Kodha santusito loke,
kodha → (pts) (iccāyasmā tissametteyyo) Kassa no santi iñjitā; Ko ubhantamabhiññāya, Majjhe mantā na lippati; Kaṁ brūsi mahāpurisoti,
lippati → limpati (sya-all) Ko idha sibbinimaccagā.
idha → so'dha (bj) | ko idha sibbinimaccagā → kodha sibbanimaccagā (bj) | sibbinimaccagā → sibbanimaccagāti (sya-all) | sibbinimaccagā kodha santusito loketi → sibbanim accagā (pts) | sibbanim → sibbinim Br (Bm). (pts note)

Kodha santusito loketi ko loke tuṭṭho santuṭṭho attamano paripuṇṇasaṅkappoti—
ko loke tuṭṭho → (sya-all) | loke → loke santusito (pts) | accagā → ajjhagā Br (Baim). ----------------------------------- (pts note) kodha santusito loke.

Iccāyasmā tissametteyyoti. Iccāti padasandhi padasaṁsaggo padapāripūrī akkharasamavāyo byañjanasiliṭṭhatā padānupubbatāpetaṁ—
padapāripūrī → padapāripūri (bj, sya-all) | padānupubbatāpetaṁ → padānupubbatā nāmetaṁ (bj); padānupubbakametaṁ (sya-all) iccāti. Āyasmāti piyavacanaṁ garuvacanaṁ sagāravasappatissādhivacanametaṁ— āyasmāti. Tissoti tassa brāhmaṇassa nāmaṁ saṅkhā samaññā paññatti vohāro nāmaṁ nāmakammaṁ nāmadheyyaṁ nirutti byañjanaṁ abhilāpo.
tissoti → tissāti (sya-all) | saṅkhā → saṅkhyā (bj: sī.pana) Metteyyoti tassa brāhmaṇassa gottaṁ saṅkhā samaññā paññatti vohāroti—
metteyyoti → metteyyāti (sya-all) | saṅkhā → saṅkhyā (bj: sī.pana) iccāyasmā tissametteyyo.

Kassa no santi iñjitāti taṇhiñjitaṁ diṭṭhiñjitaṁ māniñjitaṁ kilesiñjitaṁ kāmiñjitaṁ.
kāmiñjitaṁ → kammiñjitaṁ (sya-all) Kassime iñjitā natthi na santi na saṁvijjanti nupalabbhanti pahīnā samucchinnā vūpasantā paṭipassaddhā abhabbuppattikā ñāṇagginā daḍḍhāti—
paṭipassaddhā → paṭippassaddhā (bj, sya1ed, sya2ed) kassa no santi iñjitā.

Ko ubhantamabhiññāyāti ko ubho ante abhiññāya jānitvā tulayitvā tīrayitvā vibhāvayitvā vibhūtaṁ katvāti—
tīrayitvā → tirayitvā (sya-all) ko ubhantamabhiññāya.

Majjhe mantā na lippatīti majjhe mantāya na lippati, alitto anupalitto nikkhanto nissaṭo vippamutto visaññutto vimariyādikatena cetasā viharatīti—
vimariyādikatena → vimariyādīkatena (bj) | nissaṭo → nissaṭṭho (sya-all) majjhe mantā na lippati.
lippati → limpati (sya-all)

Kaṁ brūsi mahāpurisoti mahāpuriso aggapuriso seṭṭhapuriso viseṭṭhapuriso pāmokkhapuriso uttamapuriso padhānapuriso pavarapurisoti.
mahāpurisoti → mahāpurisotīti (bj) | padhānapuriso → (sya-all) Kaṁ brūsi kaṁ kathesi kaṁ maññasi kaṁ bhaṇasi kaṁ passati kaṁ voharasīti—
brūsi → brūsī (bj) | passati → passasi (bj, sya-all) | maññasi → maññesi (sya-all) | voharasīti → vohāresīti (sya-all) kaṁ brūsi mahāpurisoti.
mahāpurisoti → mahāpurisoti kodha sibbanimaccagāti (bj)

Ko idha sibbinimaccagāti ko idha sibbiniṁ taṇhaṁ ajjhagā upaccagā atikkanto samatikkanto vītivattoti—
ajjhagā → accagā (bj, sya-all, pts-vp-pli1) | sibbinimaccagāti ko idha sibbiniṁ → sibbaniṁ (bj) | sibbinimaccagāti → sibbanimaccagāti (sya-all) | idha sibbiniṁ → sibbaniṁ (sya-all) | accagā → ajjhagā (bj: machasaṁ) ko idha sibbinimaccagā.
ko idha sibbinimaccagā → kodha sibbanimaccagā (bj) | sibbinimaccagā → sibbanimaccagā (sya-all) Tenāha so brāhmaṇo—

“Kodha santusito loke, (iccāyasmā tissametteyyo)
iccāyasmā → accāyasmā (sya-all) Kassa no santi iñjitā; ko ubhantamabhiññāya, Majjhe mantā na lippati; kaṁ brūsi mahāpurisoti,
lippati → limpati (sya-all) Ko idha sibbinimaccagā”ti. Kāmesu brahmacariyavā,
ko idha sibbinimaccagāti → kodha sibbanimaccagāti (bj) | sibbinimaccagāti → sibbanimaccagāti (sya-all) (metteyyāti bhagavā) Vītataṇho sadā sato; Saṅkhāya nibbuto bhikkhu, Tassa no santi iñjitā.

Kāmesu brahmacariyavāti. Kāmāti uddānato dve kāmā— vatthukāmā ca kilesakāmā ca …pe… ime vuccanti vatthukāmā …pe… ime vuccanti kilesakāmā.
kilesakāmā → kilesakāmā brahmacariyavāti (bj, sya-all) Brahmacariyaṁ vuccati asaddhammasamāpattiyā ārati virati paṭivirati veramaṇī akiriyā akaraṇaṁ anajjhāpatti velāanatikkamo. Api ca nippariyāyena brahmacariyaṁ vuccati ariyo aṭṭhaṅgiko maggo, seyyathidaṁ—
seyyathīdaṁ → seyyathīdaṁ (bj: machasaṁ) sammādiṭṭhi, sammāsaṅkappo, sammāvācā, sammākammanto, sammāājīvo, sammāvāyāmo, sammāsati, sammāsamādhi. Yo iminā ariyena aṭṭhaṅgikena maggena upeto samupeto upāgato samupāgato upapanno samupapanno samannāgato, so vuccati brahmacariyavā.
upāgato samupāgato upapanno samupapanno → upagato samupagato uppanno samuppanno (bj) | samupagato → upāgato samupāgato (bj: a.pu) Yathā ca dhanena dhanavāti vuccati, bhogena bhogavāti vuccati, yasena yasavāti vuccati, sippena sippavāti vuccati, sīlena sīlavāti vuccati, vīriyena vīriyavāti vuccati, paññāya paññavāti vuccati, vijjāya vijjavāti vuccati— evameva yo iminā ariyena aṭṭhaṅgikena maggena upeto samupeto upāgato samupāgato upapanno samupapanno samannāgato, so vuccati brahmacariyavāti—
upāgato samupāgato upapanno samupapanno → upagato samupagato uppanno samuppanno (bj) kāmesu brahmacariyavā.

Metteyyāti bhagavā taṁ brāhmaṇaṁ gottena ālapati. Bhagavāti gāravādhivacanametaṁ …pe… sacchikā paññatti, yadidaṁ bhagavāti— metteyyāti bhagavā.

Vītataṇho sadā satoti. Taṇhāti rūpataṇhā …pe… dhammataṇhā. Yassesā taṇhā pahīnā samucchinnā vūpasantā paṭipassaddhā abhabbuppattikā ñāṇagginā daḍḍhā, so vuccati vītataṇho cattataṇho vantataṇho muttataṇho pahīnataṇho paṭinissaṭṭhataṇho vītarāgo cattarāgo vantarāgo muttarāgo pahīnarāgo paṭinissaṭṭharāgo nicchāto nibbuto sītibhūto sukhappaṭisaṁvedī brahmabhūtena attanā viharati.
sukhappaṭisaṁvedī → sukhapaṭisaṁvedī (bj, sya-all) | paṭipassaddhā abhabbuppattikā → paṭippassaddhā abhabbuppattiyā (bj) | vītataṇho → vītataṇho vigatataṇho (bj) | vītarāgo → vītarāgo vigatarāgo (bj) | sītibhūto sukhappaṭisaṁvedī → sītībhūto sukhapaṭisaṁvedī (bj) | paṭippassaddhā → paṭipassaddhā (bj: machasaṁ) | sukhapaṭisaṁvedī → sukhappaṭisaṁvedī (bj: machasaṁ) Sadāti sadā sabbadā sabbakālaṁ niccakālaṁ dhuvakālaṁ satataṁ samitaṁ abbokiṇṇaṁ poṅkhānupoṅkhaṁ udakūmikajātaṁ avīci santati sahitaṁ phassitaṁ purebhattaṁ pacchābhattaṁ purimayāmaṁ majjhimayāmaṁ pacchimayāmaṁ kāḷe juṇhe vasse hemante gimhe purime vayokhandhe majjhime vayokhandhe pacchime vayokhandhe.
poṅkhānupoṅkhaṁ → pokhānupokhaṁ (sya-all) | udakūmikajātaṁ → udakomikajātaṁ (bj) | avīci santati sahitaṁ → avici saṅgisahitaṁ (cck); avici samaṅgi sahitaṁ (sya1ed, sya2ed) | phassitaṁ → phussitaṁ (bj); phusitaṁ (sya-all) | poṅkhānupoṅkhaṁ udakūmikajātaṁ avīci santati → pokhānupokhaṁ avici samaṅgi (sya-all) | poṅkhānupoṅkhaṁ → pokhānupokhaṁ (bj: syā) | udakomikājātaṁ → udakūmikajātaṁ (bj: machasaṁ) | phussitaṁ → phassitaṁ (bj: machasaṁ); phusitaṁ (bj: syā) | poṅkhānupoṅkhaṁ → pokhānupokhaṁ (cck: syā.) | avīcisantatisahitaṁ → avīci samaṅgisahitaṁ (cck: syā.) | phassitaṁ → phusitaṁ (cck: syā.) Satoti catūhi kāraṇehi sato— kāye kāyānupassanāsatipaṭṭhānaṁ bhāvento sato,
kāyānupassanāsatipaṭṭhānaṁ bhāvento → kāyānupassanāsatipaṭṭhānānaṁ bhāvitattā (sya-all) vedanāsu vedanānupassanāsatipaṭṭhānaṁ bhāvento sato, citte cittānupassanāsatipaṭṭhānaṁ bhāvento sato, dhammesu dhammānupassanāsatipaṭṭhānaṁ bhāvento sato …pe…
vedanānupassanāsatipaṭṭhānaṁ bhāvento → vedanānupassanāsatipaṭṭhānānaṁ bhāvitattā (sya-all) | cittānupassanāsatipaṭṭhānaṁ bhāvento → cittānupassanāsatipaṭṭhānānaṁ bhāvitattā (sya-all) | dhammānupassanāsatipaṭṭhānaṁ bhāvento → dhammānupassanāsatipaṭṭhānānaṁ bhāvitattā (sya-all) so vuccati satoti— vītataṇho sadā sato.

Saṅkhāya nibbuto bhikkhūti saṅkhā vuccati ñāṇaṁ.
saṅkhā vuccati → saṅkhāti (sya-all) Yā paññā pajānanā vicayo pavicayo …pe… amoho dhammavicayo sammādiṭṭhi.
pavicayo → (sya-all) Saṅkhāyāti saṅkhāya jānitvā tulayitvā tīrayitvā vibhāvayitvā vibhūtaṁ katvā, “sabbe saṅkhārā aniccā”ti saṅkhāya jānitvā tulayitvā tīrayitvā vibhāvayitvā vibhūtaṁ katvā,
tīrayitvā → tirayitvā (sya-all) “sabbe saṅkhārā dukkhā”ti … “sabbe dhammā anattā”ti … “avijjāpaccayā saṅkhārā”ti …pe… “yaṁ kiñci samudayadhammaṁ sabbaṁ taṁ nirodhadhamman”ti saṅkhāya jānitvā tulayitvā tīrayitvā vibhāvayitvā vibhūtaṁ katvā.
tīrayitvā → tirayitvā (sya-all)

Atha vā aniccato saṅkhāya jānitvā … dukkhato … rogato … gaṇḍato … sallato …pe… nissaraṇato saṅkhāya jānitvā tulayitvā tīrayitvā vibhāvayitvā vibhūtaṁ katvā.
nissaraṇato → anissaraṇato (sya-all) | tīrayitvā → tirayitvā (sya-all) Nibbutoti rāgassa nibbāpitattā nibbuto, dosassa nibbāpitattā nibbuto, mohassa nibbāpitattā nibbuto, kodhassa … upanāhassa … makkhassa … paḷāsassa … issāya … macchariyassa … māyāya … sāṭheyyassa … thambhassa … sārambhassa … mānassa … atimānassa … madassa … pamādassa … sabbakilesānaṁ … sabbaduccaritānaṁ … sabbadarathānaṁ … sabbapariḷāhānaṁ … sabbasantāpānaṁ … sabbākusalābhisaṅkhārānaṁ nibbāpitattā nibbuto.
upanāhassa → upānāhassa (sya-all) Bhikkhūti sattannaṁ dhammānaṁ bhinnattā bhikkhu …pe… vusitavā khīṇapunabbhavo sa bhikkhūti—
vusitavā → vusitvā (bj) saṅkhāya nibbuto bhikkhu.

Tassa no santi iñjitāti. Tassāti arahato khīṇāsavassa. Iñjitāti taṇhiñjitaṁ diṭṭhiñjitaṁ māniñjitaṁ kilesiñjitaṁ kāmiñjitaṁ.
kāmiñjitaṁ → kammiñjitaṁ (sya-all) Tassime iñjitā natthi na santi na saṁvijjanti nupalabbhanti pahīnā samucchinnā vūpasantā paṭipassaddhā abhabbuppattikā ñāṇagginā daḍḍhāti—
nupalabbhanti → nūpalabbhanti (bj, sya-all) tassa no santi iñjitā. Tenāha bhagavā—

“Kāmesu brahmacariyavā, (metteyyāti bhagavā) Vītataṇho sadā sato; saṅkhāya nibbuto bhikkhu, Tassa no santi iñjitā”ti. So ubhantamabhiññāya, Majjhe mantā na lippati; Taṁ brūmi mahāpurisoti,
mahāpurisoti → mahapuriso ti (pts) So idha sibbinimaccagā.
idha sibbinimaccagā → dha sibbanimaccagā (bj) | dha → so idha (bj: machasaṁ)

So ubhantamabhiññāya, majjhe mantā na lippatīti. Antāti phasso eko anto, phassasamudayo dutiyo anto, phassanirodho majjhe;
antāti → antāti dve antā (bj) atītaṁ eko anto, anāgataṁ dutiyo anto, paccuppannaṁ majjhe; sukhā vedanā eko anto, dukkhā vedanā dutiyo anto, adukkhamasukhā vedanā majjhe; nāmaṁ eko anto, rūpaṁ dutiyo anto, viññāṇaṁ majjhe; cha ajjhattikāni āyatanāni eko anto, cha bāhirāni āyatanāni dutiyo anto, viññāṇaṁ majjhe; sakkāyo eko anto, sakkāyasamudayo dutiyo anto, sakkāyanirodho majjhe. Mantā vuccati paññā, yā paññā pajānanā …pe… amoho dhammavicayo sammādiṭṭhi.

Lepāti dve lepā— taṇhālepo ca diṭṭhilepo ca. Katamo taṇhālepo? Yāvatā taṇhāsaṅkhātena sīmakataṁ odhikataṁ pariyantakataṁ pariggahitaṁ mamāyitaṁ—
sīmakataṁ odhikataṁ → mariyādikataṁ odhikataṁ (bj, sya-all) | sīmakataṁ → sīmakataṁ mariyādīkataṁ (bj); sīmakataṁ mariyādikataṁ (sya-all) | pariyantakataṁ → pariyantikataṁ (sya-all) | mariyādīkataṁ → mariyādītaṁ (bj: machasaṁ natthi.) | odhikataṁ → mariyādikataṁ odhikataṁ (cck: syā.) “idaṁ mama, etaṁ mama, ettakaṁ mama, ettāvatā mama rūpā saddā gandhā rasā phoṭṭhabbā attharaṇā pāvuraṇā dāsidāsā ajeḷakā kukkuṭasūkarā hatthigavāssavaḷavā khettaṁ vatthu hiraññaṁ suvaṇṇaṁ gāmanigamarājadhāniyo raṭṭhañca janapado ca koso ca koṭṭhāgārañca”.
pāvuraṇā → pāpuraṇā (bj) | vatthu → vatthuṁ (bj) | mama → mamaṁ (sya-all) | ettāvatā → ettāvatā mamaṁ (sya-all) | pāvuraṇā dāsidāsā → pāpuraṇā dāsīdāsā (sya-all) | rājadhāniyo → gāmanigamanagara janapadarājadhāniyo (bj: sī.pana) Kevalampi mahāpathaviṁ taṇhāvasena mamāyati.
mahāpathaviṁ → mahāpaṭhaviṁ (bj, sya-all) Yāvatā aṭṭhasatataṇhāvicaritaṁ—
aṭṭhasatataṇhāvicaritaṁ → aṭṭhasatataṇhāviparītaṁ (sya-all) ayaṁ taṇhālepo.

Katamo diṭṭhilepo? Vīsativatthukā sakkāyadiṭṭhi, dasavatthukā micchādiṭṭhi, dasavatthukā antaggāhikā diṭṭhi, yā evarūpā diṭṭhi diṭṭhigataṁ diṭṭhigahanaṁ diṭṭhikantāro diṭṭhivisūkāyikaṁ diṭṭhivipphanditaṁ diṭṭhisaṁyojanaṁ gāho paṭiggāho abhiniveso parāmāso kummaggo micchāpatho micchattaṁ titthāyatanaṁ vipariyesaggāho viparītaggāho vipallāsaggāho micchāgāho ayāthāvakasmiṁ yāthāvakanti gāho, yāvatā dvāsaṭṭhi diṭṭhigatāni—
vipariyesaggāho → vipariyesagāho (bj); vipariyāsaggāho (csp1ed) | diṭṭhigahanaṁ → diṭṭhigahaṇaṁ (bj) | ayāthāvakasmiṁ yāthāvakanti → ayāthāvatasmiṁ yāthāvatanti (bj) | dvāsaṭṭhi → dvāsaṭṭhī (sya-all) | vipariyesagāho → vipariyāsaggāho (bj: machasaṁ) | vipariyesaggāho → vipariyesaggāho (cck: bahūsu) ayaṁ diṭṭhilepo.

So ubhantamabhiññāya, majjhe mantā na lippatīti so ubho ca ante majjhañca mantāya abhiññāya jānitvā tulayitvā tīrayitvā vibhāvayitvā vibhūtaṁ katvā na lippati na palippati na upalippati, alitto asaṁlitto anupalitto nikkhanto nissaṭo vippamutto visaññutto vimariyādikatena cetasā viharatīti—
visaññutto vimariyādikatena → visaṁyutto vimariyādīkatena (bj) | lippatīti → limpatīti (sya-all) | tīrayitvā → tirayitvā (sya-all) | asaṁlitto → (sya-all) | nissaṭo → nissaṭṭho (sya-all) so ubhantamabhiññāya majjhe mantā na lippati.
lippati → limpati (sya-all)

Taṁ brūmi mahāpurisoti mahāpuriso aggapuriso seṭṭhapuriso viseṭṭhapuriso pāmokkhapuriso uttamapuriso padhānapuriso pavarapuriso, taṁ brūmi taṁ kathemi taṁ bhaṇāmi taṁ dīpemi taṁ voharāmi.
padhānapuriso pavarapuriso → pavarapurisoti (bj, sya-all) | padhānapuriso → (cck) | taṁ → taṁ maññāmi taṁ (sya-all) | dīpemi → passāmi (sya-all) | voharāmi → vohāremi (sya-all)

Āyasmā sāriputto bhagavantaṁ etadavoca—
sāriputto → sārīputto (sya-all) | sāriputto → passa saṁ. ni. 5.377 (cck note) “‘mahāpuriso mahāpuriso’ti, bhante, vuccati.
mahāpuriso → (sya-all) Kittāvatā nu kho, bhante, mahāpuriso hotī”ti? “Vimuttacittattā khvāhaṁ, sāriputta, mahāpurisoti vadāmi, avimuttacittattā no mahāpurisoti vadāmi.
sāriputta → sārīputta (sya-all) | avimuttacittattā → adhimuttacittattā (sya-all) | avimuttacittattā → adhimuttacittā (bj: sī.pana)

Kathañca, sāriputta, vimuttacitto hoti?
sāriputta → sārīputta (sya-all) Idha, sāriputta, bhikkhu ajjhattaṁ kāye kāyānupassī viharati ātāpī sampajāno satimā vineyya loke abhijjhādomanassaṁ.
sāriputta → sārīputta (sya-all) Tassa kāye kāyānupassino viharato cittaṁ virajjati vimuccati anupādāya āsavehi. Vedanāsu …pe… citte … dhammesu dhammānupassī viharati ātāpī sampajāno satimā vineyya loke abhijjhādomanassaṁ. Tassa dhammesu dhammānupassino viharato cittaṁ virajjati vimuccati anupādāya āsavehi. Evaṁ kho, sāriputta, bhikkhu vimuttacitto hoti.
bhikkhu vimuttacitto → vimutta citto (bj) | sāriputta → sārīputta (sya-all) | hoti → (sya-all) Vimuttacittattā khvāhaṁ, sāriputta, mahāpurisoti vadāmi, avimuttacittattā no mahāpurisoti vadāmī”ti—
sāriputta → sārīputta (sya-all) | avimuttacittattā → adhimuttacittattā (sya-all) | vadāmīti → satipaṭṭhānasaṁyutta > nālakavagga > mahāpurisasutta (bj note) taṁ brūmi mahāpurisoti.

So idha sibbinimaccagāti sibbinī vuccati taṇhā.
so idha sibbinimaccagāti sibbinī → sodha sibbani maccagāti sibbanī (bj) | sibbinimaccagāti sibbinī → sibbanimaccagāti sibbanī (sya-all) Yo rāgo sārāgo …pe… abhijjhā lobho akusalamūlaṁ, yassesā sibbinī taṇhā pahīnā samucchinnā vūpasantā paṭipassaddhā abhabbuppattikā ñāṇagginā daḍḍhā.
sibbinī → sibbanī (bj, sya-all) So sibbiniṁ taṇhaṁ accagā upaccagā atikkanto samatikkanto vītivattoti—
sibbiniṁ taṇhaṁ → sibbaniṁ taṇhā (bj) | sibbiniṁ → sibbaniṁ (sya-all) so idha sibbinimaccagā.
so idha sibbinimaccagā → sodha sibbanimaccagā (bj) | sibbinimaccagā → sibbanimaccagā (sya-all) Tenāha bhagavā—

“So ubhantamabhiññāya, majjhe mantā na lippati;
mantā → mattā (bj) | lippati → limpati (sya-all) Taṁ brūmi mahāpurisoti, so idha sibbinimaccagā”ti.
so idha sibbinimaccagāti → sodha sibbanimaccagāti (bj) | sibbinimaccagāti → sibbanimaccagāti (sya-all)

Saha gāthāpariyosānā ye te brāhmaṇena saddhiṁ ekacchandā ekapayogā ekādhippāyā ekavāsanavāsitā, tesaṁ anekapāṇasahassānaṁ virajaṁ vītamalaṁ dhammacakkhuṁ udapādi—
ekapayogā → ekapayogo (bj) | ye te → tena (sya-all) | ekavāsanavāsitā → ekavāsanā vāsitā (bj: sī.pana) “yaṁ kiñci samudayadhammaṁ sabbaṁ taṁ nirodhadhamman”ti. Tassa brāhmaṇassa anupādāya āsavehi cittaṁ vimucci.
tassa → tassa ca (sya-all) Saha arahattappattā ajinajaṭāvākacīratidaṇḍakamaṇḍalukesā ca massū ca antarahitā.
massū → massu (bj) | ajinajaṭāvākacīratidaṇḍakamaṇḍalukesā → ajinajaṭāvākacīradaṇḍakamaṇḍalukesā (sya-all) Bhaṇḍukāsāyavatthavasano saṅghāṭipattacīvaradharo anvatthapaṭipattiyā pañjaliko bhagavantaṁ namassamāno nisinno hoti—
anvatthapaṭipattiyā → anavattha paṭipattiyā (bj) | bhaṇḍukāsāyavatthavasano → bhaṇḍakāsāyavatthavasano (sya-all) “satthā me bhante bhagavā, sāvakohamasmī”ti.

Tissametteyyamāṇavapucchāniddeso dutiyo.