Byākaraṇasutta๘๔ พยากรณสูตร
Tatra kho āyasmā mahāmoggallāno bhikkhū āmantesi:
bhikkhū → bhikkhu (bj) | + → sāvatthi (bjt)ณ ที่นั้นแล ท่านพระมหาโมคคัลลานะได้เรียกภิกษุทั้งหลายมากล่าวว่า
“āvuso bhikkhave”ti.
bhikkhaveti → bhikkhavoti (bj, sya-all) | bhikkhaveti āvusoti → bhikkhavo ti āvuso ti (pts) | bhikkhavo’ti → āvuso bhikkhave (bj: machasaṁ)ภิกษุผู้มีอายุทั้งหลาย
“Āvuso”ti kho te bhikkhū āyasmato mahāmoggallānassa paccassosuṁ.
bhikkhū → bhikkhu (bj) | āvusoti → āvuso ti (pts)ภิกษุเหล่านั้นรับคำแล้ว
Āyasmā mahāmoggallāno etadavoca:
etadavoca → etad avoca (pts)ท่านพระมหาโมคคัลลานะจึงได้กล่าว เรื่องนี้ว่า
“Idhāvuso, bhikkhu aññaṁ byākaroti:
vyākaroti → T. vya- (pts note) | idhāvuso → idh āvuso (pts)ผู้มีอายุทั้งหลาย ภิกษุในพระธรรมวินัยนี้ ย่อมพยากรณ์อรหัตตผลว่า
‘khīṇā jāti, vusitaṁ brahmacariyaṁ, kataṁ karaṇīyaṁ, nāparaṁ itthattāyāti pajānāmī’ti.
itthattāyāti pajānāmīti → itthattāyā ti pajānāmī ti (pts)‘เรารู้ชัดว่า ชาติสิ้นแล้ว อยู่จบพรหมจรรย์แล้ว ทำกิจที่ควรทำ เสร็จแล้ว ไม่มีกิจอื่นเพื่อความ เป็นอย่างนี้อีกต่อไป ’
Tamenaṁ tathāgato vā tathāgatasāvako vā jhāyī samāpattikusalo paracittakusalo paracittapariyāyakusalo samanuyuñjati samanuggāhati samanubhāsati.
samanugāhati → T. M7 -gāyati; omitted by M6. (pts note) | tamenaṁ → tam enaṁ (pts)พระตถาคตหรือสาวกของพระตถาคตผู้ได้ฌาน ฉลาด ในสมาบัติ ฉลาดในจิตของผู้อื่น ฉลาดในการกำหนดรู้จิตของผู้อื่น ย่อมซักถาม สอบถาม ไล่เลียงภิกษุนั้น
So tathāgatena vā tathāgatasāvakena vā jhāyinā samāpattikusalena paracittakusalena paracittapariyāyakusalena samanuyuñjiyamāno samanuggāhiyamāno samanubhāsiyamāno irīṇaṁ āpajjati vicinaṁ āpajjati anayaṁ āpajjati byasanaṁ āpajjati anayabyasanaṁ āpajjati.
vicinaṁ → vipinaṁ (bj); vijinaṁ (pts1ed) | irīṇaṁ → iraṇaṁ (sya-all); iriṇaṁ (pts) | vicinaṁ → vijinaṁ (pts) | vipinaṁ → vicinaṁ (bj: machasaṁ, vijinaṁ – sīmu) | vicinaṁ → visinaṁ (cck: sī. aṭṭha.) | paracittakusalena → omitted by M6. (pts note) | samanuyuñjiyamāno → T. -jissamāno. (pts note) | samanubhāsiyamāno → omitted by T. M7. (pts note) | iriṇaṁ → T. M6. M7 irinaṁ; Ph. S. iraṇaṁ. (pts note) | vijinaṁ → T. vijiṇaṁ; M. Ph. S. vicinaṁ. (pts note) | āpajjati → omitted by T. (pts note) | samanuggāhiyamāno → samanugāhiyamāno (bjt, pts) | byasanaṁ → vyasanaṁ (pts) | anayabyasanaṁ → anayavyasanaṁ (pts)ภิกษุนั้นผู้ถูกพระตถาคตหรือสาวกของพระตถาคตผู้ได้ ฌาน ฉลาดในสมาบัติ ฉลาดในจิตของผู้อื่น ฉลาดในการกำหนดรู้จิตของผู้อื่น ซักถาม สอบถาม ไล่เลียงอยู่ ย่อมถึงความเป็นคนเปล่า ความไม่มีคุณ ความ ไม่เจริญ ความพินาศ ทั้งความไม่เจริญและความพินาศ
Tamenaṁ tathāgato vā tathāgatasāvako vā jhāyī samāpattikusalo paracittakusalo paracittapariyāyakusalo evaṁ cetasā ceto paricca manasi karoti:
manasi karoti → manasikaroti (bjt, th, pts) | tamenaṁ → tam enaṁ (pts)พระตถาคตหรือสาวกของพระตถาคตผู้ได้ฌาน ฉลาดในสมาบัติ ฉลาดใน จิตของผู้อื่น ฉลาดในการกำหนดรู้จิตของผู้อื่น กำหนดรู้ใจด้วยใจแล้ว ใส่ใจถึงภิกษุ นั้นอย่างนี้ว่า
‘kiṁ nu kho ayamāyasmā aññaṁ byākaroti—
kiṁ nu kho → kinnukho (bjt) | kiṁ → kin (pts) | ayamāyasmā → ayam āyasmā (pts) | byākaroti → vyākaroti (pts)‘เพราะเหตุไรหนอ ท่านผู้นี้จึงพยากรณ์อรหัตตผลว่า
khīṇā jāti, vusitaṁ brahmacariyaṁ, kataṁ karaṇīyaṁ, nāparaṁ itthattāyāti pajānāmī’ti?
itthattāyāti pajānāmīti → itthattāyā ti pajānāmī ti (pts)เรารู้ชัดว่า ชาติ สิ้นแล้ว อยู่จบพรหมจรรย์แล้ว ทำกิจที่ควรทำเสร็จแล้ว ไม่มีกิจอื่นเพื่อความเป็น อย่างนี้อีกต่อไป’
Tamenaṁ tathāgato vā tathāgatasāvako vā jhāyī samāpattikusalo paracittakusalo paracittapariyāyakusalo evaṁ cetasā ceto paricca pajānāti:
paracittakusalo → omitted by T. M6. (pts note) | samāpattikusalo → samāpatti kusalo (bjt) | tamenaṁ → tam enaṁ (pts)พระตถาคตหรือสาวกของพระตถาคตผู้ได้ฌาน ฉลาดในสมาบัติ ฉลาดในจิต ของผู้อื่น ฉลาดในการกำหนดรู้จิตของผู้อื่น กำหนดรู้ใจด้วยใจแล้ว ย่อมรู้ชัดซึ่ง ภิกษุนั้นอย่างนี้ว่า
‘Kodhano kho ayamāyasmā;
kho → kho pana (bj, sya-all) | ayamāyasmā → panāyam āyasmā (pts) | panāyam → M. Ph. S. pana ayam throughout; M. Ph. omit pana in the first sentence. (pts note)๑. ‘ท่านผู้นี้เป็นผู้มักโกรธ
kodhapariyuṭṭhitena cetasā bahulaṁ viharati.มีใจถูกความโกรธกลุ้มรุมอยู่โดยมาก’
Kodhapariyuṭṭhānaṁ kho pana tathāgatappavedite dhammavinaye parihānametaṁ.
parihānametaṁ → parihānam etaṁ (pts)ก็การถูก ความโกรธกลุ้มรุมนี้แล เป็นความเสื่อมในพระธรรมวินัยที่พระตถาคต ทรงประกาศแล้ว
Upanāhī kho pana ayamāyasmā;
pana ayamāyasmā → panāyam āyasmā (pts)๒. ‘ท่านผู้นี้เป็นผู้มักผูกโกรธ
upanāhapariyuṭṭhitena cetasā bahulaṁ viharati.มีใจถูกความผูกโกรธกลุ้มรุมอยู่โดยมาก’
Upanāhapariyuṭṭhānaṁ kho pana tathāgatappavedite dhammavinaye parihānametaṁ.
parihānametaṁ → parihānam etaṁ (pts)ก็ การถูกความผูกโกรธกลุ้มรุมนี้แล เป็นความเสื่อมในพระธรรมวินัยที่ พระตถาคตทรงประกาศแล้ว
Makkhī kho pana ayamāyasmā;
pana ayamāyasmā → panāyam āyasmā (pts)๓. ‘ท่านผู้นี้เป็นผู้มักลบหลู่
makkhapariyuṭṭhitena cetasā bahulaṁ viharati.มีใจถูกความลบหลู่กลุ้มรุมอยู่โดยมาก’
Makkhapariyuṭṭhānaṁ kho pana tathāgatappavedite dhammavinaye parihānametaṁ.
parihānametaṁ → parihānam etaṁ (pts)ก็ การถูกความลบหลู่กลุ้มรุมนี้แล เป็นความเสื่อมในพระธรรมวินัยที่พระ ตถาคตทรงประกาศแล้ว
Paḷāsī kho pana ayamāyasmā;
paḷāsī → palāsī (bj) | pana ayamāyasmā → panāyam āyasmā (pts) | Paḷāsī → T. M6. M7 pal- throughout. (pts note)๔. ‘ท่านผู้นี้เป็นผู้มักตีเสมอ
paḷāsapariyuṭṭhitena cetasā bahulaṁ viharati.
paḷāsapariyuṭṭhitena → palāsapariyuṭṭhitena (bj)มีใจถูกความตีเสมอกลุ้มรุมอยู่โดยมาก’
Paḷāsapariyuṭṭhānaṁ kho pana tathāgatappavedite dhammavinaye parihānametaṁ.
paḷāsapariyuṭṭhānaṁ → palāsapariyuṭṭhānaṁ (bj) | parihānametaṁ → parihānam etaṁ (pts)ก็ การถูกความตีเสมอกลุ้มรุมนี้แล เป็นความเสื่อมในพระธรรมวินัยที่พระ ตถาคตทรงประกาศแล้ว
Issukī kho pana ayamāyasmā;
pana ayamāyasmā → panāyam āyasmā (pts)๕. ‘ท่านผู้นี้เป็นผู้มีความริษยา
issāpariyuṭṭhitena cetasā bahulaṁ viharati.มีใจถูกความริษยากลุ้มรุมอยู่โดยมาก’
Issāpariyuṭṭhānaṁ kho pana tathāgatappavedite dhammavinaye parihānametaṁ.
parihānametaṁ → parihānam etaṁ (pts)ก็ การถูกความริษยากลุ้มรุมนี้แล เป็นความเสื่อมในพระธรรมวินัยที่พระ ตถาคตทรงประกาศแล้ว
Maccharī kho pana ayamāyasmā;
pana ayamāyasmā → panāyam āyasmā (pts)๖. ‘ท่านผู้นี้เป็นผู้มักตระหนี่
maccherapariyuṭṭhitena cetasā bahulaṁ viharati.มีใจถูกความตระหนี่กลุ้มรุมอยู่โดยมาก’
Maccherapariyuṭṭhānaṁ kho pana tathāgatappavedite dhammavinaye parihānametaṁ.
parihānametaṁ → parihānam etaṁ (pts)ก็การ ถูกความตระหนี่กลุ้มรุมนี้แล เป็นความเสื่อมในพระธรรมวินัยที่พระ ตถาคตทรงประกาศแล้ว
Saṭho kho pana ayamāyasmā;
pana ayamāyasmā → panāyam āyasmā (pts) | Saṭho → M. satho; Ph. sato. (pts note)๗. ‘ท่านผู้นี้เป็นผู้มักโอ้อวด
sāṭheyyapariyuṭṭhitena cetasā bahulaṁ viharati.มีใจถูกความโอ้อวดกลุ้มรุมอยู่โดยมาก’
Sāṭheyyapariyuṭṭhānaṁ kho pana tathāgatappavedite dhammavinaye parihānametaṁ.
sāṭheyyapariyuṭṭhānaṁ → M. Ph. sātheyya- (pts note) | parihānametaṁ → parihānam etaṁ (pts)ก็การ ถูกความโอ้อวดกลุ้มรุมนี้แล เป็นความเสื่อมในพระธรรมวินัยที่พระ ตถาคตทรงประกาศแล้ว
Māyāvī kho pana ayamāyasmā;
pana ayamāyasmā → panāyam āyasmā (pts)๘. ‘ท่านผู้นี้เป็นผู้มีมายา
māyāpariyuṭṭhitena cetasā bahulaṁ viharati.มีใจถูกมายากลุ้มรุมอยู่โดยมาก’
Māyāpariyuṭṭhānaṁ kho pana tathāgatappavedite dhammavinaye parihānametaṁ.
parihānametaṁ → parihānam etaṁ (pts)ก็การถูกมายา กลุ้มรุมนี้แล เป็นความเสื่อมในพระธรรมวินัยที่พระตถาคตทรงประกาศแล้ว
Pāpiccho kho pana ayamāyasmā;
pana ayamāyasmā → panāyam āyasmā (pts)๙. ‘ท่านผู้นี้เป็นผู้มีความปรารถนาชั่ว
icchāpariyuṭṭhitena cetasā bahulaṁ viharati.มีใจถูกความปรารถนาชั่วกลุ้มรุมอยู่ โดยมาก‘
Icchāpariyuṭṭhānaṁ kho pana tathāgatappavedite dhammavinaye parihānametaṁ.
parihānametaṁ sati → parihānam etaṁ muṭṭhassati (pts)ก็การถูกความปรารถนาชั่วกลุ้มรุมนี้แล เป็นความเสื่อมใน พระธรรมวินัยที่พระตถาคตทรงประกาศแล้ว
Sati kho pana ayamāyasmā uttari karaṇīye oramattakena visesādhigamena antarā vosānaṁ āpanno.
Sati → muṭṭhassati (bj, sya-all, pts1ed) | sati → muṭṭhassati (bj, sya-all) | pana ayamāyasmā uttari karaṇīye → panāyam āyasmā uttarikaraṇīye (pts) | muṭṭhassati → sati (bj: machasaṁ) | Sati → muṭṭhassati (cck: sī. syā.) | Muṭṭhassati → T. M6. M7 sati. (pts note) | antarā vosānaṁ → antarāvosānaṁ (bjt, th, pts)๑๐. ‘ท่านผู้นี้เป็นผู้หลงลืมสติ ถึงความหยุดชงักเสียในระหว่างที่จะบรรลุคุณ วิเศษชั้นสูง เพราะได้บรรลุคุณวิเศษชั้นต่ำ’
Antarā vosānagamanaṁ kho pana tathāgatappavedite dhammavinaye parihānametaṁ’.
antarā vosānagamanaṁ → antarāvosānagamanaṁ (bjt, th, pts) | parihānametaṁ → parihānam etaṁ (pts)ก็การถึงความหยุดชงักเสีย ในระหว่างนี้แล เป็นความเสื่อมในพระธรรมวินัยที่พระตถาคตทรง ประกาศแล้ว
So vatāvuso, bhikkhu ‘ime dasa dhamme appahāya imasmiṁ dhammavinaye vuddhiṁ virūḷhiṁ vepullaṁ āpajjissatī’ti netaṁ ṭhānaṁ vijjati.
vuddhiṁ → vuḍḍhiṁ (sya-all) | dasa dhamme → dasadhamme (bjt) | āpajjissatīti netaṁ → āpajjissatī ti n etaṁ (pts)ผู้มีอายุทั้งหลาย เป็นไปไม่ได้เลยที่ภิกษุนั้นแล ละธรรม ๑๐ ประการนี้ไม่ได้แล้ว จักถึงความเจริญงอกงามไพบูลย์ในพระธรรมวินัยนี้
So vatāvuso, bhikkhu ‘ime dasa dhamme pahāya imasmiṁ dhammavinaye vuddhiṁ virūḷhiṁ vepullaṁ āpajjissatī’ti ṭhānametaṁ vijjatī”ti.
vuddhiṁ → vuḍḍhiṁ (sya-all) | dasa dhamme → dasadhamme (bjt) | āpajjissatīti ṭhānametaṁ vijjatīti → āpajjissatī ti ṭhānam etaṁ vijjatī (pts)แต่เป็นไปได้ที่ภิกษุนั้นแล ละธรรม ๑๐ ประการนี้ได้แล้ว จักถึงความเจริญงอก งามไพบูลย์ในพระธรรมวินัยนี้