Paṭhamagilānasutta๗๔ ปฐมคิลานสูตร
Sāvatthinidānaṁ.
sāvatthinidānaṁ → sāvatthiyaṁ (bj); sāvatthīnidānaṁ (sya-all)เรื่องเกิดขึ้นที่กรุงสาวัตถี
Atha kho aññataro bhikkhu yena bhagavā tenupasaṅkami …pe… ekamantaṁ nisinno kho so bhikkhu bhagavantaṁ etadavoca:
tenupasaṅkami → tenupasaṁkami upasaṅkamitvā bhagavantaṁ abhivādetvā ekamantaṁ nisīdi (bjt) | ekamantaṁ → ekam antaṁ (pts) | bhagavantaṁ etadavoca → bhagavantam etad avoca (pts)ครั้งนั้นแล ภิกษุรูปหนึ่งเข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคถึงที่ประทับ ฯลฯ นั่ง ณ ที่สมควร ได้กราบทูลพระผู้มีพระภาคดังนี้ว่า
“amukasmiṁ, bhante, vihāre aññataro bhikkhu navo appaññāto ābādhiko dukkhito bāḷhagilāno.
amukasmiṁ → amokasmiṁ (bj: sīmu) | appaññāto → B1-2 apaññāto always (pts note) | amukasmiṁ → amukasmim (pts)“ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ในวิหารโน้น มีภิกษุใหม่รูปหนึ่ง ไม่มีใครรู้จัก อาพาธ ได้รับทุกข์ เป็นไข้หนัก
Sādhu, bhante, bhagavā yena so bhikkhu tenupasaṅkamatu anukampaṁ upādāyā”ti.
anukampaṁ → anukampam (pts)ข้าแต่พระองค์ ผู้เจริญ ขอประทานวโรกาส ขอพระผู้มีพระภาคทรงอาศัยความอนุเคราะห์โปรด เสด็จไปเยี่ยมภิกษุนั้นถึงที่อยู่ด้วยเถิด”
Atha kho bhagavā navavādañca sutvā gilānavādañca, “appaññāto bhikkhū”ti iti viditvā yena so bhikkhu tenupasaṅkami.
navavādañca → navatarañca (sya-all); navakavādañca (pts) | gilānavādañca → gilānatarañca (sya-all) | gilānavādañca → gilānavādañca sutvā (bj: sī.pavi) | gilānatarañca → ba. navavādañca sutvā gilānavādañca sutvā (sya-all: sī.) | gilānavādañca → S1-3 add sutvā (pts note)ครั้งนั้น พระผู้มีพระภาคทรงสดับว่าภิกษุใหม่เป็นไข้ ทรงทราบว่า “เป็นภิกษุ ที่ไม่มีใครรู้จัก” จึงเสด็จเข้าไปเยี่ยมภิกษุนั้นถึงที่อยู่
Addasā kho so bhikkhu bhagavantaṁ dūratova āgacchantaṁ.
so → Omitted by S1 and B1 (pts note) | va → Missing in B1 (pts note) | dūratova → dūrato va (th, pts)ภิกษุนั้นได้เห็นพระผู้มีพระภาค กำลังเสด็จมาแต่ไกล
Disvāna mañcake samadhosi.
samadhosi → samañcosi (bj); samatesi (sya-all, km); samañcopi (pts1ed) | mañcake samadhosi atha kho → mañcena samañcosi athakho (bj) | samadhosi → samañcopi (pts) | samadhosi → samañcosi (cck: sī.); samatesi (cck: syā. kaṁ.); samañcopi (cck: pī.) | samatesi → samaṭṭosi (sya-all: sī.) | samañcopi → B1-2 samadhosi always; B1 samidhosi here only (pts note) | disvāna → disvā (th)จึงลุกขึ้นจากเตียง
Atha kho bhagavā taṁ bhikkhuṁ etadavoca:
atha kho → athakho (bjt) | taṁ bhikkhuṁ etadavoca → tam bhikkhum etad avoca (pts)ลำดับนั้น พระผู้มีพระภาคได้ตรัสกับภิกษุ นั้นดังนี้ว่า
“alaṁ, bhikkhu, mā tvaṁ mañcake samadhosi.
mañcake samadhosi → mañcena samañcosi (bj) | samadhosi → samatesi (sya-all); samañcapi (pts) | samañcapi → S1 samañcasi here only (pts note)“อย่าเลยภิกษุ เธออย่าลุกจากเตียงเลย
Santimāni āsanāni paññattāni, tatthāhaṁ nisīdissāmī”ti.เราจักนั่งบนอาสนะที่ปูลาดไว้ นั้น”
Nisīdi bhagavā paññatte āsane.พระผู้มีพระภาคประทับนั่งบนพุทธอาสน์ ที่ปูลาดไว้แล้ว
Nisajja kho bhagavā taṁ bhikkhuṁ etadavoca:
taṁ bhikkhuṁ etadavoca → tam bhikkhum etad avoca (pts)ได้ตรัสถามภิกษุนั้น ว่า
“kacci te, bhikkhu, khamanīyaṁ, kacci yāpanīyaṁ, kacci dukkhā vedanā paṭikkamanti no abhikkamanti, paṭikkamosānaṁ paññāyati no abhikkamo”ti?
abhikkamanti paṭikkamosānaṁ → atikkamanti patikammosānam (pts) | Kacci → B2 Kicci always (pts note) | abhikkamanti → abhikkammanti (th)“ภิกษุ เธอยังสบายดีหรือ ยังพอเป็นอยู่ได้หรือ ทุกขเวทนาทุเลาลง ไม่กำเริบ ขึ้นหรืออาการทุเลาปรากฏ อาการกำเริบไม่ปรากฏหรือ”
“Na me, bhante, khamanīyaṁ, na yāpanīyaṁ, bāḷhā me dukkhā vedanā abhikkamanti no paṭikkamanti, abhikkamosānaṁ paññāyati no paṭikkamo”ti.
abhikkamosānaṁ → abhikkamosānam (pts)“ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ข้าพระองค์ไม่สบาย จะเป็นอยู่ไม่ได้ ทุกขเวทนาของ ข้าพระองค์กำเริบหนักขึ้น ไม่ทุเลาลงเลย อาการกำเริบปรากฏ อาการทุเลาไม่ ปรากฏ พระพุทธเจ้าข้า”
“Kacci te, bhikkhu, na kiñci kukkuccaṁ, na koci vippaṭisāro”ti?“ภิกษุ เธอไม่รำคาญ ทุรนทุรายบ้างหรือ”
“Taggha me, bhante, anappakaṁ kukkuccaṁ, anappako vippaṭisāro”ti.
kukkuccam → S1 anappakukkuccaṁ (pts note)“ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ความจริง ข้าพระองค์รำคาญ ทุรนทุรายมาก พระพุทธเจ้าข้า”
“Kacci pana taṁ, bhikkhu, attā sīlato upavadatī”ti?
taṁ → tvaṁ (bj, pts1ed); te (sya-all, km, mr) | sīlato → sīlato na (sya-all, pts) | taṁ bhikkhu → tvaṁ (pts) | taṁ → tvaṁ (cck: sī.); te (cck: syā. kaṁ. ka.) | te → tvaṁ (sya-all: sī.) | tvaṁ → B1-2 te always (pts note)“ภิกษุ เธอติเตียนตนเองโดยศีลได้หรือไม่”
“Na kho maṁ, bhante, attā sīlato upavadatī”ti.
sīlato upavadatī”ti → no hetaṁ bhante (pts1ed, mr) | maṁ → me (bj, sya-all) | na kho maṁ → no hetam (pts) | attā sīlato upavadatīti → (pts) | upavadatī’’ti → no hetaṁ bhante (cck: pī. ka.) | me → maṁ (sya-all: sī.) | upavadatīti → ba. no hetaṁ bhante (sya-all note) | na → Missing in B (pts note) | bhante → S3 Nakho me bhante attā sīlato upavadatī ti (pts note)“ข้าพระองค์ติเตียนตนเองโดยศีลไม่ได้เลย พระพุทธเจ้าข้า”
“No ce kira te, bhikkhu, attā sīlato upavadati, atha kiñca te kukkuccaṁ ko ca vippaṭisāro”ti?
atha kiñca → atha kismiñca (bj); atha bhikkhu kismiñca (sya-all, km, pts1ed, mr) | te → tvaṁ (bj, sya-all, pts) | kiñca → bhikkhu kismiṁ ca (pts) | kiñca → atha kismiñca (cck: sī.); atha bhikkhu kismiñca (cck: syā. kaṁ. pī. ka.) | ca → S3 omits bhikkhu and kho ca (pts note) | te → tvam (pts) | kukkuccaṁ → kukkuccam (pts)“ภิกษุ ถ้าเธอติเตียนตนเองโดยศีลไม่ได้แล้ว เมื่อเป็นเช่นนั้น เธอจะรำคาญ ทุรนทุรายไปทำไม”
“Na khvāhaṁ, bhante, sīlavisuddhatthaṁ bhagavatā dhammaṁ desitaṁ ājānāmī”ti.
khvāhaṁ → kho ahaṁ (bj) | khvāhaṁ → khvāham (pts) | sīlavisuddhatthaṁ → sīlavisuddhattham (pts) | desitaṁ → desitam (pts)“ข้าพระองค์ยังไม่รู้ทั่วถึงธรรมที่พระองค์ทรงแสดงเพื่อความหมดจดแห่งศีลเลย พระพุทธเจ้าข้า”
“No ce kira tvaṁ, bhikkhu, sīlavisuddhatthaṁ mayā dhammaṁ desitaṁ ājānāsi, atha kimatthaṁ carahi tvaṁ, bhikkhu, mayā dhammaṁ desitaṁ ājānāsī”ti?
carahi → S3 carasi always (pts note) | tvaṁ → tvam (pts) | sīlavisuddhatthaṁ → sīlavisuddhattham (pts) | desitaṁ → desitam (pts)“ภิกษุ ถ้าเธอยังไม่รู้ทั่วถึงธรรมที่เราแสดงเพื่อความหมดจดแห่งศีลแล้ว เมื่อ เป็นเช่นนั้น เธอจะรู้ทั่วถึงธรรมที่เราแสดงแล้วประพฤติเพื่ออะไร”
“Rāgavirāgatthaṁ khvāhaṁ, bhante, bhagavatā dhammaṁ desitaṁ ājānāmī”ti.
rāgavirāgatthaṁ → rāgavirāgatthañca (bj) | khvāhaṁ → khohaṁ (sya-all) | khvāhaṁ → khvāham (pts) | desitaṁ → desitam (pts)“ข้าพระองค์จะรู้ทั่วถึงธรรมที่พระผู้มีพระภาคทรงแสดงแล้ว เพื่อคลายความ กำหนัด พระพุทธเจ้าข้า”
“Sādhu sādhu, bhikkhu.“ดีละ ดีละ ภิกษุ
Sādhu kho tvaṁ, bhikkhu, rāgavirāgatthaṁ mayā dhammaṁ desitaṁ ājānāsi.
tvaṁ → tvam (pts) | rāgavirāgatthaṁ → rāgavirāgattham (pts) | desitaṁ → desitam (pts)ดีแล้ว ภิกษุ ที่เธอรู้ทั่วถึงธรรมที่เราแสดงแล้วเพื่อคลาย ความกำหนัด
Rāgavirāgattho hi, bhikkhu, mayā dhammo desito.เพราะว่าธรรมที่เราแสดงแล้วล้วนมีความมุ่งหมายเพื่อคลายความกำหนัด
Taṁ kiṁ maññasi, bhikkhu,
kiṁ maññasi → kimmaññasi (bjt) | kiṁ → kim (pts)ภิกษุ เธอเข้าใจความข้อนั้นว่าอย่างไร
cakkhu niccaṁ vā aniccaṁ vā”ti?
cakkhu → cakkhuṁ (bj, sya-all, pts) | vā → (pts) | cakkhu → cakkhum (pts)จักขุเที่ยงหรือไม่เที่ยง”
“Aniccaṁ, bhante”.
+ → yaṁ (my) | pe → spelled out in full (bjt) | aniccaṁ → aniccam (pts)“ไม่เที่ยง พระพุทธเจ้าข้า”
“ …pe…ฯลฯ “
Sotaṁ …
sotaṁ ghānaṁ → (bj)โสตะ ฯลฯ
ghānaṁ …
ghānaṁ → ghānam (pts)ฆานะ ...
jivhā …ชิวหา
kāyo …
kāyo → niccā vā aniccāvā ti aniccā bhante (bjt)... กาย
mano nicco vā anicco vā”ti?
vāti → vā ti (pts)... มโนเที่ยงหรือไม่เที่ยง”
“Anicco, bhante”.“ไม่เที่ยง พระพุทธเจ้าข้า”
“Yaṁ panāniccaṁ dukkhaṁ vā taṁ sukhaṁ vā”ti?
taṁ → (pts) | yaṁ → yam (pts) | vāti → vā ti (pts)“ก็สิ่งใดไม่เที่ยง สิ่งนั้นเป็นทุกข์หรือเป็นสุข”
“Dukkhaṁ, bhante”.
dukkhaṁ → dukkham (pts)“เป็นทุกข์ พระพุทธเจ้าข้า”
“Yaṁ panāniccaṁ dukkhaṁ vipariṇāmadhammaṁ, kallaṁ nu taṁ samanupassituṁ:
vipariṇāmadhammaṁ kallaṁ → viparināmadhammaṁ kallan (pts) | vipariṇāmadhammaṁ kallaṁ nu → vipariṇāma dhammaṁ kallannu (bjt) | yaṁ → yam (pts)“ก็สิ่งใดไม่เที่ยง เป็นทุกข์ มีความแปรผันเป็นธรรมดา ควรหรือที่จะพิจารณา เห็นสิ่งนั้นว่า
‘etaṁ mama, esohamasmi, eso me attā’”ti?
etaṁ → etam (pts) | esohamasmi → eso ham asmi (pts)‘นั่นของเรา เราเป็นนั่น นั่นเป็นอัตตาของเรา”
“No hetaṁ, bhante”.
hetaṁ → hetam (pts)“ข้อนั้นไม่ควรเลย พระพุทธเจ้าข้า”
“Evaṁ passaṁ, bhikkhu, sutavā ariyasāvako cakkhusmimpi nibbindati, sotasmimpi nibbindati …pe… manasmimpi nibbindati.
cakkhusmimpi nibbindati sotasmimpi → cakkhusmiṁpi (sya-all, pts) | pi → In S1-3 only (pts note) | + → ghānasmimpi nibbindati jivhāyapi nibbindati kāyasmimpi nibbindati (bjt) | manasmimpi → manasmiṁpi (th) | evaṁ passaṁ → evam passam (pts) | cakkhusmimpi → cakkhusmim pi (pts)“ภิกษุ อริยสาวกผู้ได้สดับเห็นอยู่อย่างนี้ ย่อมเบื่อหน่ายแม้ในจักขุ ฯลฯ ย่อมเบื่อหน่ายแม้ในมโน
Nibbindaṁ virajjati; virāgā vimuccati; vimuttasmiṁ vimuttamiti ñāṇaṁ hoti.เมื่อเบื่อหน่ายย่อมคลายกำหนัด เพราะคลายกำหนัด จิตย่อมหลุดพ้น เมื่อจิตหลุดพ้นแล้วก็รู้ว่า ‘หลุดพ้นแล้ว’
‘Khīṇā jāti …pe… nāparaṁ itthattāyā’ti pajānātī”ti.
+ → vusitaṁ brahmacariyaṁ kataṁ karaṇīyaṁ (my, bjt) | nāparaṁ → nāparam (pts)รู้ชัดว่า ‘ชาติสิ้นแล้ว ฯลฯ ไม่มีกิจอื่นเพื่อความเป็นอย่างนี้อีกต่อไป”
Idamavoca bhagavā.
idamavoca → idam avoca (pts)พระผู้มีพระภาคได้ตรัสอย่างนี้แล้ว
Attamano so bhikkhu bhagavato bhāsitaṁ abhinandi.
bhāsitaṁ → bhāsitam (pts)ภิกษุนั้นก็มีใจยินดีชื่นชมพระภาษิตของ พระผู้มีพระภาค
Imasmiñca pana veyyākaraṇasmiṁ bhaññamāne tassa bhikkhuno virajaṁ vītamalaṁ dhammacakkhuṁ udapādi:
imasmiñca → imasmiṁ ca (pts) | dhammacakkhuṁ → dhammacakkhum (pts)เมื่อพระองค์ตรัสเวยยากรณภาษิตนี้อยู่ ธรรมจักษุ อันปราศจากธุลี ปราศจากมลทินได้เกิดแก่ภิกษุนั้นว่า
“yaṁ kiñci samudayadhammaṁ sabbaṁ taṁ nirodhadhamman”ti.
sabbaṁ taṁ → sabbantaṁ (bjt, th, pts) | yaṁ kiñci → yaṅkiñci (th)“สิ่งใดสิ่งหนึ่งมีความเกิดขึ้นเป็นธรรมดา สิ่งนั้น ทั้งปวงมีความดับไปเป็นธรรมดา”