa veyyākaraṇāyā”ti?
kiñcideva → kañcideva (?) | kiñcideva → kañcideva (cck: ?) | kiñcideva → kiñci deva (th) | puccheyyāhaṁ → puccheyyāham (pts) | kiñcideva → kiñcid eva (pts)“ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ข้าพระองค์ขอทูลถามเหตุอย่างหนึ่งกับพระองค์ ถ้าพระผู้มีพระภาคทรงประทานวโรกาสที่จะตอบปัญหาแก่ข้าพระองค์”
“Tena hi tvaṁ, bhikkhu, sake āsane nisīditvā puccha yadākaṅkhasī”ti.
tena hi → tenahi (th) | yadākaṅkhasīti → yad ākaṅkhasīti (pts)พระผู้มีพระภาคตรัสตอบว่า “ภิกษุ ถ้าเช่นนั้น เธอจงนั่งบนอาสนะของตนแล้วถามปัญหาที่เธอต้องการจะถามเถิด”
“Evaṁ, bhante”ti kho so bhikkhu bhagavato paṭissutvā sake āsane nisīditvā bhagavantaṁ etadavoca:
evaṁ bhanteti → evam bhante ti (pts) | bhagavantaṁ etadavoca → bhagavantam etad avoca (pts)ภิกษุนั้นทูลรับพระดำรัสแล้วนั่งบนอาสนะของตนได้ทูลถามปัญหากับพระผู้มีพระภาคดังนี้ว่า
“ime nu kho, bhante, pañcupādānakkhandhā, seyyathidaṁ—
seyyathidaṁ → seyyathīdaṁ (th, pts)“ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ อุปาทานขันธ์ ๕ ประการนี้ใช่ไหม คือ
rūpupādānakkhandho, vedanupādānakkhandho, saññupādānakkhandho, saṅkhārupādānakkhandho, viññāṇupādānakkhandho”ti.
viññāṇupādānakkhandhoti → viññānupādānakkhandhoti (pts)๑. รูปูปาทานขันธ์ (อุปาทานขันธ์คือรูป) ๒. เวทนูปาทานขันธ์ (อุปาทานขันธ์คือเวทนา) ๓. สัญญูปาทานขันธ์ (อุปาทานขันธ์คือสัญญา) ๔. สังขารูปาทานขันธ์ (อุปาทานขันธ์คือสังขาร) ๕. วิญญาณูปาทานขันธ์ (อุปาทานขันธ์คือวิญญาณ)”
“Ime kho, bhikkhu, pañcupādānakkhandhā;
kho → kho pana (cck)“ภิกษุ อุปาทานขันธ์ ๕ ประการนี้แล คือ
Seyyathidaṁ—rūpupādānakkhandho …pe… viññāṇupādānakkhandho”ti.
seyyathidaṁ rūpupādānakkhandho → seyyathīdaṁ rūpūpādānakkhandho (sya-all) | viññāṇupādānakkhandhoti → viññāṇūpādānakkhandhoti (sya-all) | + → vedanupādānakkhandho saññupādānakkhandho saṅkhārupādānakkhandho (bjt)๑. รูปูปาทานขันธ์ ฯลฯ ๕. วิญญาณูปาทานขันธ์”
“Sādhu, bhante”ti kho so bhikkhu bhagavato bhāsitaṁ abhinanditvā anumoditvā bhagavantaṁ uttariṁ pañhaṁ apucchi:
apucchi → āpucchi (bj) | bhanteti → bhante ti (pts) | bhāsitaṁ → bhāsitam (pts) | bhagavantaṁ uttariṁ pañhaṁ → bhagavantam uttarim pañham (pts)ภิกษุนั้นชื่นชมยินดีพระภาษิตของพระผู้มีพระภาคว่า “สาธุ พระพุทธเจ้าข้า”แล้วได้ทูลถามปัญหายิ่งขึ้นไปว่า
“Ime kho pana, bhante, pañcupādānakkhandhā kiṁmūlakā”ti?
kiṁmūlakāti → kimmūlakāti (bjt) | kiṁmūlakāti → kimmūlakā ti (pts)“ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ อุปาทานขันธ์ ๕ ประการนี้ มีอะไรเป็นมูลเหตุ”
“Ime kho, bhikkhu, pañcupādānakkhandhā chandamūlakā”ti …pe…
pe → spelled out in full (bjt) | chandamūlakāti → chandamūlakā ti (pts)“ภิกษุ อุปาทานขันธ์ ๕ ประการนี้ มีฉันทะเป็นมูลเหตุ” ฯลฯ
taññeva nu kho, bhante, upādānaṁ te pañcupādānakkhandhā udāhu aññatra pañcahi upādānakkhandhehi upādānan”ti?
pañcahi upādānakkhandhehi → pañcupādānakkhandhehi (bj) | te → te ca (sya-all) | pañcahi upādānakkhandhehi upādānanti → pañcupādānakkhandehi upādānan ti (pts) | pañcupādānakkhandhehi → pañcahi upādānakkhandhehi (bj: machasaṁ, syā, sīmu8) | ca → ba. cakāro na dissati (sya-all: sī.) | aññatra → S3 atthaññatra (pts note) | pañcupādānakkhandehi → B pañcahi upā- always (pts note)“อุปาทานกับอุปาทานขันธ์ ๕ ประการเป็นอย่างเดียวกัน หรือว่าอุปาทานเป็นอย่างอื่นนอกจากอุปาทานขันธ์ ๕ ประการ พระพุทธเจ้าข้า”
“Na kho, bhikkhu, taññeva upādānaṁ te pañcupādānakkhandhā nāpi aññatra pañcahi upādānakkhandhehi upādānaṁ, api ca yo tattha chandarāgo taṁ tattha upādānan”ti.
nāpi → napi (bj, sya-all) | pañcahi upādānakkhandhehi → pañcupādānakkhandhehi (bj); pañcupādānakkhandehi (pts) | te → te ca (sya-all) | pañcupādānakkhandhehi → pañcahi upādānakkhandhehi (bj: machasaṁ, syā, sīmu8) | aññatra → S1-3 napi aññattha (pts note) | api ca → apica (th) | upādānanti → upādānan ti (pts)“ภิกษุ อุปาทานกับอุปาทานขันธ์ ๕ ประการเป็นอย่างเดียวกันก็มิใช่ ทั้งอุปาทานเป็นอย่างอื่นนอกจากอุปาทานขันธ์ ๕ ประการก็มิใช่ แต่ฉันทราคะในอุปาทานขันธ์ ๕ ประการนั้นเป็นตัวอุปาทาน”
“Sādhu, bhante”ti kho so bhikkhu …pe… uttariṁ pañhaṁ apucchi:
apucchi → āpucchi (bj) | + → bhagavato bhāsitaṁ abhinanditvā anumoditvā bhagavantaṁ (bjt) | bhanteti → bhante ti (pts) | uttariṁ → uttarim (pts)ภิกษุนั้น ฯลฯ ได้ทูลถามปัญหายิ่งขึ้นไปว่า
“Siyā pana, bhante, pañcupādānakkhandhesu chandarāgavemattatā”ti?
chandarāgavemattatā → S1-3 vemattā ti here only (pts note) | chandarāgavemattatāti → chandarāgavemattatā ti (pts)“ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ก็ฉันทราคะต่าง ๆ ในอุปาทานขันธ์ ๕ ประการ จะพึงมีได้หรือ”
“Siyā, bhikkhū”ti bhagavā avoca:
bhikkhūti → bhikkhu ti (pts)พระผู้มีพระภาคตรัสตอบว่า “พึงมีได้ ภิกษุ” แล้วได้ตรัสต่อไปว่า
“idha, bhikkhu, ekaccassa evaṁ hoti:“ภิกษุบุคคลบางคนในโลกนี้มีความปรารถนาอย่างนี้ว่า
‘evaṁrūpo siyaṁ anāgatamaddhānaṁ, evaṁvedano siyaṁ anāgatamaddhānaṁ, evaṁsañño siyaṁ anāgatamaddhānaṁ, evaṁsaṅkhāro siyaṁ anāgatamaddhānaṁ, evaṁviññāṇo siyaṁ anāgatamaddhānan’ti.
evaṁsañño → evaṁsañaño (sya-all) | anāgatamaddhānanti → anāgatam addhānaṁ (pts) | siyaṁ anāgatamaddhānaṁ → siyam anāgatam addhānaṁ (pts) | siyaṁ anāgatamaddhānaṁ evaṁsañño siyaṁ anāgatamaddhānaṁ → siyam anāgatam addhānaṁ evaṁsaññī siyam anāgatam addhānaṁ (pts)‘ในอนาคตกาล ขอเราพึงมีรูปเช่นนี้ มีเวทนาเช่นนี้ มีสัญญาเช่นนี้ มีสังขารเช่นนี้ มีวิญญาณเช่นนี้’
Evaṁ kho, bhikkhu, siyā pañcupādānakkhandhesu chandarāgavemattatā”ti.
chandarāgavemattatāti → chandarāgavemattatā ti (pts)ภิกษุ ฉันทราคะต่าง ๆ ในอุปาทานขันธ์ ๕ ประการ จะพึงมีได้อย่างนี้แล”
“Sādhu, bhante”ti kho so bhikkhu …pe… uttariṁ pañhaṁ apucchi:
apucchi → āpucchi (bj) | kho → kho iti ūnaṁ katthaci (bj note) | kho → Missing in S1-3 (pts note) | bhanteti → bhante ti (pts) | pañhaṁ → pañham (pts)ภิกษุนั้นชื่นชมยินดีพระภาษิตของพระผู้มีพระภาคว่า “สาธุ พระพุทธเจ้าข้า”แล้วได้ทูลถามปัญหายิ่งขึ้นไปว่า
“Kittāvatā nu kho, bhante, khandhānaṁ khandhādhivacanan”ti?
bhante → (pts) | khandhādhivacananti → khandhādhivacanan ti (pts)“ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ด้วยเหตุเพียงเท่าไร ขันธ์จึงชื่อว่าขันธ์”
“Yaṁ kiñci, bhikkhu, rūpaṁ atītānāgatapaccuppannaṁ ajjhattaṁ vā bahiddhā vā oḷārikaṁ vā sukhumaṁ vā hīnaṁ vā paṇītaṁ vā yaṁ dūre santike vā, ayaṁ vuccati rūpakkhandho.
bhikkhu → bhikkhave (pts) | yaṁ kiñci → yaṅkiñci (th)พระผู้มีพระภาคตรัสตอบว่า “ภิกษุ รูปอย่างใดอย่างหนึ่ง ทั้งที่เป็นอดีตอนาคต และปัจจุบัน ภายในหรือภายนอก หยาบหรือละเอียด เลวหรือประณีตไกลหรือใกล้ก็ตาม นี้เรียกว่า รูปขันธ์
Yā kāci vedanā …เวทนาอย่างใดอย่างหนึ่ง ...
yā kāci saññā …สัญญาอย่างใดอย่างหนึ่ง ...
ye keci saṅkhārā …สังขารเหล่าใดเหล่าหนึ่ง ...
yaṁ kiñci viññāṇaṁ atītānāgatapaccuppannaṁ ajjhattaṁ vā bahiddhā vā oḷārikaṁ vā sukhumaṁ vā hīnaṁ vā paṇītaṁ vā yaṁ dūre santike vā, ayaṁ vuccati viññāṇakkhandho.
yaṁ kiñci → yaṅkiñci (th) | viññāṇaṁ atītānāgatapaccuppannaṁ ajjhattaṁ → viññāṇam atītānāgatapaccuppannam ajjhattam (pts)วิญญาณอย่างใดอย่างหนึ่ง ทั้งที่เป็นอดีต อนาคต และปัจจุบัน ภายในหรือภายนอก หยาบหรือละเอียด เลวหรือประณีต ไกลหรือใกล้ก็ตาม นี้เรียกว่าวิญญาณขันธ์
Ettāvatā kho, bhikkhu, khandhānaṁ khandhādhivacanan”ti.
khandhādhivacananti → khandhādhivacanan ti (pts)ภิกษุ ด้วยเหตุเพียงเท่านี้ ขันธ์จึงชื่อว่าขันธ์”
“Sādhu, bhante”ti kho so bhikkhu …pe… apucchi:
apucchi → uttariṁ pañhaṁ āpucchi (bj) | bhanteti → bhante ti (pts)ภิกษุนั้นชื่นชมยินดีพระภาษิตของพระผู้มีพระภาคว่า “สาธุ พระพุทธเจ้าข้า”แล้วได้ทูลถามปัญหายิ่งขึ้นไปว่า
“Ko nu kho, bhante, hetu ko paccayo rūpakkhandhassa paññāpanāya;“ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ อะไรเป็นเหตุเป็นปัจจัย ทำให้รูปขันธ์ปรากฏ ko hetu ko paccayo vedanākkhandhassa paññāpanāya;อะไรเป็นเหตุเป็นปัจจัยทำให้เวทนาขันธ์ปรากฏ ko hetu ko paccayo saññākkhandhassa paññāpanāya;อะไรเป็นเหตุเป็นปัจจัยทำให้สัญญาขันธ์ปรากฏ ko hetu ko paccayo saṅkhārakkhandhassa paññāpanāya;อะไรเป็นเหตุเป็นปัจจัยทำให้สังขารขันธ์ปรากฏ ko hetu ko paccayo viññāṇakkhandhassa paññāpanāyā”ti?อะไรเป็นเหตุเป็นปัจจัยทำให้วิญญาณขันธ์ปรากฏ”
“Cattāro kho, bhikkhu, mahābhūtā hetu, cattāro mahābhūtā paccayo rūpakkhandhassa paññāpanāya.พระผู้มีพระภาคตรัสตอบว่า “ภิกษุ มหาภูตรูป ๔ เป็นเหตุเป็นปัจจัยทำให้รูปขันธ์ปรากฏ
Phasso hetu phasso paccayo vedanākkhandhassa paññāpanāya.
phasso → phassa (pts)ผัสสะเป็นเหตุเป็นปัจจัยทำให้เวทนาขันธ์ปรากฏ
Phasso hetu phasso paccayo saññākkhandhassa paññāpanāya.ผัสสะเป็นเหตุเป็นปัจจัยทำให้สัญญาขันธ์ปรากฏ
Phasso hetu, phasso paccayo saṅkhārakkhandhassa paññāpanāya.ผัสสะเป็นเหตุเป็นปัจจัยทำให้สังขารขันธ์ปรากฏ
Nāmarūpaṁ hetu, nāmarūpaṁ paccayo viññāṇakkhandhassa paññāpanāyā”ti.
nāmarūpaṁ → nāmarūpam (pts)นามรูปเป็นเหตุเป็นปัจจัยทำให้วิญญาณขันธ์ปรากฏ”
“Sādhu, bhante”ti kho so bhikkhu …pe… apucchi:
apucchi → uttariṁ pañhaṁ āpucchi (bj) | bhanteti → bhante ti (pts)ภิกษุนั้นชื่นชมยินดีพระภาษิตของพระผู้มีพระภาคว่า “สาธุ พระพุทธเจ้าข้า”แล้วได้ทูลถามปัญหายิ่งขึ้นไปว่า
“Kathaṁ nu kho, bhante, sakkāyadiṭṭhi hotī”ti?
sakkāyadiṭṭhi → S1-3 add vici (S1-vivi-) kicchi here only (pts note)“ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ สักกายทิฏฐิมีได้อย่างไร”
“Idha, bhikkhu, assutavā puthujjano ariyānaṁ adassāvī ariyadhammassa akovido ariyadhamme avinīto, sappurisānaṁ adassāvī sappurisadhammassa akovido sappurisadhamme avinīto
sappurisadhamme → B inserts su (pts note)พระผู้มีพระภาคตรัสตอบว่า “ภิกษุ ปุถุชนในโลกนี้ผู้ไม่ได้สดับ ไม่ได้เห็นพระอริยะ ไม่ฉลาดในธรรมของพระอริยะ ไม่ได้รับการแนะนำในธรรมของพระอริยะไม่ได้เห็นสัตบุรุษ ไม่ฉลาดในธรรมของสัตบุรุษ ไม่ได้รับการแนะนำในธรรมของสัตบุรุษ
rūpaṁ attato samanupassati, rūpavantaṁ vā attānaṁ; attani vā rūpaṁ, rūpasmiṁ vā attānaṁ;
attānaṁ → attānaṁ samanupassati (bj) | rūpaṁ → rūpaṁ samanupassati (bj) | rūpaṁ → rūpam (pts)พิจารณาเห็นรูปโดยความเป็นอัตตา พิจารณาเห็นอัตตาว่ามีรูป พิจารณาเห็นรูปในอัตตา หรือพิจารณาเห็นอัตตาในรูป ...
vedanaṁ …เวทนา ...
saññaṁ …สัญญา ...
saṅkhāre …สังขาร ...
viññāṇaṁ attato samanupassati, viññāṇavantaṁ vā attānaṁ; attani vā viññāṇaṁ, viññāṇasmiṁ vā attānaṁ.
attānaṁ → attānaṁ samanupassati (bj) | viññāṇaṁ → viññāṇaṁ samanupassati (bj) | viññāṇaṁ → viññāṇam (pts) | attānaṁ → attānam (pts)พิจารณาเห็นวิญญาณโดยความเป็นอัตตา พิจารณาเห็นอัตตาว่ามีวิญญาณพิจารณาเห็นวิญญาณในอัตตา หรือพิจารณาเห็นอัตตาในวิญญาณ
Evaṁ kho, bhikkhu, sakkāyadiṭṭhi hotī”ti.
sakkāyadiṭṭhi → sakkāya diṭṭhi (pts)ภิกษุ สักกายทิฏฐิมีได้อย่างนี้”
“Sādhu, bhante”ti kho so bhikkhu …pe… apucchi:
apucchi → uttariṁ pañhaṁ āpucchi (bj) | bhanteti → bhante ti (pts)ภิกษุนั้นชื่นชมยินดีพระภาษิตของพระผู้มีพระภาคว่า “สาธุ พระพุทธเจ้าข้า”แล้วได้ทูลถามปัญหายิ่งขึ้นไปว่า
“Kathaṁ pana, bhante, sakkāyadiṭṭhi na hotī”ti?
kathaṁ → katham (pts)“ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ สักกายทิฏฐิมีไม่ได้อย่างไร”
“Idha, bhikkhu, sutavā ariyasāvako ariyānaṁ dassāvī ariyadhammassa kovido ariyadhamme suvinīto, sappurisānaṁ dassāvī sappurisadhammassa kovido sappurisadhamme suvinīto
sappurisadhammassa → sapurisaddhammassa (pts)พระผู้มีพระภาคตรัสตอบว่า “ภิกษุ อริยสาวกในธรรมวินัยนี้ ผู้ได้สดับ ได้เห็นพระอริยะ ฉลาดในธรรมของพระอริยะ ได้รับการแนะนำในธรรมของพระอริยะได้เห็นสัตบุรุษ ฉลาดในธรรมของสัตบุรุษ ได้รับการแนะนำในธรรมของสัตบุรุษ
na rūpaṁ attato samanupassati, na rūpavantaṁ vā attānaṁ; na attani vā rūpaṁ, na rūpasmiṁ vā attānaṁ;
attānaṁ → attānaṁ samanupassati (bj) | rūpaṁ → rūpaṁ samanupassati (bj) | vā → S1-3 omit vā everywhere (pts note) | rūpaṁ → rūpam (pts) | attānaṁ → attānam (pts)ไม่พิจารณาเห็นรูปโดยความเป็นอัตตา ไม่พิจารณาเห็นอัตตาว่ามีรูป ไม่พิจารณาเห็นรูปในอัตตา หรือไม่พิจารณาเห็นอัตตาในรูป
na vedanaṁ …ไม่พิจารณาเห็นเวทนา ...
na saññaṁ …ไม่พิจารณาเห็นสัญญา ...
na saṅkhāre …ไม่พิจารณาเห็นสังขาร ...
na viññāṇaṁ attato samanupassati, na viññāṇavantaṁ vā attānaṁ; na attani vā viññāṇaṁ, na viññāṇasmiṁ vā attānaṁ.
attānaṁ → attānaṁ samanupassati (bj); attanaṁ (pts) | viññāṇaṁ → viññāṇaṁ samanupassati (bj); viññānaṁ (pts) | viññāṇaṁ → viññāṇam (pts)ไม่พิจารณาเห็นวิญญาณโดยความเป็นอัตตา ไม่พิจารณาเห็นอัตตาว่ามีวิญญาณ ไม่พิจารณาเห็นวิญญาณในอัตตา หรือไม่พิจารณาเห็นอัตตาในวิญญาณ
Evaṁ kho, bhikkhu, sakkāyadiṭṭhi na hotī”ti.ภิกษุ สักกายทิฏฐิมีไม่ได้อย่างนี้”
“Sādhu, bhante”ti kho so bhikkhu …pe… apucchi:
apucchi → uttariṁ pañhaṁ āpucchi (bj); (sya-all) | bhanteti → bhante ti (pts)ภิกษุนั้นชื่นชมยินดีพระภาษิตของพระผู้มีพระภาคว่า “สาธุ พระพุทธเจ้าข้า”แล้วได้ทูลถามปัญหายิ่งขึ้นไปว่า
“Ko nu kho, bhante, rūpassa assādo, ko ādīnavo, kiṁ nissaraṇaṁ;“ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ อะไรเป็นคุณ อะไรเป็นโทษอะไรเป็นเครื่องสลัดออกจากรูป ...
ko vedanāya …เวทนา ...
ko saññāya …สัญญา ...
ko saṅkhārānaṁ …สังขาร ...
ko viññāṇassa assādo, ko ādīnavo, kiṁ nissaraṇan”ti?
nissaraṇanti → nissaraṇan ti (pts)อะไรเป็นคุณอะไรเป็นโทษ อะไรเป็นเครื่องสลัดออกจากวิญญาณ”
“Yaṁ kho, bhikkhu, rūpaṁ paṭicca uppajjati sukhaṁ somanassaṁ—ayaṁ rūpassa assādo.
paṭicca → paticca (pts)พระผู้มีพระภาคตรัสตอบว่า “ภิกษุ สภาพที่สุขโสมนัสอาศัยรูปเกิดขึ้น นี้เป็นคุณของรูป
Yaṁ rūpaṁ aniccaṁ dukkhaṁ vipariṇāmadhammaṁ—ayaṁ rūpassa ādīnavo.
vipariṇāmadhammaṁ → vipariṇāṇadhammaṁ (sya-all) | rūpaṁ → rūpam (pts) | vipariṇāmadhammaṁ → vipariṇāmadhammam (pts)สภาพที่รูปไม่เที่ยง เป็นทุกข์ มีความแปรผันเป็นธรรมดา นี้เป็นโทษของรูป
Yo rūpasmiṁ chandarāgavinayo chandarāgappahānaṁ—idaṁ rūpassa nissaraṇaṁ.
chandarāgappahānaṁ → chandarāgapahānaṁ (pts)ธรรมเป็นที่กำจัดฉันทราคะ ธรรมเป็นที่ละฉันทราคะในรูป นี้เป็นเครื่องสลัดออกจากรูป
Yaṁ vedanaṁ paṭicca …
paṭicca → paticca (pts) | pe → spelled out in full (bjt)สภาพที่สุขโสมนัสอาศัยเวทนาเกิดขึ้น ...
yaṁ saññaṁ paṭicca …
paṭicca → paticca (pts)อาศัยสัญญาเกิดขึ้น ...
ye saṅkhāre paṭicca …
ye → yaṁ (sya-all) | pe → spelled out in full (bjt)อาศัยสังขารเกิดขึ้น
yaṁ viññāṇaṁ paṭicca uppajjati sukhaṁ somanassaṁ—ayaṁ viññāṇassa assādo.
viññāṇaṁ → viññāṇam (pts)สภาพที่สุขโสมนัสอาศัยวิญญาณเกิดขึ้น นี้เป็นคุณของวิญญาณ
Yaṁ viññāṇaṁ aniccaṁ dukkhaṁ vipariṇāmadhammaṁ—ayaṁ viññāṇassa ādīnavo.
viññāṇaṁ → viññāṇam (pts)สภาพที่วิญญาณไม่เที่ยง เป็นทุกข์ มีความแปรผันเป็นธรรมดา นี้เป็นโทษของวิญญาณ
Yo viññāṇasmiṁ chandarāgavinayo chandarāgappahānaṁ—idaṁ viññāṇassa nissaraṇan”ti.
chandarāgappahānaṁ → chandarāgapahānaṁ (pts) | nissaraṇanti → nissaraṇan ti (pts)ธรรมเป็นที่กำจัดฉันทราคะ ธรรมเป็นที่ละฉันทราคะในวิญญาณ นี้เป็นเครื่องสลัดออกจากวิญญาณ”
“Sādhu, bhante”ti kho so bhikkhu bhagavato bhāsitaṁ abhinanditvā anumoditvā bhagavantaṁ uttariṁ pañhaṁ apucchi:
anumoditvā → (bj) | apucchi → āpucchi (bj) | bhanteti → bhante ti (pts) | bhāsitaṁ → bhāsitam (pts) | pañhaṁ → pañham (pts)ภิกษุนั้นชื่นชมยินดีพระภาษิตของพระผู้มีพระภาคว่า “สาธุ พระพุทธเจ้าข้า”แล้วได้ทูลถามปัญหายิ่งขึ้นไปว่า
“Kathaṁ nu kho, bhante, jānato, kathaṁ passato imasmiñca saviññāṇake kāye bahiddhā ca sabbanimittesu ahaṅkāramamaṅkāramānānusayā na hontī”ti?
sabbanimittesu ahaṅkāramamaṅkāramānānusayā → sabba nimittesu ahiṅkāramamiṅkāramānānusayā (bj) | imasmiñca → imasmiṁ ca (bjt) | imasmiñca → imasmim ca (pts)“ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ เมื่อบุคคลรู้ เห็นอย่างไรจึงจะไม่มีอหังการ มมังการ และมานานุสัยในกายที่มีวิญญาณนี้ และในนิมิตทั้งปวงในภายนอก”
“Yaṁ kiñci, bhikkhu, rūpaṁ atītānāgatapaccuppannaṁ ajjhattaṁ vā bahiddhā vā oḷārikaṁ vā sukhumaṁ vā hīnaṁ vā paṇītaṁ vā yaṁ dūre santike vā, sabbaṁ rūpaṁ: ‘netaṁ mama, nesohamasmi, na meso attā’ti evametaṁ yathābhūtaṁ sammappaññāya passati.
hīnaṁ → hīṇaṁ (pts) | yaṁ kiñci → yaṅkiñci (th) | atītānāgatapaccuppannaṁ ajjhattaṁ → atītānāgatapaccuppannam ajjhattam (pts) | nesohamasmi → neso ham asmi (pts) | attāti evametaṁ → attā ti evam etaṁ (pts)พระผู้มีพระภาคตรัสตอบว่า “ภิกษุ รูปอย่างใดอย่างหนึ่ง ทั้งที่เป็นอดีตอนาคต และปัจจุบัน ภายในหรือภายนอก หยาบหรือละเอียด เลวหรือประณีตไกลหรือใกล้ก็ตาม ภิกษุนั้นพิจารณาเห็นรูปทั้งหมดนั้นด้วยปัญญาอันชอบตามความเป็นจริงอย่างนี้ว่า ‘นั่นไม่ใช่ของเรา เราไม่เป็นนั่น นั่นไม่ใช่อัตตาของเรา’
Yā kāci vedanā …เวทนาอย่างใดอย่างหนึ่ง ...
yā kāci saññā …สัญญาอย่างใดอย่างหนึ่ง ...
ye keci saṅkhārā …สังขารเหล่าใดเหล่าหนึ่ง ...
yaṁ kiñci viññāṇaṁ atītānāgatapaccuppannaṁ ajjhattaṁ vā bahiddhā vā oḷārikaṁ vā sukhumaṁ vā hīnaṁ vā paṇītaṁ vā yaṁ dūre santike vā, sabbaṁ viññāṇaṁ: ‘netaṁ mama, nesohamasmi, na meso attā’ti evametaṁ yathābhūtaṁ sammappaññāya passati.
paṇītaṁ → panītaṁ (pts) | yaṁ kiñci → yaṅkiñci (th) | atītānāgatapaccuppannaṁ → atītānāgatapaccuppannam (pts) | netaṁ → netam (pts) | nesohamasmi → neso ham asmi (pts) | attāti evametaṁ → attā ti evam etaṁ (pts)วิญญาณอย่างใดอย่างหนึ่ง ทั้งที่เป็นอดีต อนาคต และปัจจุบัน ภายใน.หรือภายนอก หยาบหรือละเอียด เลวหรือประณีต ไกลหรือใกล้ก็ตาม ภิกษุนั้นพิจารณาเห็นวิญญาณทั้งหมดนั้นด้วยปัญญาอันชอบตามความเป็นจริงอย่างนี้ว่า‘นั่นไม่ใช่ของเรา เราไม่เป็นนั่น นั่นไม่ใช่อัตตาของเรา’
Evaṁ kho, bhikkhu, jānato evaṁ passato imasmiñca saviññāṇake kāye bahiddhā ca sabbanimittesu ahaṅkāramamaṅkāramānānusayā na hontī”ti.
ahaṅkāramamaṅkāramānānusayā → ahiṅkāramamiṅkāra mānānusayā (bj) | ca → B inserts pana (pts note) | evaṁ → evam (pts) | imasmiñca → imasmiṁ ca (pts)ภิกษุ เมื่อบุคคลรู้ เห็นอย่างนี้จึงจะไม่มีอหังการ มมังการ และมานานุสัยในกายที่มีวิญญาณนี้ และในนิมิตทั้งปวงในภายนอก”
Tena kho pana samayena aññatarassa bhikkhuno evaṁ cetaso parivitakko udapādi:สมัยนั้น ภิกษุรูปหนึ่งได้เกิดความคิดคำนึงอย่างนี้ว่า
“iti kira bho rūpaṁ anattā, vedanā … saññā … saṅkhārā … viññāṇaṁ anattā;
vedanā → vedanā anattā (bj) | saññā → saññā anattā (bj) | saṅkhārā → saṅkhārā anattā (bj) | rūpaṁ → rūpam (pts) | viññāṇaṁ → viññāṇam (pts)“ท่านผู้เจริญทั้งหลายได้ยินว่า รูปเป็นอนัตตา เวทนา ... สัญญา ... สังขาร ... วิญญาณเป็นอนัตตา
anattakatāni kammāni kathamattānaṁ phusissantī”ti.
kathamattānaṁ → kammattānaṁ (sya-all, km, mr); katamattānaṁ (pts1ed) | kathamattānaṁ → katamattānaṁ (pts) | kathamattānaṁ → katamattānaṁ (cck: pī.); kammattānaṁ (cck: syā. kaṁ. ka.) | kammattānaṁ → ba. evaṁ. sī katamattānaṁ (sya-all note) | katamattānaṁ → B kammattānaṁ (pts note)เพราะเหตุนั้น กรรมที่ถูกอนัตตากระทำจักถูกต้องอัตตาได้อย่างไร”
Atha kho bhagavā tassa bhikkhuno cetasā ceto parivitakkamaññāya bhikkhū āmantesi:
ceto parivitakkamaññāya → cetoparivitakkamaññāya (th) | parivitakkamaññāya → parivitakkaṁ aññāya (pts)ครั้งนั้น พระผู้มีพระภาคทรงทราบความคิดคำนึงของภิกษุนั้นด้วยพระทัยแล้วได้รับสั่งเรียกภิกษุทั้งหลายมาตรัสว่า
“Ṭhānaṁ kho panetaṁ, bhikkhave, vijjati yaṁ idhekacco moghapuriso avidvā avijjāgato taṇhādhipateyyena cetasā satthusāsanaṁ atidhāvitabbaṁ maññeyya.
taṇhādhipateyyena → taṇhādhigatena (bj, sya-all) | avidvā → (sya-all) | taṇhādhigatena → taṇhādhipateyyena (bj: machasaṁ, PTS) | yaṁ → Missing in S1-3 (pts note) | taṇhādhipateyyena → S1-3 taṇhādhigatena (pts note) | satthusāsanaṁ → satthu sāsanaṁ (th)“ภิกษุทั้งหลาย เป็นไปได้ที่โมฆบุรุษบางคนในธรรมวินัยนี้ เป็นผู้ไม่รู้แจ้งตกอยู่ในอำนาจอวิชชา มีใจถูกตัณหาครอบงำ จะพึงเข้าใจสัตถุศาสน์ว่าเป็นคำสอนที่ควรคิดให้ตระหนักว่า
‘Iti kira, bho, rūpaṁ anattā, vedanā … saññā … saṅkhārā … viññāṇaṁ anattā.
vedanā → vedanā anattā (bj) | saññā → saññā anattā (bj) | saṅkhārā → saṅkhārā anattā (bj) | rūpaṁ → rūpam (pts)‘ท่านผู้เจริญทั้งหลาย ได้ยินว่า รูปเป็นอนัตตา เวทนา... สัญญา ... สังขาร ... วิญญาณเป็นอนัตตา
Anattakatāni kammāni kathamattānaṁ phusissantī’ti?
kathamattānaṁ → kammattānaṁ (sya-all) | katamattānaṁ → S1-3 katamanattānaṁ; B kappattānaṁ (pts note) | kathamattānaṁ phusissantīti → katamattānaṁ phusissanti (pts)เพราะเหตุนั้น กรรมที่ถูกอนัตตากระทำจักถูกต้องอัตตาได้อย่างไร’
Paṭipucchāvinītā kho me tumhe, bhikkhave, tatra tatra tesu tesu dhammesu.
tesu → (pts) | paṭipucchāvinītā → paṭipucchā vinītā (th, pts)ภิกษุทั้งหลาย เราได้แนะนำเธอทั้งหลายไว้แล้วด้วยการสอบถามในธรรมเหล่านั้นในบาลีนั้น ๆ
Taṁ kiṁ maññatha, bhikkhave,
kiṁ maññatha → kiṁmaññatha (bjt) | maññatha → maññattha (pts)ภิกษุทั้งหลาย เธอทั้งหลายจะเข้าใจความข้อนั้นว่าอย่างไร
rūpaṁ niccaṁ vā aniccaṁ vā”ti?
vāti → vā ti (pts)รูปเที่ยงหรือไม่เที่ยง”
“Aniccaṁ, bhante”.“ไม่เที่ยง พระพุทธเจ้าข้า”
“Vedanā …
pe → spelled out in full (bjt)“เวทนา ...
saññā …สัญญา ...
saṅkhārā …สังขาร ...
viññāṇaṁ niccaṁ vā aniccaṁ vā”ti?
viññāṇaṁ → viññāṇam (pts) | vāti → vā ti (pts)วิญญาณเที่ยงหรือไม่เที่ยง”
“Aniccaṁ, bhante”.“ไม่เที่ยง พระพุทธเจ้าข้า”
“Yaṁ panāniccaṁ dukkhaṁ vā taṁ sukhaṁ vā”ti?
yaṁ → yam (pts) | vāti → vā ti (pts)“ก็สิ่งใดไม่เที่ยง สิ่งนั้นเป็นทุกข์หรือเป็นสุข”
“Dukkhaṁ, bhante”.“เป็นทุกข์ พระพุทธเจ้าข้า”
“Yaṁ panāniccaṁ dukkhaṁ vipariṇāmadhammaṁ, kallaṁ nu taṁ samanupassituṁ:
yaṁ → yam (pts)“ก็สิ่งใดไม่เที่ยง เป็นทุกข์ มีความแปรผันเป็นธรรมดา ควรหรือที่จะพิจารณาเห็นสิ่งนั้นว่า
‘etaṁ mama, esohamasmi, eso me attā’”ti?
attāti → āttāti (pts) | etaṁ → etam (pts) | esohamasmi → eso ham asmi (pts)‘นั่นของเรา เราเป็นนั่น นั่นเป็นอัตตาของเรา”
“No hetaṁ, bhante”.
hetaṁ → hetam (pts)“ข้อนั้นไม่ควรเลย พระพุทธเจ้าข้า”
Tasmātiha …pe…
pe → spelled out in full (bjt) | tasmātiha → tasmā tiha (th)“เพราะเหตุนั้นแล ฯลฯ
evaṁ passaṁ …pe…
pe → spelled out in full (bjt)อริยสาวกผู้ได้สดับเห็นอยู่อย่างนี้ ฯลฯ
nāparaṁ itthattāyāti pajānātī”ti.
pajānātīti → “dve khandhā taññeva siyaṁ - adhivacanañca hetunā,
sattā yena duve vuttā - assāda viññāṇakena ca,
ete dasavidhā vuttā - hoti bhikkhu pucchāyātī”ti.
dissateyaṁ gāthā machasaṁ, syā, PTS potthakesu (bj note) | nāparaṁ → nāparam (pts)รู้ชัดว่า ...ไม่มีกิจอื่นเพื่อความเป็นอย่างนี้อีกต่อไป”
“Dve khandhā taññeva siyaṁ, adhivacanañca hetunā;
adhivacanañca → adhivacanaṁ ca (th) | adhivacanañca → adhivacanam ca (pts)มีภิกษุทูลถามปัญหากับพระผู้มีพระภาคในเรื่องต่อไปนี้ คือ ๑. เรื่องขันธ์ ๕ ๒. เรื่องมูลเหตุแห่งขันธ์ ๕ ๓. เรื่องฉันทราคะ ๔. เรื่องชื่อของขันธ์ ๕ ๕. เรื่องเหตุปัจจัยแห่งการบัญญัติขันธ์ ๕ Sakkāyena duve vuttā, assādaviññāṇakena ca;
sakkāyena → sattā yena (pts) assādaviññāṇakena → assāda-viññāṇakena (pts)๖. เรื่องสักกายทิฏฐิ ๗. เรื่องเหตุไม่มีสักกายทิฏฐิ ๘. เรื่องคุณ โทษ และเครื่องสลัดออกจากขันธ์ ๕ ๙. เรื่องไม่มีอหังการ มมังการ และมานานุสัย ๑๐. เรื่องกรรมที่อนัตตากระทำถูกต้องอัตตา Ete dasavidhā vuttā, hoti bhikkhu pucchāyā”ti.
pucchāyāti → ba. evaṁ. sī. ayaṁ gāthā na dissati (sya-all note) | bhikkhupucchāyāti → In B only (pts note)รวมปัญหาที่ทูลถาม ๑๐ ข้อด้วยกัน
Khajjanīyavaggo tatiyo.
tatiyo → aṭṭhamo (cck) | khajjanīyavaggo → khajjaniyavaggo (th) | + → tatruddānaṁ (th)
Tassuddānaṁรวมพระสูตรที่มีในวรรคนี้ คือ
Assādo dve samudayā, arahantehi apare dve;
Assādo → S1-3 assādā (pts note) | Samudayā → B samudayo (pts note) dve → duve (bj) | Arahantehi → S1-3 arahante (S3 -ntā) (pts note)๑. อัสสาทสูตร ๒. สมุทยสูตร ๓. ทุติยสมุทยสูตร ๔. อรหันตสูตร ๕. ทุติยอรหันตสูตร Sīho khajjanī piṇḍolyaṁ, pālileyyena puṇṇamāti.
khajjanī → khajjana (bj) | khajjanī piṇḍolyaṁ → khajjanipiṇḍolyaṁ (sya-all) | sīho khajjanī → sīhā khajjani (pts) | Sīhā → S3 Sīho (pts note) | Piṇḍolyaṁ → S1-3 piṇḍolyo (pts note) pālileyyena → pārileyyena (bj, pts) | puṇṇamāti → “dve khandhā taññeva siyaṁ - adhivacanañca hetunā, sattā yena duve vuttā - assāda viññāṇakena ca, ete dasavidhā vuttā - hoti bhikkhu pucchāyātī”ti. dissateyaṁ gāthā machasaṁ, syā, PTS potthakesu (bj note) | Pārileyyena → B pāli- (pts note) | ārāme → B sāvatthi only (pts note) | + → evam me sutaṁ ekaṁ samayaṁ āyasmā ānando sāvatthiyaṁ viharati jetavane anāthapiṇḍikassa ārāme (pts)๖. สีหสูตร ๗. ขัชชนียสูตร ๘. ปิณโฑลยสูตร ๙. ปาลิเลยยสูตร ๑๐. ปุณณมสูตร