Hetusutta๗ เหตุสูตร
Sāvatthinidānaṁ.
sāvatthinidānaṁ → sāvatthiyaṁ (bj); sāvatthī (sya-all)เรื่องเกิดขึ้นที่กรุงสาวัตถี
“Kismiṁ nu kho, bhikkhave, sati, kiṁ upādāya, kiṁ abhinivissa evaṁ diṭṭhi uppajjati:
kiṁ → kim (pts)พระผู้มีพระภาคได้ตรัสถามว่า “ภิกษุทั้งหลาย เมื่อมีอะไร เพราะถือมั่นอะไรเพราะยึดมั่นอะไร ทิฏฐิอย่างนี้จึงเกิดขึ้นว่า
‘natthi hetu, natthi paccayo sattānaṁ saṅkilesāya.
saṅkilesāya → saṁkilesāya (my, ms2005)‘ความเศร้าหมองของสัตว์ทั้งหลาย ไม่มีเหตุ ไม่มีปัจจัย
Ahetū appaccayā sattā saṅkilissanti.
ahetū appaccayā → ahetuapaccayā (pts) | saṅkilissanti → saṁkilissanti (my, pts) | ahetū appaccayā → ahetu-apaccayā (pts)สัตว์ทั้งหลายไม่มีเหตุ ไม่มีปัจจัย เศร้าหมองเอง
Natthi hetu, natthi paccayo sattānaṁ visuddhiyā.
visuddhiyā ahetū appaccayā → vissuddhiyā ahetuapaccayā (pts)ความบริสุทธิ์ของสัตว์ทั้งหลาย ไม่มีเหตุ ไม่มีปัจจัย
Ahetū appaccayā sattā visujjhanti.
ahetū appaccayā → ahetu-apaccayā (pts)สัตว์ทั้งหลายไม่มีเหตุ ไม่มีปัจจัยบริสุทธิ์เอง
Natthi balaṁ natthi vīriyaṁ natthi purisathāmo natthi purisaparakkamo.
viriyaṁ → vīriyaṁ (bj: machasaṁ) | balaṁ → balam (pts)ไม่มีกำลัง ไม่มีความเพียร ไม่มีความสามารถของบุรุษ ไม่มีความพยายามของบุรุษ
Sabbe sattā sabbe pāṇā sabbe bhūtā sabbe jīvā avasā abalā avīriyā niyatisaṅgatibhāvapariṇatā chasvevābhijātīsu sukhadukkhaṁ paṭisaṁvedentī’”ti?
avīriyā niyatisaṅgatibhāvapariṇatā → aviriyā niyati saṅgatibhāvaparinatā (bj) | chasvevābhijātīsu sukhadukkhaṁ → chasvevābhijātisu sukhadukkham (pts) | aviriyā → avīriyā (bj: machasaṁ) | chasvevābhijātisu → B chaḷevābhi- (pts note)สัตว์ ปาณะ ภูตะ ชีวะ ทั้งปวง ล้วนไม่มีอำนาจ ไม่มีกำลังไม่มีความเพียร ผันแปรไปตามโชคชะตาตามสถานภาพทางสังคมและตามลักษณะเฉพาะของตน เสวยสุขและทุกข์ในอภิชาติ ทั้ง ๖ เท่านั้น”
“Bhagavaṁmūlakā no, bhante, dhammā …pe…
bhagavaṁmūlakā → bhagavammūlakā (bjt)ภิกษุทั้งหลายทูลตอบว่า “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ธรรมของข้าพระองค์ทั้งหลาย มีพระผู้มีพระภาคเป็นหลัก ฯลฯ
“Rūpe kho, bhikkhave, sati, rūpaṁ upādāya, rūpaṁ abhinivissa evaṁ diṭṭhi uppajjati:
rūpaṁ → rūpam (pts)“ภิกษุทั้งหลาย เมื่อมีรูป เพราะถือมั่นรูป เพราะยึดมั่นรูป ทิฏฐิอย่างนี้จึงเกิดขึ้นว่า
‘natthi hetu, natthi paccayo …pe…
paccayo → paccayo sattānaṁ saṅkilesāya (bj) | + → chasvevābhijātisu (bjt)‘ ... ไม่มีเหตุ ไม่มีปัจจัย ฯลฯ
sukhadukkhaṁ paṭisaṁvedentī’ti.
paṭisaṁvedentīti → patiaṁventīti (pts)เสวยสุขและทุกข์ในอภิชาติทั้ง ๖ เท่านั้น’
Vedanāya sati …pe…เมื่อมีเวทนา ฯลฯ
saññāya sati …เมื่อมีสัญญา ...
saṅkhāresu sati …เมื่อมีสังขาร ...
viññāṇe sati, viññāṇaṁ upādāya, viññāṇaṁ abhinivissa evaṁ diṭṭhi uppajjati:
viññāṇaṁ → viññāṇam (pts)เมื่อมีวิญญาณ เพราะถือมั่นวิญญาณ เพราะยึดมั่นวิญญาณ ทิฏฐิอย่างนี้จึงเกิดขึ้นว่า
‘natthi hetu, natthi paccayo …pe…
paccayo → paccayo sattānaṁ saṅkilesāya (bj) | + → chasvevābhijātisu (bjt)‘... ไม่มีเหตุ ไม่มีปัจจัย ฯลฯ
sukhadukkhaṁ paṭisaṁvedentī’ti.
sukhadukkhaṁ → sukhadukkham (pts)เสวยสุขและทุกข์ในอภิชาติทั้ง ๖ เท่านั้น’
Taṁ kiṁ maññatha, bhikkhave,ภิกษุทั้งหลาย เธอทั้งหลายจะเข้าใจความข้อนั้นว่าอย่างไร
rūpaṁ niccaṁ vā aniccaṁ vā”ti?
vāti → vā ti (pts)รูปเที่ยงหรือไม่เที่ยง”
“Aniccaṁ, bhante …pe…
+ → yaṁ panāniccaṁ dukkhaṁ (bjt) | aniccaṁ → aniccam (pts)“ไม่เที่ยง พระพุทธเจ้าข้า”
vipariṇāmadhammaṁ, api nu taṁ anupādāya evaṁ diṭṭhi uppajjeyya:
vipariṇāmadhammaṁ → yaṁ panāniccaṁ dukkhaṁ viparināmadhammaṁ (bj) | vipariṇāmadhammaṁ → vipariṇāmadhammam (pts) | taṁ → tam (pts)“ฯลฯ มีความแปรผันเป็นธรรมดา เพราะไม่ถือมั่นสิ่งนั้น ทิฏฐิอย่างนี้จะพึงเกิดขึ้นบ้างหรือว่า
‘natthi hetu, natthi paccayo …pe…
paccayo → paccayo sattānaṁ saṁkilesāya (bj) | + → chasvevābhijātisu (bjt)‘... ไม่มีเหตุ ไม่มีปัจจัย ฯลฯ
sukhadukkhaṁ paṭisaṁvedentī’”ti?
sukhadukkhaṁ → sukhadukkham (pts)เสวยสุขและทุกข์ในอภิชาติทั้ง ๖ เท่านั้น”
“No hetaṁ, bhante”.
hetaṁ → hetam (pts)“ไม่ใช่อย่างนั้น พระพุทธเจ้าข้า”
“Vedanā …“เวทนา ฯลฯ
saññā …สัญญา ...
saṅkhārā …
saṅkhārā → saṅkhāra (pts)สังขาร ...
viññāṇaṁ niccaṁ vā aniccaṁ vā”ti?
Viññāṇaṁ → More complete in B (pts note)วิญญาณเที่ยงหรือไม่เที่ยง”
“Aniccaṁ, bhante …pe…“ไม่เที่ยง พระพุทธเจ้าข้า”
api nu taṁ anupādāya evaṁ diṭṭhi uppajjeyya:“ฯลฯ เพราะไม่ถือมั่นสิ่งนั้น ทิฏฐิอย่างนี้จะพึงเกิดขึ้นบ้างหรือว่า ‘natthi hetu, natthi paccayo …pe…... ไม่มีเหตุไม่มีปัจจัย ฯลฯ sukhadukkhaṁ paṭisaṁvedentī’”ti?เสวยสุขและทุกข์ในอภิชาติทั้ง ๖ เท่านั้น” “No hetaṁ, bhante”.“ไม่ใช่อย่างนั้น พระพุทธเจ้าข้า”
“Yampidaṁ diṭṭhaṁ sutaṁ mutaṁ viññātaṁ pattaṁ pariyesitaṁ anuvicaritaṁ manasā tampi niccaṁ vā aniccaṁ vā”ti?
tampi → taṁpi (th) | yampidaṁ → yam pidam (pts) | sutaṁ → sutam (pts) | viññātaṁ pattaṁ pariyesitaṁ anuvicaritaṁ → viññātam pattam pariyesitam anuvicaritam (pts) | tampi → tam pi (pts) | vāti → vā ti (pts)“แม้สิ่งที่บุคคลได้เห็น ฟัง ทราบ รู้ ถึง แสวงหา ใคร่ครวญด้วยใจเที่ยงหรือไม่เที่ยง”
“Aniccaṁ, bhante …pe…
+ → yaṁ panāniccaṁ dukkhaṁ viparināmadhammaṁ (bjt) | aniccaṁ → aniccam (pts) | + → dukkham vipariṇāmadhammam (pts)“ไม่เที่ยง พระพุทธเจ้าข้า”
api nu taṁ anupādāya evaṁ diṭṭhi uppajjeyya:
taṁ → tam (pts)“ฯลฯ เพราะไม่ถือมั่นสิ่งนั้น ทิฏฐิอย่างนี้จะพึงเกิดขึ้นบ้างหรือว่า
‘natthi hetu natthi paccayo …pe…
pe → spelled out in full (bjt)‘... ไม่มีเหตุไม่มีปัจจัย ฯลฯ
sukhadukkhaṁ paṭisaṁvedentī’”ti?
sukhadukkhaṁ → sukhadukkham (pts)เสวยสุขและทุกข์ในอภิชาติทั้ง ๖ เท่านั้น”
“No hetaṁ, bhante”.
hetaṁ → hetam (pts)“ไม่ใช่อย่างนั้น พระพุทธเจ้าข้า”
“Yato kho, bhikkhave, ariyasāvakassa imesu ca ṭhānesu kaṅkhā pahīnā hoti, dukkhepissa kaṅkhā pahīnā hoti …pe… dukkhanirodhagāminiyā paṭipadāyapissa kaṅkhā pahīnā hoti—
ca → chasu (bj, sya-all) | yato → yato ca (pts) | ca ṭhānesu → chasu thānesu (pts) | dukkhepissa → dukkhe pissa (pts) | paṭipadāyapissa → paṭipadāya pissa (pts)“ภิกษุทั้งหลาย เพราะเหตุที่อริยสาวกละความสงสัยในฐานะ ๖ ประการนี้ได้ฉะนั้น จึงละความสงสัยแม้ในทุกข์ ฯลฯ ละความสงสัยแม้ในปฏิปทาที่ให้ถึงความดับแห่งทุกข์ได้
ayaṁ vuccati, bhikkhave, ariyasāvako sotāpanno avinipātadhammo niyato sambodhiparāyano”ti.
sotāpanno avinipātadhammo niyato sambodhiparāyanoti → sambodhiparāyano ti sāvatthi (pts)ภิกษุทั้งหลาย นี้เราเรียกว่า อริยสาวกผู้เป็นโสดาบัน ไม่มีทางตกต่ำ มีความแน่นอนที่จะสำเร็จสัมโพธิในวันข้างหน้า”