Kenassu nivuto loko, (iccāyasmā ajito) Kenassu nappakāsati; Kissābhilepanaṁ brūsi,
brūsi → brūhi (sya-all) | brūsi → brūhi (cck: syā.) Kiṁsu tassa mahabbhayaṁ.

Kenassu nivuto lokoti. Lokoti nirayaloko tiracchānaloko pettivisayaloko manussaloko devaloko khandhaloko dhātuloko āyatanaloko ayaṁ loko paro loko brahmaloko devaloko—
pettivisayaloko → pittivisayaloko (sya-all, pts-vp-pli1) | lokoti → (sya-all) | devaloko → sadevaloko (sya-all) | pettivisayaloko → pitativīsayaloko (bj: syā) ayaṁ vuccati loko. Ayaṁ loko kena āvuto nivuto ovuto pihito paṭicchanno paṭikujjitoti—
ovuto → ophuṭo (sya-all, pts-vp-pli1) | ovuto → ophuṭo (bj: sī.vaṭ, sī.kayi, syā) | ovuto → ophuto (cck: syā.) kenassu nivuto loko?

Iccāyasmā ajitoti. Iccāti padasandhi padasaṁsaggo padapāripūrī akkharasamavāyo byañjanasiliṭṭhatā padānupubbatāpetaṁ iccāti.
padānupubbatāpetaṁ → padānupubbatāmetaṁ (sya-all); padānupubbakametaṁ (pts-vp-pli1) | padapāripūrī → padapāripūri (bj, sya-all) | padānupubbatāpetaṁ → padānupubbakametaṁ (sya-all) | akkharasamavāyo → akkhara samuccayo (bj: sī.pana) | padānupubbatāpetaṁ → padānupubbatāmetaṁ (cck: bahūsu) Āyasmāti piyavacanaṁ garuvacanaṁ sagāravasappatissādhivacanametaṁ āyasmāti.
garuvacanaṁ → garukavacanaṁ (sya-all) Ajitoti tassa brāhmaṇassa nāmaṁ saṅkhā samaññā paññatti vohāro nāmaṁ nāmakammaṁ nāmadheyyaṁ nirutti byañjanaṁ abhilāpoti— iccāyasmā ajito.

Kenassu nappakāsatīti kena loko nappakāsati nappabhāsati na tapati na virocati na ñāyati na paññāyatīti—
nappabhāsati → na bhāsati (bj, cck, sya-all) | ñāyati → saññāyati (sya-all) kenassu nappakāsati.
kenassu nappakāsati → kenassunappakāsatīti (bj)

Kissābhilepanaṁ brūsīti kiṁ lokassa lepanaṁ lagganaṁ bandhanaṁ upakkileso.
brūsīti → brūhīti (sya-all) | kiṁ → kiṁ assa (sya-all) | lepanaṁ → abhilepanaṁ (sya-all) Kena loko litto saṁlitto upalitto kiliṭṭho saṅkiliṭṭho makkhito saṁsaṭṭho laggo laggito palibuddho, brūsi ācikkhasi desesi paññapesi paṭṭhapesi vivarasi vibhajasi uttānīkarosi pakāsesīti—
paññapesi → paññapehi (sya-all); paññāpesi (mr) | uttānīkarosi → uttānīkarohi (sya-all); uttāniṁ karosi (mr) | palibuddho → paḷibuddho (bj) | saṁlitto upalitto → palitto (sya-all) | paññapesi → paññāpesi (cck: ka.) | uttānīkarosi → uttāniṁ karosi (cck: ka.) kissābhilepanaṁ brūsi.
brūsi → brūhi (sya-all)

Kiṁsu tassa mahabbhayanti kiṁ lokassa bhayaṁ mahabbhayaṁ pīḷanaṁ ghaṭṭanaṁ upaddavo upasaggoti—
kiṁ → kiṁ tassa (sya-all) | bhayaṁ → (sya-all) kiṁsu tassa mahabbhayaṁ. Tenāha so brāhmaṇo—

“Kenassu nivuto loko, (iccāyasmā ajito) Kenassu nappakāsati; kissābhilepanaṁ brūsi,
brūsi → brūhi (sya-all) Kiṁsu tassa mahabbhayan”ti. Avijjāya nivuto loko, (ajitāti bhagavā) Vevicchā pamādā nappakāsati; Jappābhilepanaṁ brūmi,
vevicchā → vivicchā (bj) | vivicchā → vevīcchā (bj: sī.pana) | vevicchā → vi- Brp Scn. (pts note) Dukkhamassa mahabbhayaṁ.
mahabbhayaṁ → mahabbhayaṁ avijjā loka imāya (pts) | mahabbhayaṁ → maham- Brp. ----------------------------------- (pts note)

Avijjāya nivuto lokoti. Avijjāti dukkhe aññāṇaṁ dukkhasamudaye aññāṇaṁ dukkhanirodhe aññāṇaṁ dukkhanirodhagāminiyā paṭipadāya aññāṇaṁ, pubbante aññāṇaṁ aparante aññāṇaṁ pubbantāparante aññāṇaṁ, idappaccayatāpaṭiccasamuppannesu dhammesu aññāṇaṁ, yaṁ evarūpaṁ aññāṇaṁ adassanaṁ anabhisamayo ananubodho asambodho appaṭivedho asaṅgāhanā apariyogāhanā asamapekkhanā apaccavekkhaṇā apaccavekkhaṇakammaṁ dummejjhaṁ bālyaṁ asampajaññaṁ moho pamoho sammoho avijjā avijjogho avijjāyogo avijjānusayo avijjāpariyuṭṭhānaṁ avijjālaṅgī moho akusalamūlaṁ, ayaṁ vuccati—
apaccavekkhaṇā → apaccavekkhanā (bj, sya-all, pts-vp-pli1) | apaccavekkhaṇā apaccavekkhaṇakammaṁ → apaccavekkhanā apaccakkhakammaṁ (bj, sya-all) | sammoho → sampamoho (bj) | aññāṇaṁ → añāṇaṁ (sya-all) | moho → (sya-all) | sammoho avijjā → sampamoho (sya-all) | avijjālaṅgī → avijjājālaṁ (sya-all) | apaccavekkhaṇā → apaccavekkhanā (cck: syā.) avijjā.

Lokoti nirayaloko tiracchānaloko pettivisayaloko manussaloko devaloko khandhaloko dhātuloko āyatanaloko ayaṁ loko paro loko brahmaloko devaloko—
pettivisayaloko → pittivisayaloko (sya-all) | devaloko → sadevaloko (sya-all) ayaṁ vuccati loko.
loko ayaṁ → (sya-all) Ayaṁ loko imāya avijjāya āvuto nivuto ovuto pihito paṭicchanno paṭikujjitoti—
ovuto → ophuṭo (sya-all) avijjāya nivuto loko.

Ajitāti bhagavā taṁ brāhmaṇaṁ nāmena ālapati. Bhagavāti gāravādhivacanaṁ.
gāravādhivacanaṁ api ca → gāravādhivacanametaṁ apica (sya-all) Api ca, bhaggarāgoti bhagavā; bhaggadosoti bhagavā; bhaggamohoti bhagavā; bhaggamānoti bhagavā; bhaggadiṭṭhīti bhagavā; bhaggakaṇḍakoti bhagavā;
bhaggakaṇḍakoti → bhaggakaṇṭhakoti (bj); bhaggakaṇṭakoti (cck, sya2ed) | bhaggakaṇḍakoti → bhaggakaṇṭakoti (sya-all) bhaggakilesoti bhagavā; bhaji vibhaji pavibhaji dhammaratananti bhagavā;
pavibhaji → paṭivibhaji (sya-all) bhavānaṁ antakaroti bhagavā;
bhavānaṁ antakaroti bhagavā; → bhāvitakāyoti bhagavā; bhāvitakāyo bhāvitasīlo bhāvitacitto bhāvitapaññoti bhagavā;
bhāvitakāyo bhāvitasīlo bhāvitacitto → bhāvitasīloti bhāvitacittoti (sya-all) | bhāvitakāyo bhāvitasīlo bhāvitacitto → bhāvitakāyoti bhagavā bhāvitasīloti bhāvitacittoti (sya-all) | bhāvitacitto → bhāvitakāyoti bhagavā, bhāvitasīloti bhāvitacittoti (cck: syā.) bhaji vā bhagavā araññavanapatthāni pantāni senāsanāni appasaddāni appanigghosāni vijanavātāni manussarāhasseyyakāni paṭisallānasāruppānīti bhagavā;
araññavanapatthāni → araññe vanapatthāni (bj) | manussarāhasseyyakāni → manussarāhaseyyakāni (bj, sya-all) | bhaji → bhajī (bj) | manussarāhasseyyakāni → manussarāhaseyyākāni (bj) | manussarāhasseyyakāni paṭisallānasāruppānīti → manussarāhaseyyakāni paṭisallānasārūpānīti (sya-all) | vanapatthāni → araññavanapatthāni (bj: machasaṁ) | manussarāhasseyyakāni → manussarāhaseyyakāni (cck: syā.) bhāgī vā bhagavā cīvarapiṇḍapātasenāsanagilānapaccayabhesajjaparikkhārānanti bhagavā; bhāgī vā bhagavā attharasassa dhammarasassa vimuttirasassa adhisīlassa adhicittassa adhipaññāyāti bhagavā; bhāgī vā bhagavā catunnaṁ jhānānaṁ catunnaṁ appamaññānaṁ catunnaṁ arūpasamāpattīnanti bhagavā;
arūpasamāpattīnanti → āruppa … (bj, pts-vp-pli1) | arūpasamāpattīnanti → āruppasamāpattīnanti (bj) | bhagavā → arupasamāpattīnaṁ (bj: machasaṁ) bhāgī vā bhagavā aṭṭhannaṁ vimokkhānaṁ aṭṭhannaṁ abhibhāyatanānaṁ navannaṁ anupubbasamāpattīnanti bhagavā;
anupubbasamāpattīnanti → anupubbavihārasamāpattīnanti (sya-all) bhāgī vā bhagavā dasannaṁ saññābhāvanānaṁ kasiṇasamāpattīnaṁ ānāpānassatisamādhissa asubhasamāpattiyāti bhagavā;
saññābhāvanānaṁ → saññābhāvanānaṁ dasannaṁ (bj, sya-all) bhāgī vā bhagavā catunnaṁ satipaṭṭhānānaṁ catunnaṁ sammappadhānānaṁ catunnaṁ iddhipādānaṁ pañcannaṁ indriyānaṁ pañcannaṁ balānaṁ sattannaṁ bojjhaṅgānaṁ ariyassa aṭṭhaṅgikassa maggassāti bhagavā; bhāgī vā bhagavā dasannaṁ tathāgatabalānaṁ catunnaṁ vesārajjānaṁ catunnaṁ paṭisambhidānaṁ channaṁ abhiññānaṁ channaṁ buddhadhammānanti bhagavā; bhagavāti netaṁ nāmaṁ mātarā kataṁ na pitarā kataṁ na bhātarā kataṁ na bhaginiyā kataṁ na mittāmaccehi kataṁ na ñātisālohitehi kataṁ na samaṇabrāhmaṇehi kataṁ na devatāhi kataṁ. Vimokkhantikametaṁ buddhānaṁ bhagavantānaṁ bodhiyā mūle saha sabbaññutañāṇassa paṭilābhā sacchikā paññatti, yadidaṁ bhagavāti— ajitāti bhagavā.
ajitāti bhagavā vevicchā → vivicchā (bj)

Vevicchā pamādā nappakāsatīti. Vevicchaṁ vuccati pañca macchariyāni—
vevicchaṁ → vivicchā (bj) | vuccati → vuccanti (sya-all) āvāsamacchariyaṁ, kulamacchariyaṁ, lābhamacchariyaṁ, vaṇṇamacchariyaṁ, dhammamacchariyaṁ. Yaṁ evarūpaṁ maccheraṁ maccharāyanā maccharāyitattaṁ vevicchaṁ kadariyaṁ kaṭukañcukatā aggahitattaṁ cittassa—
maccheraṁ → macchariyaṁ (sya-all) | kaṭukañcukatā → kaṭukañcakatā (sya-all) idaṁ vuccati macchariyaṁ. Api ca khandhamacchariyampi macchariyaṁ, dhātumacchariyampi macchariyaṁ, āyatanamacchariyampi macchariyaṁ, gāho vuccati macchariyaṁ. Pamādo vattabbo— kāyaduccarite vā vacīduccarite vā manoduccarite vā pañcasu kāmaguṇesu vā cittassa vosaggo vosaggānuppadānaṁ kusalānaṁ dhammānaṁ bhāvanāya asakkaccakiriyatā asātaccakiriyatā anaṭṭhitakiriyatā olīnavuttitā nikkhittacchandatā nikkhittadhuratā anāsevanā abhāvanā abahulīkammaṁ anadhiṭṭhānaṁ ananuyogo pamādo.
pañcasu kāmaguṇesu vā cittassa → pañcasuvā kāmagunesuvā cittassa (bj); pañcasu kāmaguṇesu cittassa (cck); pañcasu vā kāmaguṇesu cittassa (sya1ed, sya2ed) | vosaggo → vossaggo (bahūsu) | anaṭṭhitakiriyatā → anaṭṭhitatā (sya-all); aniṭṭhitakiriyatā (mr) | pañcasu → pañcasu vā (bj, sya-all) | kāmaguṇesu → kāmaguṇesu cittassa vossaggo vossaggānuppadānaṁ kusalānaṁ (bj, sya-all) | cittassa vosaggo vosaggānuppadānaṁ kusalānaṁ → (bj, sya-all) | kāmaguṇesu → pañcakāmaguṇesuvā (bj: sī.vipi, sī.kayi) | vosaggo → vossaggo (cck: bahūsu) | anaṭṭhitakiriyatā → aniṭṭhitakiriyatā (ka.) vibha. 846 (cck note) Yo evarūpo pamādo pamajjanā pamajjitattaṁ— ayaṁ vuccati pamādo. Vevicchā pamādā nappakāsatīti iminā ca macchariyena iminā ca pamādena loko nappakāsati nappabhāsati na tapati na virocati na ñāyati na paññāyatīti—
vevicchā → vivicchā (bj) | nappabhāsati → na bhāsati (bj, cck, sya-all) | ca → (sya-all) | ñāyati → saññāyati (sya-all) | nappakāsati nappabhāsati → (pts) vevicchā pamādā nappakāsati.
vevicchā → vivicchā (bj)

Jappābhilepanaṁ brūmīti jappā vuccati taṇhā. Yo rāgo sārāgo anunayo anurodho nandī nandirāgo cittassa sārāgo icchā mucchā ajjhosānaṁ gedho paligedho saṅgo paṅko ejā māyā janikā sañjananī sibbinī jālinī saritā visattikā suttaṁ visaṭā āyūhanī dutiyā paṇidhi bhavanetti vanaṁ vanatho santhavo sineho apekkhā paṭibandhu āsā āsīsanā āsīsitattaṁ rūpāsā saddāsā gandhāsā rasāsā phoṭṭhabbāsā lābhāsā dhanāsā puttāsā jīvitāsā jappā pajappā abhijappā jappanā jappitattaṁ loluppaṁ loluppāyanā loluppāyitattaṁ pucchañjikatā sādhukamyatā adhammarāgo visamalobho nikanti nikāmanā patthanā pihanā sampatthanā kāmataṇhā bhavataṇhā vibhavataṇhā rūpataṇhā arūpataṇhā nirodhataṇhā rūpataṇhā saddataṇhā gandhataṇhā rasataṇhā phoṭṭhabbataṇhā dhammataṇhā ogho yogo gantho upādānaṁ āvaraṇaṁ nīvaraṇaṁ chadanaṁ bandhanaṁ upakkileso anusayo pariyuṭṭhānaṁ latā vevicchaṁ dukkhamūlaṁ dukkhanidānaṁ dukkhappabhavo mārapāso mārabaḷisaṁ mārāmisaṁ māravisayo māranivāso māragocaro mārabandhanaṁ taṇhānadī taṇhājālaṁ taṇhāgaddulaṁ taṇhāsamuddo abhijjhā lobho akusalamūlaṁ—
nandī → nandi (bj, sya-all, pts-vp-pli1) | paligedho → paḷigedho (bj) | suttaṁ visaṭā → sottaṁ visatā (sya-all); sattā visatā (pts-vp-pli1) | santhavo → sandhavo (mr) | āsīsanā → āsiṁsanā (bj, sya-all, pts-vp-pli1) | sādhukamyatā → sādukamyatā (bj); asādhukammatā (pts-vp-pli1) | sibbinī → sibbanī (bj) | apekkhā → apekkho (bj) | āsīsanā āsīsitattaṁ → āsiṁsanā āsiṁsitattaṁ (bj, sya-all) | loluppāyitattaṁ pucchañjikatā sādhukamyatā → loluppāyi tattaṁ pucchañcikatā sādukamyatā (bj) | mārabaḷisaṁ → mārabalisaṁ (bj) | taṇhāgaddulaṁ → taṇhāgaddulā (bj); taṇhāgaddalaṁ (sya-all) | paṭibandhu → paṭibaddhā (sya-all) | loluppaṁ → loluppā (sya-all) | pucchañjikatā → pucchañcikatā (sya-all) | mārāmisaṁ → (sya-all) | māranivāso → (sya-all) | anurodho → anubodho (bj: sī.vaṭ, sī.kayi) | visaṭā → vīsatā (bj: a.nid) | pucchañcikatā → pucchañcakatā (bj: a.nid) | sādukamyatā → sādhukamyatā (bj: machasaṁ) | nandī → nandi (cck: syā.) | visaṭā → sottaṁ visatā (cck: syā.) | santhavo → sandhavo (ka.) vibha. 909 (cck note) | āsīsanā → āsiṁsanā (cck: syā.) ayaṁ vuccati jappā. Lokassa lepanaṁ lagganaṁ bandhanaṁ upakkileso imāya jappāya loko litto saṁlitto upalitto kiliṭṭho saṅkiliṭṭho makkhito saṁsaṭṭho laggo laggito palibuddhoti brūmi ācikkhāmi desemi paññapemi paṭṭhapemi vivarāmi vibhajāmi uttānīkaromi pakāsemīti—
saṁlitto upalitto → palitto (sya-all) | lokassa → lokassa abhilepanaṁ (pts) | makkhito → makkhitto (bj: machasaṁ) | laggito → lagito (bj: sī.pana) jappābhilepanaṁ brūmi.

Dukkhamassa mahabbhayanti. Dukkhanti jātidukkhaṁ jarādukkhaṁ byādhidukkhaṁ maraṇadukkhaṁ sokaparidevadukkhadomanassupāyāsadukkhaṁ nerayikaṁ dukkhaṁ tiracchānayonikaṁ dukkhaṁ pettivisayikaṁ dukkhaṁ mānusikaṁ dukkhaṁ gabbhokkantimūlakaṁ dukkhaṁ gabbhaṭṭhitimūlakaṁ dukkhaṁ gabbhavuṭṭhānamūlakaṁ dukkhaṁ jātassūpanibandhakaṁ dukkhaṁ jātassa parādheyyakaṁ dukkhaṁ attūpakkamaṁ dukkhaṁ parūpakkamaṁ dukkhaṁ saṅkhāradukkhaṁ vipariṇāmadukkhaṁ cakkhurogo sotarogo ghānarogo jivhārogo kāyarogo sīsarogo kaṇṇarogo mukharogo dantarogo kāso sāso pināso ḍāho jaro kucchirogo mucchā pakkhandikā sūlā visūcikā kuṭṭhaṁ gaṇḍo kilāso soso apamāro daddu kaṇḍu kacchu rakhasā vitacchikā lohitapittaṁ madhumeho aṁsā piḷakā bhagandalā pittasamuṭṭhānā ābādhā semhasamuṭṭhānā ābādhā vātasamuṭṭhānā ābādhā sannipātikā ābādhā utupariṇāmajā ābādhā visamaparihārajā ābādhā opakkamikā ābādhā kammavipākajā ābādhā sītaṁ uṇhaṁ jighacchā pipāsā uccāro passāvo ḍaṁsamakasavātātapasarīsapasamphassaṁ dukkhaṁ mātumaraṇaṁ dukkhaṁ pitumaraṇaṁ dukkhaṁ bhātumaraṇaṁ dukkhaṁ bhaginimaraṇaṁ dukkhaṁ puttamaraṇaṁ dukkhaṁ dhītumaraṇaṁ dukkhaṁ ñātibyasanaṁ dukkhaṁ rogabyasanaṁ dukkhaṁ bhogabyasanaṁ dukkhaṁ sīlabyasanaṁ dukkhaṁ diṭṭhibyasanaṁ dukkhaṁ yesaṁ dhammānaṁ ādito samudāgamanaṁ paññāyati.
gabbhaṭṭhitimūlakaṁ → gabbheṭhitimūlakaṁ (sya-all, mr) | ḍāho → ḍaho (bj, sya-all) | rakhasā → rakkhasā (mr) | lohitapittaṁ → lohitaṁ pittaṁ (sya-all, pts-vp-pli1) | sokaparidevadukkhadomanassupāyāsadukkhaṁ → sokaparidevadukkhaṁ domanassupāyāsadukkhaṁ (bj) | mānusikaṁ → mānusakaṁ (bj) | jātassūpanibandhakaṁ → jātassa upanibandhakaṁ (bj); jātassupanibandhakaṁ (sya-all) | attūpakkamaṁ dukkhaṁ parūpakkamaṁ dukkhaṁ → attūpakkamadukkhaṁ parūpakkamadukkhaṁ (bj, cck) | utupariṇāmajā → utuparināmajā (bj) | ḍaṁsamakasavātātapasarīsapasamphassaṁ → ḍaṁsamakasavātātapasiriṁsapasamphassaṁ (bj) | bhaginimaraṇaṁ → bhaginīmaraṇaṁ (bj, sya-all) | rogabyasanaṁ → bhogavyasanaṁ (bj) | bhogabyasanaṁ → sīlavyasanaṁ (bj) | sīlabyasanaṁ dukkhaṁ diṭṭhibyasanaṁ → diṭṭhivyasanaṁ (bj) | pettivisayikaṁ → pittivisayikaṁ (sya-all) | attūpakkamaṁ → attupakkamaṁ (sya-all) | parūpakkamaṁ → parupakkamaṁ (sya-all) | saṅkhāradukkhaṁ → dukkhadukkhaṁ saṁsāradukkhaṁ (sya-all) | sūlā → sulā (sya-all) | ḍaṁsamakasavātātapasarīsapasamphassaṁ dukkhaṁ → ḍaṁsamakasavātātapasiriṁsapasamphassadukkhaṁ (sya-all) | dukkhaṁ → tiracchānayoni dukkhaṁ (bj: sī.pana) | gabbhavuṭṭhānamūlakaṁ → gabbhā uṭṭhānamūlakaṁ (bj: sī.vaṭ, sī.kayi) | pakkhandikā → pakkhantikā (bj: sī.vaṭ, sī.kayi) | lohitapittaṁ → lohitaṁ pittaṁ (bj: machasaṁ) | dukkhaṁ → mātumaraṇa dukkhaṁ (bj: machasaṁ) | gabbhaṭṭhitimūlakaṁ → gabbheṭhitimūlakaṁ (cck: syā. ka.) | ḍāho → ḍaho (cck: syā.) | rakhasā → rakkhasā (cck: ka.) | lohitapittaṁ → lohitaṁ pittaṁ (cck: bahūsu) Atthaṅgamato nirodho paññāyati. Kammasannissito vipāko, vipākasannissitaṁ kammaṁ, nāmasannissitaṁ rūpaṁ rūpasannissitaṁ nāmaṁ, jātiyā anugataṁ jarāya anusaṭaṁ byādhinā abhibhūtaṁ maraṇena abbhāhataṁ dukkhe patiṭṭhitaṁ atāṇaṁ aleṇaṁ asaraṇaṁ asaraṇībhūtaṁ—
anusaṭaṁ → anusaṭṭhaṁ (bj: machasaṁ) idaṁ vuccati dukkhaṁ. Idaṁ dukkhaṁ lokassa bhayaṁ mahābhayaṁ pīḷanaṁ ghaṭṭanaṁ upaddavo upasaggoti—
mahābhayaṁ → mahabbhayaṁ (bj) | idaṁ → assa lokassa (sya-all) | lokassa bhayaṁ mahābhayaṁ → mahabbhayaṁ (sya-all) | lokassa → lokassa mahabbhayaṁ (pts) dukkhamassa mahabbhayaṁ. Tenāha bhagavā—

“Avijjāya nivuto loko, (ajitāti bhagavā) Vevicchā pamādā nappakāsati; jappābhilepanaṁ brūmi,
vevicchā → vivicchā (bj) Dukkhamassa mahabbhayan”ti. Savanti sabbadhi sotā,
sotā → sota (pts) | sabbadhi → sabbadhī Sn. (pts note) (iccāyasmā ajito) Sotānaṁ kiṁ nivāraṇaṁ; Sotānaṁ saṁvaraṁ brūhi,
kiṁ → kin T (Pj.). (pts note) Kena sotā pidhiyyare.
pidhiyyare → pithīyare (bj); pithiyyare (sya-all); pidhīyare (csp1ed) | pidhiyyare → pithiyare (bj); pithiyyare sotā (pts) | pidhiyyare → pithiyyare (cck: syā.); pithīyare (cck: sī. aṭṭha.) | pithiyyare → pidhiyyare Br (Baim). ----------------------------------- (pts note)

Savanti sabbadhi sotāti. Sotāti taṇhāsoto diṭṭhisoto kilesasoto duccaritasoto avijjāsoto. Sabbadhīti sabbesu āyatanesu. Savantīti savanti āsavanti sandanti pavattanti. Cakkhuto rūpe savanti āsavanti sandanti pavattanti. Sotato sadde savanti … ghānato gandhe savanti … jivhāto rase savanti … kāyato phoṭṭhabbe savanti … manato dhamme savanti āsavanti sandanti pavattanti. Cakkhuto rūpataṇhā savanti āsavanti sandanti pavattanti. Sotato saddataṇhā savanti āsavanti sandanti pavattanti. Ghānato gandhataṇhā savanti … jivhāto rasataṇhā savanti … kāyato phoṭṭhabbataṇhā savanti … manato dhammataṇhā savanti āsavanti sandanti pavattantīti— savanti sabbadhi sotā.

Iccāyasmā ajitoti. Iccāti padasandhi …pe… padānupubbatāpetaṁ iccāti …pe…
iccāti → iccāti āyasmāti piyavacanaṁ (bj) iccāyasmā ajito.

Sotānaṁ kiṁ nivāraṇanti sotānaṁ kiṁ āvaraṇaṁ nīvaraṇaṁ saṁvaraṇaṁ rakkhanaṁ gopananti—
rakkhanaṁ → rakkhaṇaṁ (bj) | kiṁ nivāraṇanti sotānaṁ kiṁ → nivāraṇaṁ (pts) sotānaṁ kiṁ nivāraṇaṁ.

Sotānaṁ saṁvaraṁ brūhīti sotānaṁ āvaraṇaṁ nīvaraṇaṁ saṁvaraṇaṁ rakkhanaṁ gopanaṁ brūhi ācikkha desehi paññapehi paṭṭhapehi vivarāhi vibhajāhi uttānīkarohi pakāsehīti—
vivarāhi vibhajāhi → vivarehi vibhajehi (mr) | rakkhanaṁ → rakkhaṇaṁ (bj) | ācikkha → ācikkhāhi (sya-all) sotānaṁ saṁvaraṁ brūhi.

Kena sotā pidhiyyareti kena sotā pidhīyanti pacchijjanti na savanti na āsavanti na sandanti nappavattantīti—
pidhiyyareti → pithiyareti (bj, sya-all) | pidhīyanti → pithīyanti (bj); pithiyyanti (sya-all) kena sotā pidhiyyare.
pidhiyyare → pithiyare (bj, sya-all) Tenāha so brāhmaṇo—

“Savanti sabbadhi sotā, (iccāyasmā ajito) Sotānaṁ kiṁ nivāraṇaṁ; sotānaṁ saṁvaraṁ brūhi, Kena sotā pidhiyyare”. Yāni sotāni lokasmiṁ,
pidhiyyare → pithīyareti (bj); pithiyyareti (sya-all) (ajitāti bhagavā) Sati tesaṁ nivāraṇaṁ; Sotānaṁ saṁvaraṁ brūmi, Paññāyete pidhiyyare.
pidhiyyare → pithīyare (bj); pithiyyare (sya-all) | paññāyete pidhiyyare → paññāy ete pithiyyare (pts) | pithiyyare → pidhiyyare Br. ----------------------------------- (pts note)

Yāni sotāni lokasminti yāni etāni sotāni mayā kittitāni pakittitāni ācikkhitāni desitāni paññapitāni paṭṭhapitāni vivaritāni vibhajitāni uttānīkatāni pakāsitāni, seyyathidaṁ—
vibhajitāni → vibhattāni (mr) | seyyathidaṁ → seyyathīdaṁ (bj, sya-all, pts-vp-pli1) | paññapitāni → paññāpitāni (bj) | pakittitāni → (sya-all) | vibhajitāni → vibhattāni (cck: ka.) | seyyathidaṁ → seyyathīdaṁ (cck: syā.) taṇhāsoto diṭṭhisoto kilesasoto duccaritasoto avijjāsoto. Lokasminti apāyaloke manussaloke devaloke khandhaloke dhātuloke āyatanaloketi— yāni sotāni lokasmiṁ. Ajitāti bhagavā taṁ brāhmaṇaṁ nāmena ālapati.

Sati tesaṁ nivāraṇanti. Satīti yā sati anussati paṭissati sati saraṇatā dhāraṇatā apilāpanatā asammussanatā, sati satindriyaṁ satibalaṁ sammāsati satisambojjhaṅgo ekāyanamaggo—
paṭissati → patissati (bj) | ekāyanamaggo → ekāyano maggo (bj) | satibalaṁ sammāsati → (sya-all) | saraṇatā → paṭissati saraṇatā (bj: machasaṁ) | asammussanatā → asammuyhanatā (bj: sī.vaṭ, sī.kayi) ayaṁ vuccati sati. Nivāraṇanti āvaraṇaṁ nīvaraṇaṁ saṁvaraṇaṁ rakkhanaṁ gopananti—
rakkhanaṁ → rakkhaṇaṁ (bj) sati tesaṁ nivāraṇaṁ.

Sotānaṁ saṁvaraṁ brūmīti sotānaṁ āvaraṇaṁ nīvaraṇaṁ saṁvaraṇaṁ rakkhanaṁ gopanaṁ brūmi ācikkhāmi …pe… uttānīkaromi pakāsemīti—
rakkhanaṁ → rakkhaṇaṁ (bj) sotānaṁ saṁvaraṁ brūmi.

Paññāyete pidhiyyareti.
pidhiyyareti → pithiyareti (bj, sya-all) Paññāti yā paññā pajānanā …pe… amoho dhammavicayo sammādiṭṭhi. Paññāyete pidhiyyareti—
pidhiyyareti paññāyete → pithiyareti paññāya ete (bj, sya-all) paññāyete sotā pidhīyanti pacchijjanti na savanti na āsavanti na sandanti nappavattanti.
pidhīyanti → pithīyanti (bj); pithiyyanti (sya-all) “Sabbe saṅkhārā aniccā”ti jānato passato paññāyete sotā pidhīyanti pacchijjanti na savanti na āsavanti na sandanti nappavattanti.
paññāyete → paññāya ete (bj, sya-all) | pidhīyanti → pithiyanti (bj, sya-all) | sotā → ete sotāni (bj: machasaṁ) “Sabbe saṅkhārā dukkhā”ti jānato passato paññāyete sotā pidhīyanti pacchijjanti na savanti na āsavanti na sandanti nappavattanti.
pidhīyanti → pithiyanti (bj, sya-all) | paññāyete → paññāya ete (sya-all) “Sabbe saṅkhārā anattā”ti jānato passato paññāyete sotā pidhīyanti pacchijjanti na savanti na āsavanti na sandanti nappavattanti.
pidhīyanti → pithiyanti (bj, sya-all) | saṅkhārā → dhammā (sya-all) | paññāyete → paññāya ete (sya-all) “Avijjāpaccayā saṅkhārā”ti jānato passato paññāyete sotā pidhīyanti pacchijjanti na savanti na āsavanti na sandanti nappavattanti.
pidhīyanti → pithiyanti (bj, sya-all) | paññāyete → paññāya ete (sya-all) “Saṅkhārapaccayā viññāṇan”ti … “viññāṇapaccayā nāmarūpan”ti … “nāmarūpapaccayā saḷāyatanan”ti … “saḷāyatanapaccayā phasso”ti … “phassapaccayā vedanā”ti … “vedanāpaccayā taṇhā”ti … “taṇhāpaccayā upādānan”ti … “upādānapaccayā bhavo”ti … “bhavapaccayā jātī”ti … “jātipaccayā jarāmaraṇan”ti jānato passato paññāyete sotā pidhīyanti pacchijjanti na savanti na āsavanti na sandanti nappavattanti.
pidhīyanti → pithiyanti (bj, sya-all) | paññāyete → paññāya ete (sya-all) “Avijjānirodhā saṅkhāranirodho”ti … “saṅkhāranirodhā viññāṇanirodho”ti … “viññāṇanirodhā nāmarūpanirodho”ti … “nāmarūpanirodhā saḷāyatananirodho”ti … “saḷāyatananirodhā phassanirodho”ti … “phassanirodhā vedanānirodho”ti … “vedanānirodhā taṇhānirodho”ti … “taṇhānirodhā upādānanirodho”ti … “upādānanirodhā bhavanirodho”ti … “bhavanirodhā jātinirodho”ti … “jātinirodhā jarāmaraṇanirodho”ti jānato passato paññāyete sotā pidhīyanti pacchijjanti na savanti na āsavanti na sandanti nappavattanti.
pidhīyanti → pithiyanti (bj, sya-all) | paññāyete → paññāya ete (sya-all) “Idaṁ dukkhan”ti … “ayaṁ dukkhasamudayo”ti … “ayaṁ dukkhanirodho”ti … “ayaṁ dukkhanirodhagāminī paṭipadā”ti jānato passato paññāyete sotā pidhīyanti pacchijjanti na savanti na āsavanti na sandanti nappavattanti.
pidhīyanti → pithiyanti (bj) | paññāyete → paññāya ete (sya-all) “Ime dhammā āsavā”ti …
dhammā → (bj) | ime → ime dhammā (bj: machasaṁ) “ayaṁ āsavasamudayo”ti … “ayaṁ āsavanirodho”ti … “ayaṁ āsavanirodhagāminī paṭipadā”ti jānato passato paññāyete sotā pidhīyanti pacchijjanti na savanti na āsavanti na sandanti nappavattanti.
pidhīyanti → pithiyanti (bj) “Ime dhammā abhiññeyyā”ti … “ime dhammā pariññeyyā”ti … “ime dhammā pahātabbā”ti … “ime dhammā bhāvetabbā”ti … “ime dhammā sacchikātabbā”ti jānato passato paññāyete sotā pidhīyanti pacchijjanti na savanti na āsavanti na sandanti nappavattanti.
pidhīyanti → pithiyanti (bj, sya-all) | paññāyete → paññāya ete (sya-all) Channaṁ phassāyatanānaṁ samudayañca atthaṅgamañca assādañca ādīnavañca nissaraṇañca jānato passato paññāyete sotā pidhīyanti pacchijjanti na savanti na āsavanti na sandanti nappavattanti.
pidhīyanti → pithiyanti (bj, sya-all) | paññāyete → paññāya ete (sya-all) Pañcannaṁ upādānakkhandhānaṁ samudayañca atthaṅgamañca assādañca ādīnavañca nissaraṇañca jānato passato … catunnaṁ mahābhūtānaṁ samudayañca atthaṅgamañca assādañca ādīnavañca nissaraṇañca jānato passato … “yaṁ kiñci samudayadhammaṁ sabbaṁ taṁ nirodhadhamman”ti jānato passato paññāyete sotā pidhīyanti pacchijjanti na savanti na āsavanti na sandanti nappavattantīti—
pidhīyanti → pithiyanti (bj, sya-all) | paññāyete → paññāya ete (sya-all) paññāyete pidhiyyare.
pidhiyyare → pithiyare (bj) | paññāyete pidhiyyare → paññāya ete sotā pithiyyare (sya-all) Tenāha bhagavā—

“Yāni sotāni lokasmiṁ, (ajitāti bhagavā) Sati tesaṁ nivāraṇaṁ; sotānaṁ saṁvaraṁ brūmi, Paññāyete pidhiyyare”ti. Paññā ceva sati cāpi,
pidhiyyareti → pithīyareti (bj); pithiyyareti (sya-all) sati → satī (bj) (iccāyasmā ajito) Nāmarūpañca mārisa; Etaṁ me puṭṭho pabrūhi, Katthetaṁ uparujjhati.

Paññā ceva sati cāpīti.
paññā ceva sati cāpīti → paññāceva satīcāpīti (bj) | ceva → (pts) Paññāti yā paññā pajānanā vicayo pavicayo dhammavicayo sallakkhaṇā upalakkhaṇā paccupalakkhaṇā paṇḍiccaṁ kosallaṁ nepuññaṁ vebhabyā cintā upaparikkhā bhūrī medhā pariṇāyikā vipassanā sampajaññaṁ patodo paññā paññindriyaṁ paññābalaṁ paññāsatthaṁ paññāpāsādo paññāāloko paññāobhāso paññāpajjoto paññāratanaṁ amoho dhammavicayo sammādiṭṭhi.
bhūrī → bhūri (mr) | upaparikkhā → uparikkhā (bj) | dhammavicayo → (sya-all) | patodo → paṭodo (bj: sī.vaṭ, sī.kayi) | bhūrī → bhūri (cck: ka.) Satīti yā sati anussati …pe… sammāsatīti— paññā ceva sati cāpi, iccāyasmā ajito.
sati → satī (bj)

Nāmarūpañca mārisāti. Nāmanti cattāro arūpino khandhā. Rūpanti cattāro ca mahābhūtā catunnañca mahābhūtānaṁ upādāyarūpaṁ.
mahābhūtānaṁ → catunnaṁ mahābhūtānaṁ (bj: sī.kayi) Mārisāti piyavacanaṁ garuvacanaṁ sagāravasappatissādhivacanametaṁ mārisāti— nāmarūpañca mārisa.

Etaṁ me puṭṭho pabrūhīti. Etaṁ meti yaṁ pucchāmi yaṁ yācāmi yaṁ ajjhesāmi yaṁ pasādemi.
yācāmi → āyācāmi (bj: sī.pana) Puṭṭhoti pucchito yācito ajjhesito pasādito. Pabrūhīti brūhi ācikkhāhi desehi paññapehi paṭṭhapehi vivarāhi vibhajāhi uttānīkarohi pakāsehīti—
paññapehi → paññāpehi (bj) | vibhajāhi → vivarehi vibhajehi (cck: ka.) etaṁ me puṭṭho pabrūhi.

Katthetaṁ uparujjhatīti. Katthetaṁ nirujjhati vūpasammati atthaṁ gacchati paṭippassambhatīti— katthetaṁ uparujjhati. Tenāha so brāhmaṇo—

“Paññā ceva sati cāpi,
paññā ceva sati → paññāceva satī (bj) (iccāyasmā ajito) Nāmarūpañca mārisa; etaṁ me puṭṭho pabrūhi,
etaṁ → evaṁ (cck) Katthetaṁ uparujjhatī”ti. Yametaṁ pañhaṁ apucchi, ajita taṁ vadāmi te; Yattha nāmañca rūpañca, asesaṁ uparujjhati; Viññāṇassa nirodhena, etthetaṁ uparujjhati.

Yametaṁ pañhaṁ apucchīti. Yametanti paññañca satiñca nāmarūpañca. Apucchīti apucchasi yācasi ajjhesasi pasādesīti—
yācasi → āyācasi (bj, sya1ed, sya2ed); ayācasi (cck) | ajjhesasi → ajjhesi (pts-vp-pli1, mr) | yācasi → ayācasi (bj) | ajjhesasi → ajjhesati (cck) | apucchasi yācasi → āpucchasi āyācasi (sya-all) | ayācasi → yācasi (bj: machasaṁ); pariyācasi (bj: sī) | ajjhesasi → ajjhesi (bj: sī.vaṭ, sī.kayi, machasaṁ) | ajjhesati → ajjhesi (cck: ka.) yametaṁ pañhaṁ apucchi.

Ajita taṁ vadāmi teti. Ajitāti bhagavā taṁ brāhmaṇaṁ nāmena ālapati. Tanti paññañca satiñca nāmarūpañca. Vadāmīti vadāmi ācikkhāmi desemi paññapemi paṭṭhapemi vivarāmi vibhajāmi uttānīkaromi pakāsemīti—
paññapemi → paññāpemi (bj) ajita taṁ vadāmi te.

Yattha nāmañca rūpañca, asesaṁ uparujjhatīti nāmanti cattāro arūpino khandhā. Rūpanti cattāro ca mahābhūtā catunnañca mahābhūtānaṁ upādāyarūpaṁ. Asesanti sabbena sabbaṁ sabbathā sabbaṁ asesaṁ nissesaṁ pariyādiyanavacanametaṁ asesanti.
pariyādiyanavacanametaṁ → pariyādāyavacanametaṁ (sya-all, pts-vp-pli1, mr) | sabbathā → sabbadā (bj: machasaṁ) | pariyādiyanavacanametaṁ → pariyādāyavacanametaṁ (cck: syā. ka.) Uparujjhatīti nirujjhati vūpasammati atthaṁ gacchati paṭippassambhatīti. Yattha nāmañca rūpañca asesaṁ uparujjhati.

Viññāṇassa nirodhena, etthetaṁ uparujjhatīti sotāpattimaggañāṇena abhisaṅkhāraviññāṇassa nirodhena satta bhave ṭhapetvā anamatagge saṁsāre ye uppajjeyyuṁ nāmañca rūpañca, etthete nirujjhanti vūpasammanti atthaṁ gacchanti paṭippassambhanti.
uppajjeyyuṁ → saṁsāre uppajjeyyuṁ (bj: machasaṁ) Sakadāgāmimaggañāṇena abhisaṅkhāraviññāṇassa nirodhena dve bhave ṭhapetvā pañcasu bhavesu ye uppajjeyyuṁ nāmañca rūpañca, etthete nirujjhanti vūpasammanti atthaṁ gacchanti paṭippassambhanti. Anāgāmimaggañāṇena abhisaṅkhāraviññāṇassa nirodhena ekaṁ bhavaṁ ṭhapetvā rūpadhātuyā vā arūpadhātuyā vā ye uppajjeyyuṁ nāmañca rūpañca, etthete nirujjhanti vūpasammanti atthaṁ gacchanti paṭippassambhanti.
ṭhapetvā → (bj); ṭhapetvā kāmadhātuyā vā (sya-all) | bhavaṁ → ekabhavaṁ (bj: machasaṁ) Arahattamaggañāṇena abhisaṅkhāraviññāṇassa nirodhena ye uppajjeyyuṁ nāmañca rūpañca, etthete nirujjhanti vūpasammanti atthaṁ gacchanti paṭippassambhanti. Arahato anupādisesāya nibbānadhātuyā parinibbāyantassa carimaviññāṇassa nirodhena paññā ca sati ca nāmañca rūpañca, etthete nirujjhanti vūpasammanti atthaṁ gacchanti paṭippassambhantīti—
nibbānadhātuyā → parinibbānadhātuyā (sya-all) | carimaviññāṇassa → purimaviññāṇassa (sya-all) viññāṇassa nirodhena, etthetaṁ uparujjhati. Tenāha bhagavā—

“Yametaṁ pañhaṁ apucchi, ajita taṁ vadāmi te; Yattha nāmañca rūpañca, asesaṁ uparujjhati; Viññāṇassa nirodhena, etthetaṁ uparujjhatī”ti.

Ye ca saṅkhātadhammāse, ye ca sekhā puthū idha;
saṅkhātadhammā → saṅkhata dhammāse– sī.vaṭ, sī.kayi (bj note) sekhā → sekkhā (sya-all, mr) | puthū → puthu (pts) | sekhā → sekkhā (cck: syā. ka.) Tesaṁ me nipako iriyaṁ, puṭṭho pabrūhi mārisa.
iriyaṁ → iriyaṁ ti

Ye ca saṅkhātadhammāseti saṅkhātadhammā vuccanti arahanto khīṇāsavā. Kiṅkāraṇā saṅkhātadhammā vuccanti arahanto khīṇāsavā?
saṅkhātadhammā → saṅkhata dhammāse– sī.vaṭ, sī.kayi (bj note) Te saṅkhātadhammā ñātadhammā tulitadhammā tīritadhammā vibhūtadhammā vibhāvitadhammā.
tīritadhammā → tiritadhammā (sya-all) “Sabbe saṅkhārā aniccā”ti saṅkhātadhammā ñātadhammā tulitadhammā tīritadhammā vibhūtadhammā vibhāvitadhammā.
tīritadhammā → tiritadhammā (sya-all) “Sabbe saṅkhārā dukkhā”ti saṅkhātadhammā …pe… “sabbe dhammā anattā”ti saṅkhātadhammā … “avijjāpaccayā saṅkhārā”ti saṅkhātadhammā … “yaṁ kiñci samudayadhammaṁ sabbaṁ taṁ nirodhadhamman”ti saṅkhātadhammā ñātadhammā tulitadhammā tīritadhammā vibhūtadhammā vibhāvitadhammā.
tīritadhammā → tiritadhammā (sya-all) Atha vā tesaṁ khandhā saṅkhātā dhātuyo saṅkhātā āyatanāni saṅkhātā gatiyo saṅkhātā upapattiyo saṅkhātā paṭisandhi saṅkhātā bhavā saṅkhātā saṁsārā saṅkhātā vaṭṭā saṅkhātā.
saṅkhātā → saṅkhātāni (bj, sya1ed, sya2ed) | saṅkhātā → saṅkhatā (bj); saṅkhātāni (sya-all) | upapattiyo → uppattiyo (bj) | paṭisandhi → paṭisandhiyo (sya-all) | saṅkhātāni → āyatanāni saṁkhātā (bj: sī.vaṭ, sī.kayi, machasaṁ) | saṅkhātā → vaṭṭaṁ saṅkhātā (bj: sī.pana) Atha vā te khandhapariyante ṭhitā dhātupariyante ṭhitā āyatanapariyante ṭhitā gatipariyante ṭhitā upapattipariyante ṭhitā paṭisandhipariyante ṭhitā bhavapariyante ṭhitā saṁsārapariyante ṭhitā vaṭṭapariyante ṭhitā antime bhave ṭhitā antime samussaye ṭhitā antimadehadharā arahanto.
upapattipariyante → uppattipariyante (bj) | antime bhave → antimabhave (sya-all) | antime samussaye → antimasamussaye (sya-all)

Tesaṁ cāyaṁ pacchimako, carimoyaṁ samussayo;
Tesaṁ cāyaṁ → tesa'yaṁ (bj); tesaṁ yāyaṁ (mr) | pacchimako → pacchimakoṭi (bj) | tesaṁ cāyaṁ pacchimako → tesāyaṁ pacchimakoṭi (bj) | tesā’yaṁ → tesaṁ yāsaṁ (bj: machasaṁ); tesaṁ sāraṁ (bj: sī.vaṭ, sī.kayi); tesaṁ yaṁ (bj: sī.pana) | pacchimakoṭi → pacchimako (bj: bahūsu) | cāyaṁ → yāyaṁ (cck: ka.) Jātimaraṇasaṁsāro, natthi nesaṁ punabbhavoti.
nesaṁ → tesaṁ (bj)

Taṅkāraṇā saṅkhātadhammā vuccanti arahanto khīṇāsavāti. Ye ca saṅkhātadhammāse, ye ca sekhā puthū idhāti.
puthū → puthu (bj) Sekhāti kiṅkāraṇā vuccanti sekhā? Sikkhantīti sekhā.
sekhā kiñca → sekkhā kiṁ (sya-all) Kiñca sikkhanti? Adhisīlampi sikkhanti, adhicittampi sikkhanti, adhipaññampi sikkhanti.

Katamā adhisīlasikkhā?
katamā → katamā ca (sya-all) Idha bhikkhu sīlavā hoti pātimokkhasaṁvarasaṁvuto viharati ācāragocarasampanno aṇumattesu vajjesu bhayadassāvī, samādāya sikkhati sikkhāpadesu.
pātimokkhasaṁvarasaṁvuto → pāṭimokkhasaṁvarasaṁvuto (sya-all) Khuddako sīlakkhandho mahanto sīlakkhandho sīlaṁ patiṭṭhā ādi caraṇaṁ saṁyamo saṁvaro mukhaṁ pamukhaṁ kusalānaṁ dhammānaṁ samāpattiyā—
Khuddako → khuddakopi (bj, sya-all, pts-vp-pli1) | mahanto → mahantopi (bj, sya-all, pts-vp-pli1) | khuddako → khuddakopi (bj, sya-all) | ādi caraṇaṁ → āvaraṇaṁ (sya-all) | sīlakkhandho → khuddako sīlakkhandho (bj: sī.vaṭ, sī.kayi, machasaṁ) | sīlakkhandho → mahanto sīlakkhandho (bj: sī.vaṭ, sī.kayi, machasaṁ) ayaṁ adhisīlasikkhā.

Katamā adhicittasikkhā?
katamā → katamā ca (sya-all) Idha bhikkhu vivicceva kāmehi …pe… paṭhamaṁ jhānaṁ … dutiyaṁ jhānaṁ … tatiyaṁ jhānaṁ … catutthaṁ jhānaṁ upasampajja viharati— ayaṁ adhicittasikkhā.

Katamā adhipaññāsikkhā?
katamā → katamā ca (sya-all) Idha bhikkhu paññavā hoti udayatthagāminiyā paññāya samannāgato ariyāya nibbedhikāya sammā dukkhakkhayagāminiyā. So “idaṁ dukkhan”ti yathābhūtaṁ pajānāti, “ayaṁ dukkhasamudayo”ti …pe… “ayaṁ dukkhanirodho”ti … “ayaṁ dukkhanirodhagāminī paṭipadā”ti yathābhūtaṁ pajānāti. “Ime āsavā”ti …pe… “ayaṁ āsavasamudayo”ti … “ayaṁ āsavanirodho”ti … “ayaṁ āsavanirodhagāminī paṭipadā”ti yathābhūtaṁ pajānāti. “Ayaṁ adhipaññāsikkhā” … imā tisso sikkhāyo āvajjantā sikkhanti jānantā sikkhanti passantā sikkhanti cittaṁ adhiṭṭhahantā sikkhanti saddhāya adhimuccantā sikkhanti vīriyaṁ paggaṇhantā sikkhanti satiṁ upaṭṭhapentā sikkhanti cittaṁ samādahantā sikkhanti paññāya pajānantā sikkhanti abhiññeyyaṁ abhijānantā sikkhanti pariññeyyaṁ parijānantā sikkhanti pahātabbaṁ pajahantā sikkhanti bhāvetabbaṁ bhāventā sikkhanti sacchikātabbaṁ sacchikarontā sikkhanti ācaranti samācaranti samādāya vattanti.
vīriyaṁ → viriyaṁ (bj, sya-all, pts-vp-pli1) | āvajjantā → āvajjanti (bj) | passantā → passantā sikkhanti paccavekkhantā (bj) | sikkhāyo āvajjantā → sikkhā āvajjentā (sya-all) | sikkhanti passantā → (sya-all) | sikkhanti → sikkhanti caranti (sya-all) | sacchikarontā → sacchikaronto sikkhati (bj: machasaṁ) | vīriyaṁ → viriyaṁ (cck: syā.) Taṅkāraṇā vuccanti— sekhā.
sekhā → sekkhā (bj: sī.pana) Puthūti bahukā. Ete sekhā sotāpannā ca paṭipannā ca sakadāgāmino ca paṭipannā ca anāgāmino ca paṭipannā ca arahanto ca paṭipannā ca.
sakadāgāmino → sakādāgāmino (bj) | arahanto → arahantā (sya-all) | satī → sati Br T (Baim). (pts note) | cā → ca Sn. (pts note) | me → etam me T. ----------------------------------- (pts note) Idhāti imissā diṭṭhiyā imissā khantiyā imissā ruciyā imasmiṁ ādāye imasmiṁ dhamme imasmiṁ vinaye imasmiṁ dhammavinaye imasmiṁ pāvacane imasmiṁ brahmacariye imasmiṁ satthusāsane imasmiṁ attabhāve imasmiṁ manussaloketi— ye ca sekhā puthū idha.
sekhā → sekkhā Sc T. (pts note) | puthu → puthū T. Sn. -- This stanza is quoted at S II. 47 sq. ----------------------------------- (pts note)

Tesaṁ me nipako iriyaṁ, puṭṭho pabrūhi mārisāti tvampi nipako paṇḍito paññavā buddhimā ñāṇī medhāvī.
tvampi → tvaṁ hi (bj) | ñāṇī → ñāṇī vibhāvī (bj, sya-all) | hi → puṭṭhoti puṭṭho pucchito (bj: sī, syā) Tesaṁ saṅkhātadhammānañca sekkhānañca iriyaṁ cariyaṁ vuttiṁ pavattiṁ ācaraṁ gocaraṁ vihāraṁ paṭipadaṁ.
ācaraṁ → ācāraṁ (bj) | pavattiṁ ācaraṁ → ācāraṁ (sya-all) Puṭṭhoti pucchito yācito ajjhesito pasādito.
puṭṭhoti → puṭṭhoti puṭṭho (sya-all) | pucchito → puṭṭhoti puṭṭho pucchito (bj: sī, syā) Pabrūhīti brūhi ācikkhāhi desehi paññapehi paṭṭhapehi vivarāhi vibhajāhi uttānīkarohi pakāsehi.
brūhi → pabrūhīti pabrūhi (bj: sī) Mārisāti piyavacanaṁ garuvacanaṁ sagāravasappatissādhivacanametaṁ mārisāti— tesaṁ me nipako iriyaṁ, puṭṭho pabrūhi mārisa. Tenāha so brāhmaṇo—

“Ye ca saṅkhātadhammāse, ye ca sekhā puthū idha; Tesaṁ me nipako iriyaṁ, puṭṭho pabrūhi mārisā”ti.

Kāmesu nābhigijjheyya, manasānāvilo siyā; Kusalo sabbadhammānaṁ, sato bhikkhu paribbaje.

Kāmesu nābhigijjheyyāti. Kāmāti uddānato dve kāmā—
NIṬṬHITĀ → See on conclusion : Introduction, c. 6. ----------------------------------- (pts note) vatthukāmā ca kilesakāmā ca. Katame vatthukāmā? Manāpikā rūpā manāpikā saddā manāpikā gandhā manāpikā rasā manāpikā phoṭṭhabbā, attharaṇā pāvuraṇā dāsidāsā ajeḷakā kukkuṭasūkarā hatthigavāssavaḷavā khettaṁ vatthu hiraññaṁ suvaṇṇaṁ gāmanigamarājadhāniyo raṭṭhañca janapado ca koso ca koṭṭhāgārañca—
pāvuraṇā → pāpuraṇā (bj, sya-all) | gāmanigamarājadhāniyo → … rājaṭhāniyo (mr) | vatthu → vatthuṁ (bj) | koṭṭhāgārañca → koṭṭhāgāranaṁ ca (bj) | pāvuraṇā dāsidāsā → pāpuraṇā dāsīdāsā (sya-all) | pāvuraṇā → pāpuraṇā (cck: syā.) | gāmanigamarājadhāniyo → rājaṭhāniyo (cck: ka.) yaṁ kiñci rajanīyavatthu vatthukāmā.

Api ca atītā kāmā anāgatā kāmā paccuppannā kāmā ajjhattā kāmā bahiddhā kāmā ajjhattabahiddhā kāmā, hīnā kāmā majjhimā kāmā paṇītā kāmā, āpāyikā kāmā mānusikā kāmā dibbā kāmā, paccupaṭṭhitā kāmā, nimmitā kāmā paranimmitā kāmā, pariggahitā kāmā apariggahitā kāmā, mamāyitā kāmā amamāyitā kāmā, sabbepi kāmāvacarā dhammā, sabbepi rūpāvacarā dhammā, sabbepi arūpāvacarā dhammā, taṇhāvatthukā taṇhārammaṇā, kāmanīyaṭṭhena rajanīyaṭṭhena madanīyaṭṭhena ramaṇīyaṭṭhena kāmā.
ramaṇīyaṭṭhena → idaṁ padaṁ bj, sya-all potthakesu natthi; mnd1:2 [Kāmasuttaniddesa] | kāmā → kāmā animmitā kāmā (bj) | kāmanīyaṭṭhena → kamanīyaṭṭhena (bj) | ramaṇīyaṭṭhena → (bj, sya-all) | mamāyitā → mamāyikā (bj: sī.vaṭ, sī.kayi, machasaṁ) | amamāyitā → amamāyikā (bj: sī.vaṭ, sī.kayi, machasaṁ) | madanīyaṭṭhena → ramanīyaṭṭhena anissāraṭṭhenā’ti katthaci adhīka pāṭhā (bj note) | ramaṇīyaṭṭhena → natthi syā. potthake mahāni. 1 (cck note) Ime vuccanti vatthukāmā.

Katame kilesakāmā? Chando kāmo rāgo kāmo chandarāgo kāmo saṅkappo kāmo rāgo kāmo saṅkapparāgo kāmo, yo kāmesu kāmacchando kāmarāgo kāmanandī kāmataṇhā kāmasineho kāmapipāsā kāmapariḷāho kāmagedho kāmamucchā kāmajjhosānaṁ kāmogho kāmayogo kāmupādānaṁ kāmacchandanīvaraṇaṁ—
kāmanandī → kāmanandi (bj, sya-all) | kāmupādānaṁ → kāmūpādānaṁ (bj)

Addasaṁ kāma te mūlaṁ, saṅkappā kāma jāyasi; Na taṁ saṅkappayissāmi, evaṁ kāma na hehisīti.

Ime vuccanti kilesakāmā. Gedho vuccati taṇhā, yo rāgo sārāgo …pe… abhijjhā lobho akusalamūlaṁ.
sārāgo → (bj) Kāmesu nābhigijjheyyāti kilesakāmena vatthukāmesu nābhigijjheyya na paligijjheyya na palibundheyya agiddho assa agadhito amucchito anajjhosanno vītagedho vigatagedho cattagedho vantagedho muttagedho pahīnagedho paṭinissaṭṭhagedho vītarāgo vigatarāgo cattarāgo vantarāgo muttarāgo pahīnarāgo paṭinissaṭṭharāgo nicchāto nibbuto sītibhūto sukhappaṭisaṁvedī brahmabhūtena attanā vihareyyāti—
palibundheyya → paḷibuddheyya (bj); palibujjheyya (sya-all) | anajjhosanno → anajjhāpanno (bj, csp1ed); anajjhopanno (sya-all) | vatthukāmesu → vatthukāmena (bj) | paligijjheyya na palibundheyya → paḷibuddheyya (bj); palibujjheyya (sya-all) | agadhito → agathito (bj) | sītibhūto sukhappaṭisaṁvedī → sītībhūto sukhapaṭisaṁvedī (bj) | paligijjheyya na → (cck) | anajjhosanno → anajjhāpanno (cck) | kilesakāmena → kilesakāmesu (sya-all) | assa → (sya-all) | vigatagedho → (sya-all) | vigatarāgo → (sya-all) | palibundheyya → palibujjheyya (cck: syā.) | anajjhāpanno → anajjhopanno (cck: syā.) kāmesu nābhigijjheyya.

Manasānāvilo siyāti. Manoti yaṁ cittaṁ mano mānasaṁ hadayaṁ paṇḍaraṁ mano manāyatanaṁ manindriyaṁ viññāṇaṁ viññāṇakkhandho tajjā manoviññāṇadhātu.
hadayaṁ → (bj) | mano → (sya-all) | tajjā → (sya-all) Kāyaduccaritena cittaṁ āvilaṁ hoti luḷitaṁ eritaṁ ghaṭṭitaṁ calitaṁ bhantaṁ avūpasantaṁ.
luḷitaṁ → lulitaṁ (bj) | avūpasantaṁ → avupasantaṁ (bj) Vacīduccaritena …pe… manoduccaritena … rāgena … dosena … mohena … kodhena … upanāhena … makkhena … paḷāsena … issāya … macchariyena … māyāya … sāṭheyyena … thambhena … sārambhena … mānena … atimānena … madena … pamādena … sabbakilesehi … sabbaduccaritehi … sabbaḍāhehi …
sabbaḍāhehi → sabbadarathehi (sya-all) sabbapariḷāhehi … sabbasantāpehi … sabbākusalābhisaṅkhārehi cittaṁ āvilaṁ hoti luḷitaṁ eritaṁ ghaṭṭitaṁ calitaṁ bhantaṁ avūpasantaṁ.
luḷitaṁ → lulitaṁ (bj) | avūpasantaṁ manasānāvilo siyāti → avupasantaṁ manasā nāvilosiyāti (bj) Manasānāvilo siyāti cittena anāvilo siyā—
anāvilo siyā aluḷito → anāvilosiyā alulito (bj) aluḷito anerito aghaṭṭito acalito abhanto vūpasanto āvilakare kilese jaheyya pajaheyya vinodeyya byantīkareyya anabhāvaṁ gameyya, āvilakarehi kilesehi ca ārato virato paṭivirato nikkhanto nissaṭo vippamutto visaññutto vimariyādikatena cetasā vihareyyāti—
byantīkareyya → byantiṁ kareyya (mr) | ārato → ārato assa (bj, mr) | vimariyādikatena → vimariyādīkatena (bj) | nissaṭo → nissaṭṭho vūpasanto (sya-all) | byantīkareyya → byantiṁ kareyya (cck: ka.) | ārato → ārato assa (ka.) mahāni. 18 passa (cck note) manasānāvilo siyā.

Kusalo sabbadhammānanti “sabbe saṅkhārā aniccā”ti kusalo sabbadhammānaṁ, “sabbe saṅkhārā dukkhā”ti kusalo sabbadhammānaṁ, “sabbe dhammā anattā”ti kusalo sabbadhammānaṁ, “avijjāpaccayā saṅkhārā”ti kusalo sabbadhammānaṁ …pe… “yaṁ kiñci samudayadhammaṁ sabbaṁ taṁ nirodhadhamman”ti kusalo sabbadhammānaṁ. Evampi kusalo sabbadhammānaṁ.

Atha vā aniccato kusalo sabbadhammānaṁ, dukkhato …pe… rogato … gaṇḍato … sallato … aghato … ābādhato … parato … palokato … ītito … upaddavato …
upaddavato → upaddavato asātato (sya-all) bhayato … upasaggato … calato … pabhaṅguto … addhuvato …
addhuvato → adhuvato (mr) | addhuvato → adhuvato (ka.) mahāni. 13 (cck note) atāṇato … aleṇato …
aleṇato → alenato (bj) asaraṇato … asaraṇībhūtato … rittato … tucchato … suññato … anattato … ādīnavato … vipariṇāmadhammato … asārakato … aghamūlato … vadhakato … vibhavato … sāsavato … saṅkhatato … mārāmisato … jātidhammato … jarādhammato … byādhidhammato …
byādhidhammato maraṇadhammato → vyādhidhammato maraṇato (bj) maraṇadhammato … sokaparidevadukkhadomanassupāyāsadhammato … saṅkilesikadhammato …
saṅkilesikadhammato → saṅkilesadhammato (sya-all) samudayato … atthaṅgamato … assādato …
assādato → anassādato (sya-all) ādīnavato … nissaraṇato kusalo sabbadhammānaṁ.
nissaraṇato → anissaraṇato (sya-all) Evampi kusalo sabbadhammānaṁ.

Atha vā khandhakusalo dhātukusalo āyatanakusalo paṭiccasamuppādakusalo satipaṭṭhānakusalo sammappadhānakusalo iddhipādakusalo indriyakusalo balakusalo bojjhaṅgakusalo maggakusalo phalakusalo nibbānakusalo. Evampi kusalo sabbadhammānaṁ.

Atha vā sabbadhammā vuccanti dvādasāyatanāni— cakkhu ceva rūpā ca, sotañca saddā ca, ghānañca gandhā ca, jivhā ca rasā ca, kāyo ca phoṭṭhabbā ca, mano ca dhammā ca.
cakkhu ceva → cakkhuñceva (bj, mr) | cakkhu → cakkhuṁ (bj) | sotañca → sotā ca (bj) | ceva → cakkhuñceva (cck: ka.) Yato ca ajjhattikabāhiresu āyatanesu chandarāgo pahīno hoti ucchinnamūlo tālāvatthukato anabhāvaṅkato āyatiṁ anuppādadhammo, ettāvatāpi kusalo sabbadhammānanti—
anabhāvaṅkato → anabhāvakato (bj); anabhāvaṅgato (sya-all) | pahīno → pahīno ca (bj) | chandarāgo → rāgo (sya-all) | anabhāvaṅkato āyatiṁ anuppādadhammo → anabhāvaṅgato āyatiṁanuppādadhammo (sya-all) | anabhāvakato → anabhāvaṁgato (bj: sī.vaṭ, sī.kayi) | anabhāvaṁkato → anabhāvaṅgato (cck: syā.) kusalo sabbadhammānaṁ.

Sato bhikkhu paribbajeti. Satoti catūhi kāraṇehi sato—
kāraṇehi → kāreṇehi (bj) kāye kāyānupassanāsatipaṭṭhānaṁ bhāvento sato, vedanāsu vedanānupassanāsatipaṭṭhānaṁ bhāvento sato, citte cittānupassanāsatipaṭṭhānaṁ bhāvento sato, dhammesu dhammānupassanāsatipaṭṭhānaṁ bhāvento sato.

Aparehipi catūhi kāraṇehi sato— asatiparivajjanāya sato, satikaraṇīyānaṁ dhammānaṁ katattā sato, satiparibandhānaṁ dhammānaṁ hatattā sato, satinimittānaṁ dhammānaṁ asammuṭṭhattā sato.
satiparibandhānaṁ → satipaṭipakkhānaṁ (bj, sya-all) | asammuṭṭhattā → appamuṭṭhattā (bj, sya-all) | asammuṭṭhattā → apammuṭṭhattā (bj) | satipaṭipakkhānaṁ → satiparibandhānaṁ (bj: sī.pana, machasaṁ); satipaṭipandhānaṁ (bj: sī.vaṭ, sī.kayi) | satiparibandhānaṁ → satipaṭipakkhānaṁ (syā.) mahāni. 3 (cck note) | asammuṭṭhattā → appamuṭṭhattā (cck: syā.)

Aparehipi catūhi kāraṇehi sato— satiyā samannāgatattā sato, satiyā vasitattā sato, satiyā pāguññena samannāgatattā sato, satiyā apaccorohaṇatāya sato.
vasitattā → vasittā (bj) | pāguññena samannāgatattā → pāguññatāya (sya-all) | apaccorohaṇatāya → apaccorohaṇattā (bj: sī.pana)

Aparehipi catūhi kāraṇehi sato— satiyā samannāgatattā sato, santattā sato, samitattā sato, santadhammasamannāgatattā sato.
satiyā samannāgatattā → sattattā (bj, sya-all) Buddhānussatiyā sato, dhammānussatiyā sato, saṅghānussatiyā sato, sīlānussatiyā sato, cāgānussatiyā sato, devatānussatiyā sato, ānāpānassatiyā sato, maraṇassatiyā sato, kāyagatāsatiyā sato, upasamānussatiyā sato.
ānāpānassatiyā → ānāpānasatiyā (bj) | maraṇassatiyā → maraṇānussatiyā (sya-all) | ānāpānasatiyā → ānāpānassatiyā (bj: machasaṁ) Yā sati anussati …pe… sammāsati satisambojjhaṅgo ekāyanamaggo, ayaṁ vuccati sati.
anussati → (sya-all) Imāya satiyā upeto hoti samupeto upāgato samupāgato upapanno samupapanno samannāgato, so vuccati sato.
samupapanno → sampanno (mr) | upāgato samupāgato upapanno samupapanno → upagato samupagato uppanno samuppanno (bj) | so → ayaṁ (bj) | satiyā → (sya-all) | samuppanno → sampanno (bj: sī.vaṭ, sī.kayi) | samupapanno → sampanno (cck: ka.) Bhikkhūti sattannaṁ dhammānaṁ bhinnattā bhikkhu— sakkāyadiṭṭhi bhinnā hoti, vicikicchā bhinnā hoti, sīlabbataparāmāso bhinno hoti, rāgo bhinno hoti, doso bhinno hoti, moho bhinno hoti, māno bhinno hoti. Bhinnā honti pāpakā akusalā dhammā saṅkilesikā ponobhavikā sadarā dukkhavipākā āyatiṁ jātijarāmaraṇiyā.
ponobhavikā → ponobbhavikā (sya-all, mr) | jātijarāmaraṇiyā → jātijarāmaraṇīyā (bj) | bhinnā → bhinnassa (sya-all) | āyatiṁ jātijarāmaraṇiyā → āyatiṁjātijarāmaraṇīyā (sya-all) | ponobhavikā → ponobbhavikā (cck: syā. ka.)

Pajjena katena attanā,
Pajjena katena → pajjotakatena (si, mr) | katena → pajjotakatena (bj: sī) | katena → pajjotakatena (ka.) su. ni. 519 (cck note) (sabhiyāti bhagavā) Parinibbānagato vitiṇṇakaṅkho; vibhavañca bhavañca vippahāya, Vusitavā khīṇapunabbhavo sa bhikkhūti.
bhikkhūti → bhikkhūti sato bhikkhu (bj) | khīṇapunabbhavo → tiṇṇapunabbhavo (bj: sī)

Sato bhikkhu paribbajeti sato bhikkhu paribbaje, sato gaccheyya, sato tiṭṭheyya, sato nisīdeyya, sato seyyaṁ kappeyya, sato abhikkameyya, sato paṭikkameyya, sato ālokeyya, sato vilokeyya, sato samiñjeyya, sato pasāreyya, sato saṅghāṭipattacīvaraṁ dhāreyya, sato careyya vihareyya iriyeyya vatteyya pāleyya yapeyya yāpeyyāti—
samiñjeyya → sammiñjeyya (bj, sya-all, pts-vp-pli1) | iriyeyya → irīyeyya (bj) | careyya → careyya sato (sya-all) | sammiñjeyya → samiñjeyya (bj: machasaṁ) sato bhikkhu paribbaje. Tenāha bhagavā—

“Kāmesu nābhigijjheyya, manasānāvilo siyā; Kusalo sabbadhammānaṁ, sato bhikkhu paribbaje”ti.

Saha gāthāpariyosānā ye te brāhmaṇena saddhiṁ ekacchandā ekapayogā ekādhippāyā ekavāsanavāsitā, tesaṁ anekapāṇasahassānaṁ virajaṁ vītamalaṁ dhammacakkhuṁ udapādi—
ye te → tena (sya-all) “yaṁ kiñci samudayadhammaṁ sabbaṁ taṁ nirodhadhamman”ti. Tassa brāhmaṇassa anupādāya āsavehi cittaṁ vimucci.
tassa → tassa ca pana (bj); tassa ca (sya-all) Saha arahattappattā ajinajaṭāvākacīratidaṇḍakamaṇḍalukesā ca massū ca antarahitā, bhaṇḍukāsāyavatthavasano saṅghāṭipattacīvaradharo anvatthapaṭipattiyā pañjaliko bhagavantaṁ namassamāno nisinno hoti—
massū → massu (bj) | antarahitā → antarahitā ajito (bj) | saṅghāṭipattacīvaradharo → saṅghāṭivattacīvaradharo (bj); saṅghāṭipattacīvaradharo bhikkhu (sya-all) | ajinajaṭāvākacīratidaṇḍakamaṇḍalukesā → ajinajaṭāvākacīradaṇḍakamaṇḍalukesā (sya-all) | bhaṇḍukāsāyavatthavasano → bhaṇḍakāsāyavatthavasano (sya-all) | ajito → ajito (bj: syā, machasaṁ, udānaṁ) “satthā me bhante bhagavā, sāvakohamasmī”ti.

Ajitamāṇavapucchāniddeso paṭhamo.