- Saṁyutta Nikāya 3.1สังยุตตนิกาย
- 1. Paṭhamavagga
Paṭhamavagga → bandhanavaggo (bj); bandhanavaggo paṭhamo (pts2ed)
Daharasutta๑ ทหรสูตร
Evaṁ me sutaṁ—
evaṁ me → evamme (th)ข้าพเจ้าได้สดับมาอย่างนี้
ekaṁ samayaṁ bhagavā sāvatthiyaṁ viharati jetavane anāthapiṇḍikassa ārāme.
ekaṁ → ekam (pts)สมัยหนึ่ง พระผู้มีพระภาคประทับอยู่ ณ พระเชตวัน อารามของอนาถบิณฑิกเศรษฐี เขตกรุงสาวัตถี
Atha kho rājā pasenadi kosalo yena bhagavā tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā bhagavatā saddhiṁ sammodi.
pasenadi kosalo → pasenadikosalo (th) | pasenadi kosalo → pasenadi-kosalo (pts)ครั้งนั้น พระเจ้าปเสนทิโกศลได้เสด็จเข้าไปเฝ้า พระผู้มีพระภาคถึงที่ประทับ ทรงสนทนาปราศรัยพอเป็นที่บันเทิงใจ
Sammodanīyaṁ kathaṁ sāraṇīyaṁ vītisāretvā ekamantaṁ nisīdi. Ekamantaṁ nisinno kho rājā pasenadi kosalo bhagavantaṁ etadavoca:
sāraṇīyaṁ → sārāṇīyaṁ (bj, sya-all); sārānīyaṁ (pts) | sārāṇīyaṁ → sāraṇīyaṁ (bj: machasaṁ) | pasenadi kosalo → pasenadikosalo (th) | ekamantaṁ → ekam antaṁ (pts) | pasenadi kosalo bhagavantaṁ etadavoca → pasenadi-kosalo bhagavantam etad avoca (pts)พอเป็นที่ระลึกถึงกันแล้ว ประทับนั่ง ณ ที่สมควรได้ทูลถามพระผู้มีพระภาคดังนี้ว่า
“bhavampi no gotamo anuttaraṁ sammāsambodhiṁ abhisambuddhoti paṭijānātī”ti?
paṭijānātīti → iti paṭijānātīti pāṭhadvayaṁ na paññāyati (sya-all: sī.) | Bhavam → S2 Bhagavam-. (pts note) | patijānātīti → S3 has not patijānātīti; S2 also, but the place of the word is empty. (pts note) | paṭijānātīti → paṭijānātī ti (bjt) | bhavampi → bhavaṁpi (th) | bhavampi → bhavam pi (pts) | sammāsambodhiṁ abhisambuddhoti paṭijānātīti → sammāsambodhim abhisambuddho ti patijānātīti (pts)“พระโคดม ผู้เจริญทรงยืนยันหรือไม่ว่าเป็นผู้ตรัสรู้อนุตตรสัมมาสัมโพธิญาณ”
“Yañhi taṁ, mahārāja, sammā vadamāno vadeyya ‘anuttaraṁ sammāsambodhiṁ abhisambuddho’ti, mameva taṁ sammā vadamāno vadeyya.
mameva → mamaṁ (bj, pts2ed); maman (sya-all, km, pts1ed) | mameva taṁ → mamantaṁ (sya-all) | mamaṁ → mameva (bj: machasaṁ) | mameva → mamaṁ (cck: sabbattha) | maman-taṁ → S1 mamaṁ taṁ; S2 mantaṁ. (pts note) | yañhi → yaṁ hi (bjt, th, pts) | sammā vadamāno → sammāvadamāno (pts) | sammāsambodhiṁ abhisambuddhoti mameva taṁ sammā vadamāno → sammāsambodhim abhisambuddho ti maman-taṁ sammāvadamāno (pts)พระผู้มีพระภาคตรัสตอบว่า “มหาบพิตร ก็บุคคลเมื่อจะกล่าวให้ถูกต้องก็ พึงกล่าวว่า ‘พระตถาคตได้ตรัสรู้อนุตตรสัมมาสัมโพธิญาณแล้ว’
Ahañhi, mahārāja, anuttaraṁ sammāsambodhiṁ abhisambuddho”ti.
mahārāja → S1-2 mahārājā. (pts note) | ahañhi → ahaṁ hi (bjt, th, pts) | sammāsambodhiṁ abhisambuddhoti → sammāsambodhim abhisambuddho ti (pts)เพราะว่าอาตมภาพได้ตรัสรู้อนุตตรสัมมาสัมโพธิญาณแล้ว”
“Yepi te, bho gotama, samaṇabrāhmaṇā saṅghino gaṇino gaṇācariyā ñātā yasassino titthakarā sādhusammatā bahujanassa, seyyathidaṁ—
seyyathīdaṁ → seyyathidaṁ (bj: machasaṁ) | saṅghino → saṁghino (ms2005) | yepi → ye pi (pts) | samaṇabrāhmaṇā → samaṇa-brāhmaṇā (pts) | sādhusammatā → sādhu sammatā (pts)พระเจ้าปเสนทิโกศลทูลถามพระผู้มีพระภาคว่า “ข้าแต่พระโคดมผู้เจริญ แม้สมณพราหมณ์บางพวก เป็นเจ้าหมู่ เจ้าคณะ เป็นคณาจารย์ เป็นผู้มีชื่อเสียง มีเกียรติยศ เป็นเจ้าลัทธิ คนจำนวนมากยกย่องว่าเป็นคนดี คือ
pūraṇo kassapo, makkhali gosālo, nigaṇṭho nāṭaputto, sañcayo belaṭṭhaputto, pakudho kaccāyano, ajito kesakambalo;
nāṭaputto → nātaputto (bj) | nigaṇṭho → nigantho (sya-all) | sañcayo belaṭṭhaputto → sañjayo velaṭṭhaputto (sya-all) | sañcayo belaṭṭhaputto pakudho → sañjayobelaṭṭhaputto kakudho (pts) | belaṭṭhaputto → belaṭṭhi putto (bj: sīmu3) | pakudho → kakudho (bj: PTS) | pakudho → kakudho (sya-all: sī. yu.) | kesakambalo → kesakambalī (sya-all: sī.) | Nāṭaputto → SS. nāthaputto. (pts note) | Sañjayo-belaṭṭhaputto → S1-3 belaṭṭni-. (pts note) | Kakudho → B. Pakuddho. (pts note) | Ajito-kesakambalo → SS. -kambalī (S2 li). (pts note)ท่านปูรณะ กัสสปะ ท่านมักขลิ โคศาล ท่านนิครนถ์ นาฏบุตร ท่านสัญชัย เวลัฏฐบุตร ท่านปกุธะ กัจจายนะ ท่านอชิตะ เกสกัมพล
tepi mayā ‘anuttaraṁ sammāsambodhiṁ abhisambuddhoti paṭijānāthā’ti puṭṭhā samānā anuttaraṁ sammāsambodhiṁ abhisambuddhoti na paṭijānanti.
abhisambuddhoti → abhisambuddhāti (bj) | abhisambuddhāti → abhisambuddhoti (bj: sabbattha) | abhisambuddhāti → abhisambuddhoti (bj: sabbattha) | paṭijānāthāti → SS. omit paṭijānāthāti. (pts note) | paṭijānanti → S1-3 anuttaraṁ sammāsambuddho ti patijānanti; S2 anuttaraṁ sammāsambo ti patijānanti. (pts note) | + → na (th) | tepi → te pi (pts) | sammāsambodhiṁ abhisambuddhoti → sammāsambodhim abhisambuddho ti (pts) | sammāsambodhiṁ abhisambuddhoti na → sammāsambodhim abhisambuddho tina (pts)สมณพราหมณ์เหล่านั้นเมื่อถูกข้าพระองค์ถามว่า ‘ท่านทั้งหลายยืนยันตนหรือว่า ‘เป็นผู้ตรัสรู้อนุตตรสัมมาสัมโพธิญาณ’ ก็ไม่ยืนยัน ว่า ‘เป็นผู้ตรัสรู้อนุตตรสัมมาสัมโพธิญาณ’
Kiṁ pana bhavaṁ gotamo daharo ceva jātiyā navo ca pabbajjāyā”ti?
kiṁ → kim (pts) | ceva → c-eva (pts) | pabbajjāyāti → pabbajāyāti (pts)ส่วนพระโคดมผู้เจริญยังทรงเป็นหนุ่ม โดยพระชาติและยังทรงเป็นผู้ใหม่โดยบรรพชา ทำไมจึงกล้ายืนยันตนเล่า”
“Cattāro kho me, mahārāja, daharāti na uññātabbā, daharāti na paribhotabbā.
mahārāja daharāti → magārāja daharā ti (pts) | me → B. omits me. (pts note) | kho me → khome (th)พระผู้มีพระภาคตรัสตอบว่า “มหาบพิตร สิ่ง ๔ อย่างนี้ ไม่ควรดูถูกดูหมิ่น ว่าเล็กน้อย
Katame cattāro?สิ่ง ๔ อย่าง อะไรบ้าง คือ
Khattiyo kho, mahārāja, daharoti na uññātabbo, daharoti na paribhotabbo.
daharoti → daharo ti (pts)๑. กษัตริย์ ไม่ควรดูถูกดูหมิ่น ว่ายังทรงพระเยาว์
Urago kho, mahārāja, daharoti na uññātabbo, daharoti na paribhotabbo.
paribhotabbo → paribhotabbho (pts) | daharoti → daharo ti (pts)๒. งู ไม่ควรดูถูกดูหมิ่น ว่าตัวเล็ก
Aggi kho, mahārāja, daharoti na uññātabbo, daharoti na paribhotabbo.
daharoti → daharo ti (pts)๓. ไฟ ไม่ควรดูถูกดูหมิ่น ว่าเล็กน้อย
Bhikkhu, kho, mahārāja, daharoti na uññātabbo, daharoti na paribhotabbo.
daharoti → daharo ti (pts)๔. ภิกษุ ไม่ควรดูถูกดูหมิ่น ว่ายังหนุ่ม
Ime kho, mahārāja, cattāro daharāti na uññātabbā, daharāti na paribhotabbā”ti.
daharāti → daharā ti (pts) | paribhotabbāti → paribhotabbā ti (pts)สิ่ง ๔ อย่างนี้แล ไม่ควรดูถูกดูหมิ่น ว่าเล็กน้อย
Idamavoca bhagavā.
idamavoca → idam avoca (pts)พระผู้มีพระภาคผู้สุคตศาสดาได้ตรัสเวยยากรณภาษิตนี้แล้ว
Idaṁ vatvāna sugato athāparaṁ etadavoca satthā:
vatvā → vatvāna (bj: machasaṁ, PTS) | athāparam → B. sugatā || atha paraṁ. (pts note) | athāparaṁ etadavoca → athāparam etad avoca (pts)จึงได้ตรัสคาถาประพันธ์ต่อไปอีกว่า
“Khattiyaṁ jātisampannaṁ, abhijātaṁ yasassinaṁ;นรชนไม่ควรดูถูกดูหมิ่นกษัตริย์ผู้ถึงพร้อมด้วยชาติตระกูล ผู้เป็นอภิชาติ ผู้มียศ Daharoti nāvajāneyya, na naṁ paribhave naro.ว่ายังทรงพระเยาว์
Ṭhānañhi so manujindo, rajjaṁ laddhāna khattiyo;
manujindo → manussindo (bj, sya-all, pts) | manussindo → manujindo (bj: machasaṁ) | ṭhānañhi → ṭhānaṁ hi (bjt, pts) | ṭhānañhi → ṭhānamhi (th)เพราะพระองค์ได้เสวยราชสมบัติแล้ว เป็นกษัตริย์จอมมนุษย์ So kuddho rājadaṇḍena, tasmiṁ pakkamate bhusaṁ;ทรงพิโรธแล้ว จะลงพระราชอาชญาอย่างหนักแก่เขาได้ Tasmā taṁ parivajjeyya, rakkhaṁ jīvitamattano.
jīvitamattano → jīvitam attano (pts)ฉะนั้นบุคคลเมื่อจะรักษาชีวิตของตน พึงหลีกเลี่ยงการดูถูกดูหมิ่นกษัตริย์นั้นGāme vā yadi vā raññe, yattha passe bhujaṅgamaṁ;
vā raññe → vāraññe (th, pts)นรชนเห็นงู ที่บ้านหรือที่ป่าก็ตาม Daharoti nāvajāneyya, na naṁ paribhave naro.
daharoti nāvajāneyya → daharo ti nāvajaneyya (pts)ไม่ควรดูถูกดูหมิ่น ว่าตัวเล็กUccāvacehi vaṇṇehi, urago carati tejasī;
tejasī → tejasā (bj); tejasi (pts1ed, mr) | tejasī → tejasi (pts) | tejasī → tejasā (bj: sīmu) | tejasī → tejasā (cck: sī. ka.); tejasi (cck: pī. ka.) | tejasi → S1-2 tejasī; S3 tejasā. (pts note)เพราะงูเป็นสัตว์มีพิษ ไม่ว่าจะมีวรรณะสูงและต่ำ So āsajja ḍaṁse bālaṁ, naraṁ nāriñca ekadā;
ḍaṁse → ḍase (bj) | ḍase → ḍaṁse (bj: machasaṁ) | ḍaṁse → S1 ḍaṁso; S1-3 ḍayho. (pts note) ca → SS. naranārīca. (pts note) | nāriñca → nāriṁ ca (pts)งูนั้นพึงฉกกัด ชายหญิงผู้เขลาในกาลบางคราว Tasmā taṁ parivajjeyya, rakkhaṁ jīvitamattano.
jīvitamattano → jīvitam attano (pts)ฉะนั้นบุคคลเมื่อจะรักษาชีวิตของตน พึงหลีกเลี่ยงการดูถูกดูหมิ่นงูนั้นPahūtabhakkhaṁ jālinaṁ, pāvakaṁ kaṇhavattaniṁ;
jālinaṁ → jalitaṁ (bj: sī.pævi, sī.pavi) | Pahūtabhakkhaṁ → B. bahutaṁ; C. bahuta-. For pahūta, which occurs often, B. has always bahuta. (pts note) | jālinaṁ → SS. jalinam. (pts note) pāvakaṁ → C. reads pācakaṁ, but notices pāvakaṁ as another reading. (pts note)นรชนไม่ควรดูถูกดูหมิ่นไฟที่กินเชื้อมาก ลุกเป็นเปลว ไหม้ดำเป็นทาง Daharoti nāvajāneyya, na naṁ paribhave naro.
nāvajāneyya → nāvamaññeyya (bj) | daharoti nāvajāneyya → daharo ti nāvajaneyya (pts)ว่าเล็กน้อยLaddhā hi so upādānaṁ, mahā hutvāna pāvako;เพราะไฟนั้นได้เชื้อแล้ว ก็กลายเป็นกองไฟใหญ่ So āsajja ḍahe bālaṁ, naraṁ nāriñca ekadā;
ḍahe → ḍase (bj); dahe (pts2ed, mr) | ḍahe → dahe (cck note) | ḍahe → SS. ḍaso. (pts note) ca → S2-3 naranārica; S1 naranarīca. (pts note) | nāriñca → nāriṁ ca (pts)พึงลามไหม้ ชายหญิงผู้เขลาในกาลบางคราว Tasmā taṁ parivajjeyya, rakkhaṁ jīvitamattano.
taṁ → tam (pts) jīvitamattano → jīvitam attano (pts)ฉะนั้นบุคคลเมื่อจะรักษาชีวิตของตน พึงหลีกเลี่ยงการดูถูกดูหมิ่นไฟนั้นVanaṁ yadaggi ḍahati, pāvako kaṇhavattanī;
ḍahati → dahati (mr) | ḍahati → dahati (cck: ka.) | aggi → B. vanam yaggi-. (pts note) | ḍahati → S1-3 ḍayhati. The Jātaka of the Catukka-nipāta, V.5 begins vanaṁ yadāggi ḍahati, which seems to be the true reading. (pts note) | yadaggi → yad aggi (pts)อนึ่ง ป่าใดที่ถูกไฟไหม้ จนดำแล้ว Jāyanti tattha pārohā, ahorattānamaccaye.
pārohā → SS. pārogā. (pts note) ahorattānamaccaye → ahorattānam accaye (pts)เมื่อวันคืนล่วงไปๆ พันธุ์หญ้าหรือต้นไม้ยังงอกขึ้นที่ป่านั้นได้Yañca kho sīlasampanno, bhikkhu ḍahati tejasā;
yañca → yaṁ ca (bjt) | yañca → yañ ca (pts)ส่วนผู้ใดถูกเดชภิกษุผู้มีศีล แผดเผา Na tassa puttā pasavo, dāyādā vindare dhanaṁ;
vindare → SS. vindate. (pts note)บุตรธิดาและปศุสัตว์ของผู้นั้นย่อมพินาศ ทายาทของเขาก็ย่อมไม่ได้รับทรัพย์มรดก Anapaccā adāyādā, tālāvatthū bhavanti te.
tālāvatthu → tālavatthu (bj: syā, PTS) | tālavatthu → SS. tālā (and perhaps nālā S2-3) vatthu. (pts note)เขาเป็นผู้ไม่มีเครือญาติ ไม่มีทายาท ย่อมเป็นเหมือนตาลยอดด้วนTasmā hi paṇḍito poso, sampassaṁ atthamattano;
atthamattano → bhayamattano (sya-all) | bhayamattano → atthamattanotipi pāṭhena bhavitabbaṁ (sya-all note) | atthamattano → attham attano (pts)เพราะฉะนั้น บุคคลผู้เป็นบัณฑิต เมื่อพิจารณาเห็น Bhujaṅgamaṁ pāvakañca, khattiyañca yasassinaṁ;
khattiyañca → khattiyaṁ ca (pts)กษัตริย์ผู้มียศ งู ไฟ Bhikkhuñca sīlasampannaṁ, sammadeva samācare”ti.
bhikkhuñca → bhikkhuṁ ca (bjt, pts) sammadeva samācareti → sammad-eva samācare ti (pts)และภิกษุผู้มีศีล ว่าเป็นประโยชน์แก่ตน พึงประพฤติโดยชอบทีเดียว
Evaṁ vutte, rājā pasenadi kosalo bhagavantaṁ etadavoca:
pasenadi kosalo → pasenadikosalo (th) | pasenadi kosalo bhagavantaṁ etadavoca → pasenadi-kosalo bhagavantam etad avoca (pts)เมื่อพระผู้มีพระภาคตรัสอย่างนี้แล้ว พระเจ้าปเสนทิโกศลได้กราบทูลพระผู้มี พระภาคดังนี้ว่า
“abhikkantaṁ, bhante, abhikkantaṁ, bhante.“ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ พระภาษิตของพระองค์ชัดเจนไพเราะยิ่งนัก ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ พระภาษิตของพระองค์ชัดเจนไพเราะยิ่งนัก
Seyyathāpi, bhante, nikkujjitaṁ vā ukkujjeyya, paṭicchannaṁ vā vivareyya, mūḷhassa vā maggaṁ ācikkheyya, andhakāre vā telapajjotaṁ dhāreyya: ‘cakkhumanto rūpāni dakkhantī’ti; evamevaṁ bhagavatā anekapariyāyena dhammo pakāsito.
nikkujjitaṁ → nikujjitaṁ (?) | dakkhantīti → dakkhintīti (bj) | dakkhantīti evamevaṁ → dakkhinti evam evaṁ (pts) | dakkhintīti → dakkhantīti (bj: machasaṁ, syā) | evamevaṁ → evameva (bj: syā) | nikkujjitaṁ → nikujjitaṁ (cck: ?) | dakkhinti → SS. dakkhiṇtīti; B. dakkhanti. (pts note) | maggaṁ → maggam (pts)พระโคดมผู้เจริญ ทรงประกาศธรรมโดยปริยายเป็นอันมาก เปรียบเหมือนบุคคลหงายของที่คว่ำ เปิดของที่ปิด บอกทางแก่ผู้หลงทาง หรือตามประทีปในที่มืด ด้วยตั้งใจว่า ‘คนมี ตาดีจักเห็นรูปได้’ ฉะนั้น
Esāhaṁ, bhante, bhagavantaṁ saraṇaṁ gacchāmi dhammañca bhikkhusaṅghañca.
bhikkhusaṅghañca → bhikkhusaṁghañca (ms2005) | dhammañca bhikkhusaṅghañca → dhammaṁ ca bhikkhusaṅghaṁ ca (pts)ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ข้าพระองค์นี้ขอถึงพระผู้มีพระภาค พร้อมทั้งพระธรรมและพระสงฆ์เป็นสรณะ
Upāsakaṁ maṁ, bhante, bhagavā dhāretu ajjatagge pāṇupetaṁ saraṇaṁ gatan”ti.
bhante → (sya-all) | gatanti → gatan ti sāvatthiyaṁ ārāme (pts) | bhante → SS. omit bhante. (pts note) | pāṇupetaṁ → S3 pānupetaṁ. (pts note) | ārāme → SS. evam me sutam. (pts note) | saraṇaṁ gatanti → saraṇaṅgatanti (th)ขอพระผู้มีพระภาคโปรดทรงจำข้าพระองค์ว่า เป็นอุบาสก ผู้ถึงสรณะตั้งแต่วันนี้เป็นต้นไปจนตลอดชีวิต” ทหรสูตรที่ ๑ จบ