Pucchāmi taṁ bhagavā brūhi metaṁ, (iccāyasmā mettagū) Maññāmi taṁ vedaguṁ bhāvitattaṁ; Kuto nu dukkhā samudāgatā ime,
vedaguṁ → vedagū (cck) | vedaguṁ → vedagū Br (Baim). (pts note) samudāgatā → gatāme (bj: sī.pana) | samudāgatā → samupāgatā T. (pts note) | ime → 'me Brp T. ----------------------------------- (pts note) Ye keci lokasmimanekarūpā.

Pucchāmi taṁ bhagavā brūhi metanti.
metanti pucchāmīti → me tanti pucchāti (sya-all) Pucchāmīti tisso pucchā— adiṭṭhajotanā pucchā, diṭṭhasaṁsandanā pucchā, vimaticchedanā pucchā. Katamā adiṭṭhajotanā pucchā? Pakatiyā lakkhaṇaṁ aññātaṁ hoti adiṭṭhaṁ atulitaṁ atīritaṁ avibhūtaṁ avibhāvitaṁ.
aññātaṁ → añātaṁ (sya-all) | atīritaṁ → atiritaṁ avibhāvitaṁ (sya-all) | avibhāvitaṁ → (sya-all) Tassa ñāṇāya dassanāya tulanāya tīraṇāya vibhūtatthāya vibhāvanatthāya pañhaṁ pucchati—
tīraṇāya → tiraṇāya vibhāvanatthāya (sya-all) | vibhāvanatthāya → (sya-all) | tīraṇāya → tīraṇaya vibhāvanāya pucchati (bj: sī.pana) ayaṁ adiṭṭhajotanā pucchā.

Katamā diṭṭhasaṁsandanā pucchā? Pakatiyā lakkhaṇaṁ ñātaṁ hoti diṭṭhaṁ tulitaṁ tīritaṁ vibhūtaṁ vibhāvitaṁ.
pakatiyā → pakatiyā (bj: __ca__, sī.vaṭ, sī.vipi, sī.kayi); pakkhando (bj: machasaṁ) Aññehi paṇḍitehi saddhiṁ saṁsandanatthāya pañhaṁ pucchati— ayaṁ diṭṭhasaṁsandanā pucchā.

Katamā vimaticchedanā pucchā? Pakatiyā saṁsayapakkhando hoti vimatipakkhando dveḷhakajāto—
saṁsayapakkhando → saṁsaya pakkhanto (bj); saṁsayaṁ pakkhanno (sya-all) | vimatipakkhando → vimati pakkhanto (bj); vimatiṁ pakkhanno (sya-all) | pakkhanto → pakkhanto (bj: sī.vaṭ, sī.vipi, sī.kayi, sī.pana) | pakkhanto → vimatipakkhanto (bj: sī.vaṭ, sī.vipi, sī.kayi, sī.pana) “evaṁ nu kho, na nu kho, kiṁ nu kho, kathaṁ nu kho”ti? So vimaticchedanatthāya pañhaṁ pucchati— ayaṁ vimaticchedanā pucchā. Imā tisso pucchā.

Aparāpi tisso pucchā— manussapucchā, amanussapucchā, nimmitapucchā. Katamā manussapucchā? Manussā buddhaṁ bhagavantaṁ upasaṅkamitvā pañhaṁ pucchanti, bhikkhū pucchanti, bhikkhuniyo pucchanti, upāsakā pucchanti, upāsikāyo pucchanti, rājāno pucchanti khattiyā pucchanti, brāhmaṇā pucchanti, vessā pucchanti, suddā pucchanti, gahaṭṭhā pucchanti, pabbajitā pucchanti—
bhikkhū → bhikkhu (bj) | bhikkhuniyo → bhikkhuṇiyo (bj) ayaṁ manussapucchā.

Katamā amanussapucchā? Amanussā buddhaṁ bhagavantaṁ upasaṅkamitvā pañhaṁ pucchanti, nāgā pucchanti, supaṇṇā pucchanti, yakkhā pucchanti, asurā pucchanti, gandhabbā pucchanti, mahārājāno pucchanti, indā pucchanti, brahmā pucchanti, devā pucchanti—
brahmā → brahmāno (bj, sya-all) | devā → devatāyo (sya-all) ayaṁ amanussapucchā.

Katamā nimmitapucchā? Bhagavā rūpaṁ abhinimmināti manomayaṁ sabbaṅgapaccaṅgaṁ ahīnindriyaṁ.
ca → ājāniyāva (sya-all) | rūpaṁ → rūpā (sya-all) | ahīnindriyaṁ → ahinindriyaṁ (sya-all) So nimmito buddhaṁ bhagavantaṁ upasaṅkamitvā pañhaṁ pucchati. Bhagavā visajjeti. Ayaṁ nimmitapucchā. Imā tisso pucchā.

Aparāpi tisso pucchā— attatthapucchā, paratthapucchā, ubhayatthapucchā …pe… aparāpi tisso pucchā— diṭṭhadhammikatthapucchā, samparāyikatthapucchā, paramatthapucchā … aparāpi tisso pucchā— anavajjatthapucchā, nikkilesatthapucchā, vodānatthapucchā … aparāpi tisso pucchā— atītapucchā, anāgatapucchā, paccuppannapucchā … aparāpi tisso pucchā— ajjhattapucchā, bahiddhāpucchā, ajjhattabahiddhāpucchā … aparāpi tisso pucchā— kusalapucchā, akusalapucchā, abyākatapucchā … aparāpi tisso pucchā— khandhapucchā, dhātupucchā āyatanapucchā … aparāpi tisso pucchā— satipaṭṭhānapucchā, sammappadhānapucchā, iddhipādapucchā … aparāpi tisso pucchā— indriyapucchā, balapucchā, bojjhaṅgapucchā … aparāpi tisso pucchā— maggapucchā, phalapucchā, nibbānapucchā ….

Pucchāmi tanti pucchāmi taṁ yācāmi taṁ ajjhesāmi taṁ pasādemi taṁ “kathayassu me”ti pucchāmi taṁ.
kathayassu → kathassu (sya-all) Bhagavāti gāravādhivacanametaṁ …pe… sacchikā paññatti— yadidaṁ bhagavāti.
bhagavāti → bhagavāti pucchāmi taṁ bhagavā (bj) Brūhi metanti brūhi ācikkhāhi desehi paññapehi paṭṭhapehi vivarāhi vibhajāhi uttānīkarohi pakāsehīti—
ācikkhāhi → ācikkha (bj) | vivarāhi vibhajāhi → vivara vibhaja (bj) pucchāmi taṁ bhagavā brūhi metaṁ.

Iccāyasmā mettagūti iccāti padasandhi …pe… iccāyasmā mettagū.

Maññāmi taṁ vedaguṁ bhāvitattanti.
vedaguṁ → vedagū (cck) | vedaguṁ → ‘yaṁ’ ti natthi (bj: sī.vaṭ, sī.vipi, machasaṁ) Vedagūti taṁ maññāmi, bhāvitattoti taṁ maññāmi, evaṁ jānāmi, evaṁ ājānāmi evaṁ paṭijānāmi evaṁ paṭivijjhāmi.
jānāmi → pajānāmi (bj) | paṭijānāmi → vijānāmi evaṁ paṭivijānāmi (bj, sya-all) | evaṁ → evaṁ maññāmi evaṁ (sya-all) | ājānāmi → vedagū (bj: machasaṁ) | vijānāmi → ajānāmi (bj note) Vedagū bhāvitattoti kathañca bhagavā vedagū?
kathañca → kathaṁ (bj) Vedo vuccati catūsu maggesu ñāṇaṁ paññā paññindriyaṁ paññābalaṁ …pe…
catūsu → catusu (bj) | vedo vuccati → vedā vuccanti (cck) dhammavicayasambojjhaṅgo vīmaṁsā vipassanā sammādiṭṭhi.
dhammavicayasambojjhaṅgo vīmaṁsā vipassanā sammādiṭṭhi → ñāṇaṁ …pe… sabbavedamaticca vedagū soti (sya-all) Bhagavā tehi vedehi jātijarāmaraṇassa antagato antappatto koṭigato koṭippatto pariyantagato pariyantappatto vosānagato vosānappatto tāṇagato tāṇappatto leṇagato leṇappatto saraṇagato saraṇappatto abhayagato abhayappatto accutagato accutappatto amatagato amatappatto nibbānagato nibbānappatto.
leṇagato leṇappatto → lenagato lenappatto (bj) | antagato → antaṁgato (bj: sī.vipi, sī.kayi) Vedānaṁ vā antagatoti vedagū; vedehi vā antagatoti vedagū; sattannaṁ vā dhammānaṁ viditattā vedagū; sakkāyadiṭṭhi viditā hoti, vicikicchā viditā hoti, sīlabbataparāmāso vidito hoti, rāgo doso moho māno vidito hoti, viditāssa honti pāpakā akusalā dhammā saṅkilesikā ponobhavikā sadarā dukkhavipākā āyatiṁ jātijarāmaraṇiyā.
jātijarāmaraṇiyā → jātijarāmaraṇīyā (bj) | viditāssa → viditassa (sya-all) | āyatiṁ jātijarāmaraṇiyā → āyatiṁjātijarāmaraṇīyā (sya-all) | sadarā → saddarā (bj: a.pu)

Vedāni viceyya kevalāni, (sabhiyāti bhagavā) Samaṇānaṁ yānīdhatthi brāhmaṇānaṁ; sabbavedanāsu vītarāgo,
yānīdhatthi → yānipatthi (bj, sya-all); yāni atthi (si, mr) | yānīdhatthi → yāni patthi (sya-all) | yānipatthi → yānidhatthi (bj: machasaṁ); yāni atthi (bj: sī) | yānīdhatthi → yāni patthi (syā.), yāni atthi (ka.) su. ni. 534 (cck note) sabba → sabbaverāsu (bj: machasaṁ, sī.vaṭ, sī.vipi, sī.kayi) Sabbaṁ vedamaticca vedagū soti.
soti evaṁ bhagavā vedagū → so (sya-all) | so”ti → suttanipāta > sabhiyasutta (bj note)

Evaṁ bhagavā vedagū.

Kathaṁ bhagavā bhāvitatto?
Kathaṁ → kaṭaṁ (sya-all) Bhagavā bhāvitakāyo bhāvitasīlo bhāvitacitto bhāvitapañño bhāvitasatipaṭṭhāno bhāvitasammappadhāno bhāvitaiddhipādo bhāvitaindriyo bhāvitabalo bhāvitabojjhaṅgo bhāvitamaggo, pahīnakileso paṭividdhākuppo sacchikatanirodho.
bhāvitasammappadhāno → bhāvitasammappadhāne (bj) | bhāvitaiddhipādo bhāvitaindriyo → bhāvitaiddhippādo bhāvitindriyo (sya-all) Dukkhaṁ tassa pariññātaṁ, samudayo pahīno, maggo bhāvito, nirodho sacchikato, abhiññeyyaṁ abhiññātaṁ, pariññeyyaṁ pariññātaṁ, pahātabbaṁ pahīnaṁ, bhāvetabbaṁ bhāvitaṁ, sacchikātabbaṁ sacchikataṁ, aparitto mahanto gambhīro appameyyo duppariyogāḷho bahuratano sāgarūpamo chaḷaṅgupekkhāya samannāgato hoti.
bahuratano → pahūtaratano (bj) | sāgarūpamo → sāgarasamo (mr) | bhāvito → bhāvitatto (bj) | sa danto”ti → sudantoti (sya-all) | bahuratano → pahūta ratano (bj) | sāgarūpamo → sāgarupamo (sya-all) | duppariyogāḷho → dupariyo gālenā (bj: sī.pana) | ratano → bahuratano (bj: sī) | sāgarūpamo → sāgarasamo (bj: katthaci) | sāgarūpamo → sāgarasamo (cck: ka.)

Cakkhunā rūpaṁ disvā neva sumano hoti na dummano;
Cakkhu → cakkhuṁ (bj) | bhagavato → bhagavatā (sya-all) upekkhako viharati sato sampajāno. Sotena saddaṁ sutvā, ghānena gandhaṁ ghāyitvā, jivhāya rasaṁ sāyitvā, kāyena phoṭṭhabbaṁ phusitvā, manasā dhammaṁ viññāya neva sumano hoti na dummano; upekkhako viharati sato sampajāno.

Cakkhunā rūpaṁ disvā manāpaṁ rūpaṁ nābhigijjhati nābhihaṁsati na rāgaṁ janeti.
nābhihaṁsati → nābhipihayati (sya-all) | rūpaṁ → (sya-all) | nābhigijjhati → nābhijjhāyati (bj: sī.pana) | nābhihaṁsati → nābhihasati (bj: a.nid) | nābhihaṁsati → nābhipihayati (syā.) mahāni. 90 (cck note) Tassa ṭhitova kāyo hoti, ṭhitaṁ cittaṁ ajjhattaṁ susaṇṭhitaṁ suvimuttaṁ. Cakkhunā kho paneva rūpaṁ disvā amanāpaṁ na maṅku hoti appatiṭṭhitacitto alīnamanaso abyāpannacetaso.
paneva → panetaṁ (sya-all) | appatiṭṭhitacitto → appatiṭṭhīnacitto (sya-all) | alīnamanaso → ādinamanaso (sya-all) | appatiṭṭhitacitto alīnamanaso → appatiṭṭhīnacitto ādinamanaso (sya-all) | paneva → cakkhunā kho panetaṁ (bj: sī, syā) | appatiṭṭhitacitto → appatiṭṭhīnacittā (bj: syā) | alīnamanaso → ādīna manaso (bj: sī.vaṭ, sī.vipi, sī.pana, syā) | appatiṭṭhitacitto → appatiṭṭhīnacitto (cck: syā.) | alīnamanaso → ādinamanaso (syā.) mahāni. 90 (cck note) Tassa ṭhitova kāyo hoti ṭhitaṁ cittaṁ ajjhattaṁ susaṇṭhitaṁ suvimuttaṁ. Sotena saddaṁ sutvā …pe… ghānena gandhaṁ ghāyitvā … jivhāya rasaṁ sāyitvā … kāyena phoṭṭhabbaṁ phusitvā … manasā dhammaṁ viññāya manāpaṁ nābhigijjhati nābhihaṁsati na rāgaṁ janeti.
nābhihaṁsati → nābhipihayati (sya-all) Tassa ṭhitova kāyo hoti ṭhitaṁ cittaṁ ajjhattaṁ susaṇṭhitaṁ suvimuttaṁ.
susaṇṭhitaṁ → (bj) Manasāyeva kho pana dhammaṁ viññāya amanāpaṁ na maṅku hoti.
pana → panetaṁ (sya-all) Appatiṭṭhitacitto alīnamanaso abyāpannacetaso tassa ṭhitova kāyo hoti ṭhitaṁ cittaṁ ajjhattaṁ susaṇṭhitaṁ suvimuttaṁ.
appatiṭṭhitacitto alīnamanaso → appatiṭṭhīnacitto ādinamanaso (sya-all) | alīnamanaso → ādīna manaso (bj: sī.vaṭ, sī.vipi, sī.pana, syā)

Cakkhunā rūpaṁ disvā manāpāmanāpesu rūpesu ṭhitova kāyo hoti ṭhitaṁ cittaṁ ajjhattaṁ susaṇṭhitaṁ suvimuttaṁ. Sotena saddaṁ sutvā …pe… manasā dhammaṁ viññāya manāpāmanāpesu dhammesu ṭhitova kāyo hoti ṭhitaṁ cittaṁ ajjhattaṁ susaṇṭhitaṁ suvimuttaṁ.

Cakkhunā rūpaṁ disvā rajanīye na rajjati, dussanīye na dussati, mohanīye na muyhati, kopanīye na kuppati, madanīye na majjati, kilesanīye na kilissati.
dussanīye → dosanīye (bj, sya-all, mr) | dosanīye → dussanīye (bj: machasaṁ) | dussanīye → dosanīye (syā. ka.) mahāni. 90 (cck note) Sotena saddaṁ sutvā …pe… manasā dhammaṁ viññāya rajanīye na rajjati, dussanīye na dussati, mohanīye na muyhati, kopanīye na kuppati, madanīye na majjati, kilesanīye na kilissati.
dussanīye → dosanīye (bj, sya-all) | dosanīye → dussanīye (bj: machasaṁ)

Diṭṭhe diṭṭhamatto, sute sutamatto, mute mutamatto, viññāte viññātamatto. Diṭṭhe na limpati, sute na limpati, mute na limpati, viññāte na limpati.
limpati → lippati (bj) | lippati → na limpati (bj: machasaṁ, syā) Diṭṭhe anūpayo anapāyo anissito appaṭibaddho vippamutto visaññutto vimariyādikatena cetasā viharati.
anūpayo → anupayo (bj, sya-all); anusayo (mr) | vimariyādikatena → vimariyādīkatena (bj) | anūpayo anapāyo → anupayo (sya-all) | anupayo → anūpayo (bj: machasaṁ); anusayo (bj: sī.vaṭ, sī.vipi) | vippamutto → vimutto (bj: sī.pana) | anūpayo → anupayo (syā.), anusayo (ka.) mahāni. 90 (cck note) Sute …pe… mute … viññāte anūpayo anapāyo anissito appaṭibaddho vippamutto visaññutto vimariyādikatena cetasā viharati.
anūpayo → anupayo (bj, sya-all); anusayo (mr) | vimariyādikatena → vimariyādīkatena (bj) | anūpayo anapāyo → anupayo (sya-all) | anūpayo → anupayo (syā.), anusayo (ka.) mahāni. 90 (cck note)

Saṁvijjati bhagavato cakkhu, passati bhagavā cakkhunā rūpaṁ, chandarāgo bhagavato natthi, suvimuttacitto bhagavā.
cakkhu → cakkhuṁ (bj: sī) Saṁvijjati bhagavato sotaṁ, suṇāti bhagavā sotena saddaṁ, chandarāgo bhagavato natthi, suvimuttacitto bhagavā. Saṁvijjati bhagavato ghānaṁ, ghāyati bhagavā ghānena gandhaṁ, chandarāgo bhagavato natthi, suvimuttacitto bhagavā. Saṁvijjati bhagavato jivhā, sāyati bhagavā jivhāya rasaṁ, chandarāgo bhagavato natthi, suvimuttacitto bhagavā. Saṁvijjati bhagavato kāyo, phusati bhagavā kāyena phoṭṭhabbaṁ, chandarāgo bhagavato natthi, suvimuttacitto bhagavā. Saṁvijjati bhagavato mano, vijānāti bhagavā manasā dhammaṁ, chandarāgo bhagavato natthi, suvimuttacitto bhagavā.

Cakkhu rūpārāmaṁ rūparataṁ rūpasammuditaṁ, taṁ bhagavato dantaṁ guttaṁ rakkhitaṁ saṁvutaṁ;
cakkhu → cakkhuṁ (bj) | taṁ bhagavato → bhagavatā (sya-all) | bhagavato → bhagavatā (syā.) mahāni. 90 (cck note) tassa ca saṁvarāya dhammaṁ deseti. Sotaṁ saddārāmaṁ saddarataṁ …pe…
saddarataṁ → saddarataṁ saddasammuditaṁ (bj) ghānaṁ gandhārāmaṁ gandharataṁ … jivhā rasārāmā rasaratā rasasammuditā, sā bhagavato dantā guttā rakkhitā saṁvutā;
sā bhagavato → bhagavatā (sya-all) tassa ca saṁvarāya dhammaṁ deseti. Kāyo phoṭṭhabbārāmo phoṭṭhabbarato phoṭṭhabbasammudito … mano dhammārāmo dhammarato dhammasammudito, so bhagavato danto gutto rakkhito saṁvuto;
phoṭṭhabbarato phoṭṭhabbasammudito → (sya-all) | so bhagavato → bhagavatā (sya-all) tassa ca saṁvarāya dhammaṁ deseti—

“Dantaṁ nayanti samitiṁ, dantaṁ rājābhirūhati; Danto seṭṭho manussesu, yotivākyaṁ titikkhati.
titikkhati → dhammapada > nāgavagga (bj note)

Varamassatarā dantā, ājānīyā ca sindhavā;
ājānīyā ca → ājāniyāva (sya-all) | ca → ājāniyāva (syā.) dha. pa. 322 (cck note) Kuñjarā ca mahānāgā, attadanto tato varaṁ.
Kuñjarā ca → kuñjarāva (sya-all) | kuñjarā ca → kuñjarāva (sya-all) | ca → kuñjarāva (cck: syā.) attadanto → attadantā (bj) | varaṁ → dhammapada > nāgavagga (bj note)

Na hi etehi yānehi, gaccheyya agataṁ disaṁ;
agataṁ → amataṁ dīsaṁ (bj: sī.vaṭ, sī.vipi) Yathāttanā sudantena, danto dantena gacchati.
gacchati → dhammapada > nāgavagga (bj note)

Vidhāsu na vikampanti, vippamuttā punabbhavā; Dantabhūmiṁ anuppattā, te loke vijitāvino.
vijitāvino → khandha saṁyutta > khajjaniya vagga (bj note)

Yassindriyāni bhāvitāni, ajjhattañca bahiddhā ca sabbaloke; Nibbijjha imaṁ parañca lokaṁ, kālaṁ kaṅkhati bhāvito sa danto”ti.
nibbijjha imaṁ → nibbijjhimaṁ (sya-all) bhāvito sa dantoti → bhāvitatto sadantoti (bj) | sa dantoti → sudantoti (sya-all) | sadantoti → suttanipāta > sabhiya sutta (bj note) | danto’’ti → sudantoti (syā.) su. ni. 521; mahāni. 90 (cck note)

Evaṁ bhagavā bhāvitattoti maññāmi taṁ vedaguṁ bhāvitattaṁ.
vedaguṁ → vedagū (cck) | taṁ vedaguṁ bhāvitattaṁ → vedagu bhāvitatta (pts) | bhāvitatto → bhāvitattoti (bj: machasaṁ) | vedaguṁ → vedagū (bj: machasaṁ)

Kuto nu dukkhā samudāgatā imeti.
samudāgatā imeti kuto nūti → samupāgatāmeti kutonūti (sya-all) Kuto nūti saṁsayapucchā vimatipucchā dveḷhakapucchā anekaṁsapucchā— “evaṁ nu kho, na nu kho, kiṁ nu kho, kathaṁ nu kho”ti— kuto nu. Dukkhāti jātidukkhaṁ, jarādukkhaṁ, byādhidukkhaṁ, maraṇadukkhaṁ, sokaparidevadukkhadomanassupāyāsadukkhaṁ, nerayikaṁ dukkhaṁ, tiracchānayonikaṁ dukkhaṁ, pettivisayikaṁ dukkhaṁ, mānusikaṁ dukkhaṁ, gabbhokkantimūlakaṁ dukkhaṁ, gabbhaṭṭhitimūlakaṁ dukkhaṁ, gabbhavuṭṭhānamūlakaṁ dukkhaṁ, jātassūpanibandhakaṁ dukkhaṁ, jātassa parādheyyakaṁ dukkhaṁ, attūpakkamaṁ dukkhaṁ, parūpakkamaṁ dukkhaṁ, dukkhadukkhaṁ, saṅkhāradukkhaṁ, vipariṇāmadukkhaṁ, cakkhurogo sotarogo ghānarogo jivhārogo kāyarogo sīsarogo kaṇṇarogo mukharogo dantarogo kāso sāso pināso ḍāho jaro kucchirogo mucchā pakkhandikā sūlā visūcikā kuṭṭhaṁ gaṇḍo kilāso soso apamāro daddu kaṇḍu kacchu rakhasā vitacchikā lohitapittaṁ madhumeho aṁsā piḷakā bhagandalā pittasamuṭṭhānā ābādhā semhasamuṭṭhānā ābādhā vātasamuṭṭhānā ābādhā sannipātikā ābādhā utupariṇāmajā ābādhā visamaparihārajā ābādhā opakkamikā ābādhā kammavipākajā ābādhā sītaṁ uṇhaṁ jighacchā pipāsā uccāro passāvo ḍaṁsamakasavātātapasarīsapasamphassaṁ dukkhaṁ, mātumaraṇaṁ dukkhaṁ, pitumaraṇaṁ dukkhaṁ, bhātumaraṇaṁ dukkhaṁ, bhaginimaraṇaṁ dukkhaṁ, puttamaraṇaṁ dukkhaṁ, dhītumaraṇaṁ dukkhaṁ, ñātibyasanaṁ dukkhaṁ, rogabyasanaṁ dukkhaṁ, bhogabyasanaṁ dukkhaṁ, sīlabyasanaṁ dukkhaṁ, diṭṭhibyasanaṁ dukkhaṁ;
jātassūpanibandhakaṁ → jātassupanibandhataṁ (bj) | parādheyyakaṁ → parādheyyataṁ (bj) | ḍāho → ḍaho (bj, sya-all) | tiracchānayonikaṁ dukkhaṁ pettivisayikaṁ dukkhaṁ → tiracchānadukkhaṁ pettivisayadukkhaṁ (bj) | jātassūpanibandhakaṁ → jātassupanibandhanaṁ (bj); jātassupanibandhakaṁ (sya-all) | utupariṇāmajā → utuparināmajā (bj) | ḍaṁsamakasavātātapasarīsapasamphassaṁ → ḍaṁsamakasavātātapasiriṁsapasamphassānaṁ (bj) | bhaginimaraṇaṁ → bhaginīmaraṇaṁ (bj) | rogabyasanaṁ → bhogavyasanaṁ (bj) | bhogabyasanaṁ → sīlavyasanaṁ (bj) | sīlabyasanaṁ dukkhaṁ diṭṭhibyasanaṁ → diṭṭhivyasanaṁ (bj) | sokaparidevadukkhadomanassupāyāsadukkhaṁ → sokaparidevadukkhadomanassupāyāsadukkhaṁ byasanaṁ dukkhaṁ (cck) | pettivisayikaṁ → pittivisayikaṁ (sya-all) | gabbhaṭṭhitimūlakaṁ → gabbheṭhitimūlakaṁ (sya-all) | gabbhavuṭṭhānamūlakaṁ → gabbhāvuṭṭhānamūlakaṁ (sya-all) | attūpakkamaṁ → attupakkamaṁ (sya-all) | parūpakkamaṁ → parupakkamaṁ (sya-all) | saṅkhāradukkhaṁ → saṁsāradukkhaṁ (sya-all) | sūlā → sulā (sya-all) | lohitapittaṁ → lohitaṁ pittaṁ (sya-all) | ḍaṁsamakasavātātapasarīsapasamphassaṁ dukkhaṁ → ḍaṁsamakasavātātapasiriṁsapasamphassadukkhaṁ (sya-all) | dukkhaṁ rogabyasanaṁ → (sya-all) | mānusikaṁ → mānasikaṁ (bj: syā) | jātassupanibandhanaṁ → jātassupanibandhakaṁ (bj: machasaṁ) | parādheyyataṁ → parādheyyakaṁ (bj: machasaṁ) | ḍaho → ḍāho (bj: machasaṁ) | bhogavyasanaṁ → rogavyasanaṁ (bj: sī.pana, machasaṁ) yesaṁ dhammānaṁ ādito samudāgamanaṁ paññāyati, atthaṅgamato nirodho paññāyati, kammasannissito vipāko, vipākasannissitaṁ kammaṁ, nāmasannissitaṁ rūpaṁ, rūpasannissitaṁ nāmaṁ, jātiyā anugataṁ, jarāya anusaṭaṁ, byādhinā abhibhūtaṁ, maraṇena abbhāhataṁ, dukkhe patiṭṭhitaṁ, atāṇaṁ aleṇaṁ asaraṇaṁ asaraṇībhūtaṁ— ime vuccanti dukkhā. Ime dukkhā kuto samudāgatā kuto jātā kuto sañjātā kuto nibbattā kuto abhinibbattā kuto pātubhūtā kiṁnidānā kiṁsamudayā kiṁjātikā kiṁpabhavāti, imesaṁ dukkhānaṁ mūlaṁ pucchati hetuṁ pucchati nidānaṁ pucchati sambhavaṁ pucchati pabhavaṁ pucchati samuṭṭhānaṁ pucchati āhāraṁ pucchati ārammaṇaṁ pucchati paccayaṁ pucchati samudayaṁ pucchati papucchati yācati ajjhesati pasādetīti—
samudāgatā → samupāgatā (sya-all) | kiṁjātikā → (sya-all) | papucchati → (sya-all) | kiṁsamudayā → kiṁsamudayo (bj: sī.vaṭ, sī.vipi, sī.kayi) | ajjhesati → ajjhesi (bj: sī.vaṭ, sī.vipi, sī.kayi) kuto nu dukkhā samudāgatā ime.

Ye keci lokasmimanekarūpāti. Ye kecīti sabbena sabbaṁ sabbathā sabbaṁ asesaṁ nissesaṁ pariyādiyanavacanametaṁ—
pariyādiyanavacanametaṁ ye kecīti → pariyādāyavacanametaṁ yekecīti (sya-all) ye kecīti. Lokasminti apāyaloke manussaloke devaloke khandhaloke dhātuloke āyatanaloke. Anekarūpāti anekavidhā nānāppakārā dukkhāti—
nānāppakārā → nānappakārā (bj, sya-all) ye keci lokasmimanekarūpā. Tenāha so brāhmaṇo—

“Pucchāmi taṁ bhagavā brūhi metaṁ, (iccāyasmā mettagū) Maññāmi taṁ vedaguṁ bhāvitattaṁ; kuto nu dukkhā samudāgatā ime,
vedaguṁ → vedagū (cck) Ye keci lokasmimanekarūpā”ti. Dukkhassa ve maṁ pabhavaṁ apucchasi,
pabhavaṁ → sambhavaṁ Scp. (pts note) (mettagūti bhagavā) Taṁ te pavakkhāmi yathā pajānaṁ; Upadhinidānā pabhavanti dukkhā,
taṁ → tan T. (pts note) upadhi → upadhī Sn. (pts note) Ye keci lokasmimanekarūpā.

Dukkhassa ve maṁ pabhavaṁ apucchasīti. Dukkhassāti jātidukkhassa jarādukkhassa byādhidukkhassa maraṇadukkhassa sokaparidevadukkhadomanassupāyāsadukkhassa. Pabhavaṁ apucchasīti dukkhassa mūlaṁ pucchasi hetuṁ pucchasi nidānaṁ pucchasi sambhavaṁ pucchasi pabhavaṁ pucchasi samuṭṭhānaṁ pucchasi āhāraṁ pucchasi ārammaṇaṁ pucchasi paccayaṁ pucchasi samudayaṁ pucchasi yācasi ajjhesasi pasādesīti— dukkhassa ve maṁ pabhavaṁ apucchasi.
apucchasi → apucchasī (bj) Mettagūti bhagavā taṁ brāhmaṇaṁ nāmena ālapati.
bhagavā taṁ → bhagavāti (bj) Bhagavāti gāravādhivacanametaṁ …pe… sacchikā paññatti, yadidaṁ bhagavāti— mettagūti bhagavā.

Taṁ te pavakkhāmi yathā pajānanti.
pajānanti tanti → pajānāti taṁ ti (bj) Tanti dukkhassa mūlaṁ pavakkhāmi hetuṁ pavakkhāmi nidānaṁ pavakkhāmi sambhavaṁ pavakkhāmi pabhavaṁ pavakkhāmi samuṭṭhānaṁ pavakkhāmi āhāraṁ pavakkhāmi ārammaṇaṁ pavakkhāmi paccayaṁ pavakkhāmi samudayaṁ pavakkhāmi ācikkhissāmi desessāmi paññapessāmi paṭṭhapessāmi vivarissāmi vibhajissāmi uttānīkarissāmi pakāsessāmīti—
desessāmi → desissāmi (bj, sya-all) | pakāsessāmīti → pakāsissāmīti (bj) | tanti → tante pavakkhāmīti taṁ te (sya-all) | dukkhassa → dukkhassa pabhavaṁ (pts) taṁ te pavakkhāmi. Yathā pajānanti yathā pajānanto ājānanto vijānanto paṭivijānanto paṭivijjhanto. Na itihītihaṁ na itikirāya na paramparāya na piṭakasampadāya na takkahetu na nayahetu na ākāraparivitakkena na diṭṭhinijjhānakkhantiyā sāmaṁ sayamabhiññātaṁ attapaccakkhadhammaṁ taṁ kathayissāmīti—
na piṭakasampadāya → na piṭakasampadānena (bj, mr) | itihītihaṁ → itihitihaṁ (sya-all) | attapaccakkhadhammaṁ taṁ → attapaccakkhaṁ dhammaṁ (sya-all) | kirāya → na iti kiriyāya (bj: machasaṁ) | piṭakasampadāya → na piṭakasampadānena (ka.) mahāni. 156 (cck note) taṁ te pavakkhāmi yathā pajānaṁ.
taṁ te pavakkhāmi → (sya-all)

Upadhinidānā pabhavanti dukkhāti. Upadhīti dasa upadhī—
upadhī → upadhiṁ (bj) taṇhūpadhi, diṭṭhūpadhi, kilesūpadhi, kammūpadhi, duccaritūpadhi, āhārūpadhi, paṭighūpadhi, catasso upādinnadhātuyo upadhī, cha ajjhattikāni āyatanāni upadhī, cha viññāṇakāyā upadhī, sabbampi dukkhaṁ dukkhamanaṭṭhena upadhi.
dukkhamanaṭṭhena → dukkhamanatthena (bj); dukkhaṭṭhena (sya-all) | upadhī cha viññāṇakāyā upadhī → upadhi chaviññāṇakāyaṁ upadhi (bj) | dukkhamanatthena → dukkhamanaṭṭhena (bj: machasaṁ) | dukkhamanaṭṭhena → dukkhaṭṭhena (cck: syā.) Ime vuccanti dasa upadhī.
upadhī → upadhi (bj) Dukkhāti jātidukkhaṁ jarādukkhaṁ byādhidukkhaṁ maraṇadukkhaṁ sokaparidevadukkhadomanassupāyāsadukkhaṁ nerayikaṁ dukkhaṁ …pe…
nerayikaṁ dukkhaṁ → (sya-all) diṭṭhibyasanaṁ dukkhaṁ. Yesaṁ dhammānaṁ ādito samudāgamanaṁ paññāyati, atthaṅgamato nirodho paññāyati, kammasannissito vipāko, vipākasannissitaṁ kammaṁ, nāmasannissitaṁ rūpaṁ, rūpasannissitaṁ nāmaṁ, jātiyā anugataṁ, jarāya anusaṭaṁ, byādhinā abhibhūtaṁ, maraṇena abbhāhataṁ, dukkhe patiṭṭhitaṁ, atāṇaṁ aleṇaṁ asaraṇaṁ asaraṇībhūtaṁ—
kammasannissito vipāko vipākasannissitaṁ → kammanissitaṁ vipākaṁ vipākanissitaṁ (bj) | nāmasannissitaṁ → nāmanissitaṁ (bj) | rūpasannissitaṁ → rūpanissitaṁ (bj) ime vuccanti dukkhā. Ime dukkhā upadhinidānā upadhihetukā upadhipaccayā upadhikāraṇā honti pabhavanti sambhavanti jāyanti sañjāyanti nibbattanti pātubhavantīti— upadhinidānā pabhavanti dukkhā.

Ye keci lokasmimanekarūpāti. Ye kecīti sabbena sabbaṁ sabbathā sabbaṁ asesaṁ nissesaṁ pariyādiyanavacanametaṁ—
pariyādiyanavacanametaṁ ye kecīti → pariyādāyavacanametaṁ yekecīti (sya-all) ye kecīti. Lokasminti apāyaloke manussaloke devaloke khandhaloke dhātuloke āyatanaloke. Anekarūpāti anekavidhā nānappakārā dukkhāti— ye keci lokasmimanekarūpā. Tenāha bhagavā—

“Dukkhassa ve maṁ pabhavaṁ apucchasi, (mettagūti bhagavā) Taṁ te pavakkhāmi yathā pajānaṁ; upadhinidānā pabhavanti dukkhā, Ye keci lokasmimanekarūpā”ti. Yo ve avidvā upadhiṁ karoti,
ve → ce Brp T. (pts note) Punappunaṁ dukkhamupeti mando; Tasmā pajānaṁ upadhiṁ na kayirā,
pajānaṁ → hi jānaṁ Sn. but pajānan Sn. 728; [pa]jānaṁ Pj. (pts note) | upadhiṁ → -i Sc. (pts note) Dukkhassa jātippabhavānupassī.
nupassī → -i Br T. ----------------------------------- (pts note)

Yo ve avidvā upadhiṁ karotīti. Yoti yo yādiso yathāyutto yathāvihito yathāpakāro yaṁṭhānappatto yaṁdhammasamannāgato khattiyo vā brāhmaṇo vā vesso vā suddo vā gahaṭṭho vā pabbajito vā devo vā manusso vā.
yaṁṭhānappatto → yaṁ ṭhānaṁpatto (bj: sī) | yaṁdhammasamannāgato → sadhammasamannāgato (bj: bahūsu) Avidvāti avijjāgato aññāṇī avibhāvī duppañño.
avidvāti → avidvāti avidvā (sya-all) | aññāṇī → añāṇī (sya-all) Upadhiṁ karotīti taṇhūpadhiṁ karoti, diṭṭhūpadhiṁ karoti, kilesūpadhiṁ karoti, kammūpadhiṁ karoti, duccaritūpadhiṁ karoti, āhārūpadhiṁ karoti, paṭighūpadhiṁ karoti, catasso upādinnadhātuyo upadhī karoti, cha ajjhattikāni āyatanāni upadhī karoti, cha viññāṇakāye upadhī karoti janeti sañjaneti nibbatteti abhinibbattetīti—
upadhī → upadhiṁ (bj) | cha viññāṇakāye upadhī → chaviññāṇakāyaṁ upadhiṁ (bj) | nibbatteti abhinibbattetīti → nibbattetīti ye ve (bj); nibbattetīti (sya-all) | upadhiṁ → upadhī (bj: machasaṁ) avidvā upadhiṁ karoti.

Punappunaṁ dukkhamupeti mandoti punappunaṁ jātidukkhaṁ jarādukkhaṁ byādhidukkhaṁ maraṇadukkhaṁ sokaparidevadukkhadomanassupāyāsadukkhaṁ eti samupeti upagacchati gaṇhāti parāmasati abhinivisatīti—
abhinivisatīti punappunaṁ dukkhamupeti → abhinivisati (bj) | punappunaṁ → punappunaṁ dukkhamupetīti punappunaṁ (sya-all) | samupeti → upeti (sya-all) punappunaṁ dukkhamupeti. Mandoti mando momuho avidvā avijjāgato aññāṇī avibhāvī duppaññoti—
momuho → moho (bj); mūḷho (sya-all) | aññāṇī → añāṇī (sya-all) punappunaṁ dukkhamupeti mando.

Tasmā pajānaṁ upadhiṁ na kayirāti. Tasmāti taṅkāraṇā taṁhetu tappaccayā taṁnidānā etaṁ ādīnavaṁ sampassamāno upadhīsūti tasmā.
taṁnidānā etaṁ → tannidānā evaṁ (bj) | tasmāti → tasmāti tasmā (sya-all) Pajānanti pajānanto ājānanto vijānanto paṭivijānanto paṭivijjhanto, “sabbe saṅkhārā aniccā”ti pajānanto ājānanto vijānanto paṭivijānanto paṭivijjhanto, “sabbe saṅkhārā dukkhā”ti …pe… “sabbe dhammā anattā”ti …pe… “yaṁ kiñci samudayadhammaṁ sabbaṁ taṁ nirodhadhamman”ti pajānanto ājānanto vijānanto paṭivijānanto paṭivijjhanto. Upadhiṁ na kayirāti taṇhūpadhiṁ na kareyya, diṭṭhūpadhiṁ na kareyya, kilesūpadhiṁ na kareyya, duccaritūpadhiṁ na kareyya, āhārūpadhiṁ na kareyya, paṭighūpadhiṁ na kareyya, catasso upādinnadhātuyo upadhī na kareyya, cha ajjhattikāni āyatanāni upadhī na kareyya, cha viññāṇakāye upadhī na kareyya, na janeyya na sañjaneyya na nibbatteyya nābhinibbatteyyāti—
kareyya → kareyya kammūpadhiṁ na kareyya (bj) | upadhī → upadhiṁ (bj) | viññāṇakāye upadhī → viññāṇakāyaṁ upadhiṁ (bj) | janeyya na sañjaneyya → saṁjaneyya (bj) | nābhinibbatteyyāti → nātinibbatteyyāti (bj) | kilesūpadhiṁ → kilesūpadhiṁ na kareyya kammūpadhiṁ (sya-all) | nibbatteyya nābhinibbatteyyāti → nibbatteyyāti (sya-all) tasmā pajānaṁ upadhiṁ na kayirā.

Dukkhassāti jātidukkhassa jarādukkhassa byādhidukkhassa maraṇadukkhassa sokaparidevadukkhadomanassupāyāsadukkhassa.
sokaparidevadukkhadomanassupāyāsadukkhassa pabhavānupassīti dukkhassa → sokaparidevadukkha domanassupāyāsadukkhassa pabhavānupassī (sya-all) Pabhavānupassīti dukkhassa mūlānupassī hetānupassī nidānānupassī sambhavānupassī pabhavānupassī samuṭṭhānānupassī āhārānupassī ārammaṇānupassī paccayānupassī samudayānupassī.
pabhavānupassīti → pabhavānupasasīti (bj) | mūlānupassī → hetūnussī (bj: sī.vaṭ, sī.vipi, sī.kayi); hetuṁ passī (bj: machasaṁ) Anupassanā vuccati ñāṇaṁ.
ñāṇaṁ yā → (bj) | ñāṇaṁ → paññā (sya-all) Yā paññā pajānanā …pe… amoho dhammavicayo sammādiṭṭhi.
pajānanā → paññī pajānana (bj) Imāya anupassanāya paññāya upeto hoti samupeto upāgato samupāgato upapanno samupapanno samannāgato.
upāgato samupāgato upapanno samupapanno → upagato samupagato uppanno samuppanno (bj) So vuccati anupassīti— dukkhassa jātippabhavānupassī. Tenāha bhagavā—

“Yo ve avidvā upadhiṁ karoti, punappunaṁ dukkhamupeti mando; Tasmā pajānaṁ upadhiṁ na kayirā, dukkhassa jātippabhavānupassī”ti.

Yaṁ taṁ apucchimha akittayī no, Aññaṁ taṁ pucchāma tadiṅgha brūhi;
akittayī → akittayi (pts) | akittayi → akittiyi Scp T; akittayī Sn. (pts note) taṁ → aññetvaṁ (bj: sī.vipi) | pucchāma → -mi Sn. (-ma Bai). (pts note) Kathaṁ nu dhīrā vitaranti oghaṁ, Jātiṁ jaraṁ sokapariddavañca;
jaraṁ → jātijaraṁ (bj, pts-vp-pli1) | jātiṁ jaraṁ → jātijaraṁ (bj, sya-all) | jātijaraṁ → jātiṁ jaraṁ (bj: machasaṁ) | sokapariddavañca → pucchāmi (bj: __u__, suni, machasaṁ) Taṁ me munī sādhu viyākarohi, Tathā hi te vidito esa dhammo.
munī → muni (bj, sya-all, mr) | munī → muni (pts)

Yaṁ taṁ apucchimha akittayī noti yaṁ taṁ apucchimha ayācimha ajjhesimha pasādayimha.
ayācimha → āyācimha (bj) | pasādayimha akittayī noti → pasādimha akittayīnoti (bj) | pasādayimha → pasādimha (sya-all) Akittayī noti kittitaṁ pakittitaṁ ācikkhitaṁ desitaṁ paññapitaṁ paṭṭhapitaṁ vivaritaṁ vibhattaṁ uttānīkataṁ pakāsitanti—
kittitaṁ → akitti taṁ (sya-all) | pakittitaṁ → idaṁ padaṁ bj, sya-all potthakesu | paññapitaṁ → paññāpitaṁ (mr) | pakittitaṁ → (bj) | kittitaṁ → akitti taṁ (syā.) evamīdisesu padesu atītavibhattivasena mahāni. 110 (cck note) | paññapitaṁ → paññāpitaṁ (cck: ka.) yaṁ taṁ apucchimha akittayī no.

Aññaṁ taṁ pucchāma tadiṅgha brūhīti aññaṁ taṁ pucchāma, aññaṁ taṁ yācāma, aññaṁ taṁ ajjhesāma, aññaṁ taṁ pasādema, uttari taṁ pucchāma.
uttari → uttariṁ (bj) Tadiṅgha brūhīti iṅgha brūhi ācikkhāhi desehi paññapehi paṭṭhapehi vivarāhi vibhajāhi uttānīkarohi pakāsehīti—
ācikkhāhi → ācikkha (bj) | vivarāhi vibhajāhi → vivara vibhaja (bj) | dhīrā → dhirā Brn T. (pts note) | soka-pariddavañ → sic (-devañ Bai). (pts note) | muni → -ī Sn. (pts note) | vidito → viddito Br (throughout). (pts note) aññaṁ taṁ pucchāma tadiṅgha brūhi.

Kathaṁ nu dhīrā vitaranti oghaṁ, jātiṁ jaraṁ sokapariddavañcāti.
jaraṁ → jātijaraṁ (cck); jātijjaraṁ (sya1ed, sya2ed) | jātiṁ jaraṁ → jātijjaraṁ (sya-all) Kathaṁ nūti saṁsayapucchā vimatipucchā dveḷhakapucchā anekaṁsapucchā— “evaṁ nu kho, nanu kho, kiṁ nu kho, kathaṁ nu kho”ti— kathaṁ nu. Dhīrāti dhīrā paṇḍitā paññavanto buddhimanto ñāṇino vibhāvino medhāvino.
paññavanto → paññāvanto (bj) Oghanti kāmoghaṁ bhavoghaṁ diṭṭhoghaṁ avijjoghaṁ. Jātīti yā tesaṁ tesaṁ sattānaṁ tamhi tamhi sattanikāye jāti sañjāti okkanti nibbatti abhinibbatti khandhānaṁ pātubhāvo āyatanānaṁ paṭilābho.
nibbatti → (bj) Jarāti yā tesaṁ tesaṁ sattānaṁ tamhi tamhi sattanikāye jarā jīraṇatā khaṇḍiccaṁ pāliccaṁ valittacatā āyuno saṁhāni indriyānaṁ paripāko.
jīraṇatā → jiraṇatā (sya-all) Sokoti ñātibyasanena vā phuṭṭhassa bhogabyasanena vā phuṭṭhassa rogabyasanena vā phuṭṭhassa sīlabyasanena vā phuṭṭhassa diṭṭhibyasanena vā phuṭṭhassa aññataraññatarena byasanena vā samannāgatassa aññataraññatarena dukkhadhammena vā phuṭṭhassa soko socanā socitattaṁ antosoko antoparisoko antoḍāho antopariḍāho cetaso parijjhāyanā domanassaṁ sokasallaṁ.
byasanena → (bj) | vā → vā vyasanena (bj) Paridevoti ñātibyasanena vā phuṭṭhassa bhogabyasanena vā phuṭṭhassa rogabyasanena vā phuṭṭhassa sīlabyasanena vā phuṭṭhassa diṭṭhibyasanena vā phuṭṭhassa aññataraññatarena byasanena vā samannāgatassa aññataraññatarena dukkhadhammena vā phuṭṭhassa ādevo paridevo ādevanā paridevanā ādevitattaṁ paridevitattaṁ vācā palāpo vippalāpo lālappo lālappanā lālappitattaṁ.
palāpo → lāpo palāpo (sya-all) | lālappanā lālappitattaṁ → lālappāyanā lālappāyittaṁ (cck); lālappāyanā lālappāyitattaṁ (sya1ed, sya2ed, pts-vp-pli1) | byasanena → (bj) | vā → vā vyasanena (bj) | lālappitattaṁ kathaṁ nu → lālāppitattaṁ kathannu (bj) | vācā → lāpo (sya-all) | lālappanā lālappitattaṁ → lālappāyanā lālappāyitattaṁ (sya-all) | palāpo → lāpo palāpo (syā.) dhammasaṅgaṇiye (cck note) | lālappitattaṁ → lālappāyanā lālappāyitattaṁ (bahūsu) jarāsuttaniddesaṭṭhakathā oloketabbā (cck note)

Kathaṁ nu dhīrā vitaranti oghaṁ, jātiṁ jaraṁ sokapariddavañcāti dhīrā kathaṁ oghañca jātiñca jarañca sokañca paridevañca taranti uttaranti pataranti samatikkamanti vītivattantīti—
jātiṁ jaraṁ → jātijaraṁ (bj, sya-all) | sokañca paridevañca → dukkhañca sokaparidevañca (bj) | jātiñca jarañca → jātijjarañca (sya-all) | paridevañca → pariddavañca (sya-all) kathaṁ nu dhīrā vitaranti oghaṁ, jātiṁ jaraṁ sokapariddavañca.
jātiṁ jaraṁ → jātijaraṁ (bj, sya-all)

Taṁ me munī sādhu viyākarohīti. Tanti yaṁ pucchāmi yaṁ yācāmi yaṁ ajjhesāmi yaṁ pasādemi. Munīti monaṁ vuccati ñāṇaṁ. Yā paññā pajānanā …pe… amoho dhammavicayo sammādiṭṭhi.
sammādiṭṭhi → dhammasaṅgaṇi > cittuppādakaṇḍa (bj note) Bhagavā tena ñāṇena samannāgato muni monappatto.
muni → munī (bj, sya-all) Tīṇi moneyyāni— kāyamoneyyaṁ vacīmoneyyaṁ manomoneyyaṁ.

Katamaṁ kāyamoneyyaṁ? Tividhānaṁ kāyaduccaritānaṁ pahānaṁ kāyamoneyyaṁ. Tividhaṁ kāyasucaritaṁ kāyamoneyyaṁ. Kāyārammaṇe ñāṇaṁ kāyamoneyyaṁ.
kāyārammaṇe → kāyārammaṇaṁ (bj, sya-all) Kāyapariññā kāyamoneyyaṁ. Pariññāsahagato maggo kāyamoneyyaṁ. Kāye chandarāgassa pahānaṁ kāyamoneyyaṁ.
chandarāgassa pahānaṁ → chandarāgappahānaṁ (bj) Kāyasaṅkhāranirodho catutthajjhānasamāpatti kāyamoneyyaṁ. Idaṁ kāyamoneyyaṁ.

Katamaṁ vacīmoneyyaṁ? Catubbidhānaṁ vacīduccaritānaṁ pahānaṁ vacīmoneyyaṁ. Catubbidhaṁ vacīsucaritaṁ vacīmoneyyaṁ. Vācārammaṇe ñāṇaṁ vacīmoneyyaṁ.
vācārammaṇe → vācārammaṇaṁ (bj, sya-all) Vācāpariññā vacīmoneyyaṁ. Pariññāsahagato maggo vacīmoneyyaṁ. Vācāya chandarāgassa pahānaṁ vacīmoneyyaṁ.
chandarāgassa pahānaṁ → chandarāgappahānaṁ (bj) Vacīsaṅkhāranirodho dutiyajjhānasamāpatti vacīmoneyyaṁ.
vacīsaṅkhāranirodho → vācāsaṁkhāranirodho (bj) Idaṁ vacīmoneyyaṁ.

Katamaṁ manomoneyyaṁ? Tividhānaṁ manoduccaritānaṁ pahānaṁ manomoneyyaṁ.
manoduccaritānaṁ → manoduccaritaṁ (bj) Tividhaṁ manosucaritaṁ manomoneyyaṁ. Cittārammaṇe ñāṇaṁ manomoneyyaṁ.
cittārammaṇe → cittārammaṇaṁ (bj, sya-all) Cittapariññā manomoneyyaṁ. Pariññāsahagato maggo manomoneyyaṁ. Citte chandarāgassa pahānaṁ manomoneyyaṁ.
chandarāgassa pahānaṁ → chandarāgappahānaṁ (bj) Cittasaṅkhāranirodho saññāvedayitanirodhasamāpatti manomoneyyaṁ. Idaṁ manomoneyyaṁ.

Kāyamuniṁ vacīmuniṁ, manomunimanāsavaṁ;
vacīmuniṁ → vācāmuniṁ (bahūsu) | vacīmuniṁ → vācāmuniṁ (bj, sya-all) | vacīmuniṁ → vācāmuniṁ (bahūsu) itivu. 67 (cck note) Muniṁ moneyyasampannaṁ, āhu sabbappahāyinaṁ.
sabbappahāyinaṁ → tikaṅguttara > āpāyikavagga (bj note)

Kāyamuniṁ vacīmuniṁ, manomunimanāsavaṁ;
vacīmuniṁ → vācāmuniṁ (bj, sya-all) Muniṁ moneyyasampannaṁ, āhu ninhātapāpakanti.
moneyyasampannaṁ → saṇṭhito (bj: katthaci) ninhātapāpaka”nti → itivuttaka > dutiyavagga (bj note)

Imehi tīhi moneyyehi dhammehi samannāgatā.
tīhi → (sya-all) Cha munino—
munino → munayo (sya-all) | munino → munayo (syā.) mahāni. 14 (cck note) agāramunino, anagāramunino, sekhamunino, asekhamunino, paccekamunino munimuninoti.
sekhamunino → sekkhamunino (sya-all, mr) | sekhamunino → sekkhamunino (cck: syā. ka.) Katame agāramunino?
agāramunino → āgāramunayo (sya-all) Ye te agārikā diṭṭhapadā viññātasāsanā—
agārikā → āgārikā (sya-all) ime agāramunino.
agāramunino → āgāramunayo (sya-all) Katame anagāramunino?
anagāramunino → anāgāramunayo (sya-all) Ye te pabbajitā diṭṭhapadā viññātasāsanā— ime anagāramunino.
anagāramunino → anāgāramunayo (sya-all) Satta sekhā sekhamunino.
sekhā sekhamunino → sekkhā sekkhamunayo (sya-all) Arahanto asekhamunino.
asekhamunino → asekkhamunayo (sya-all) Paccekasambuddhā paccekamunino.
paccekasambuddhā → paccekabuddhā (bj) | paccekamunino → paccekamunino munimunino vuccanti (bj); paccekamunayo (sya-all) Tathāgatā arahanto sammāsambuddhā munimunino.
munimunino → (bj); munimunayo (sya-all)

Na monena munī hoti, mūḷharūpo aviddasu;
munī → muni (bj, sya-all) | munī → muni (syā. ka.) dha. pa. 268 (cck note) Yo ca tulaṁva paggayha, varamādāya paṇḍito.

Pāpāni parivajjeti, sa munī tena so muni;
munī → muni (sya-all) Yo munāti ubho loke, muni tena pavuccati.
pavuccati → dhammapada > dhammaṭṭhavagga (bj note)

Asatañca satañca ñatvā dhammaṁ, ajjhattaṁ bahiddhā ca sabbaloke;
asatañca → asataṁ (bj) ajjhattaṁ → ajjhattañca (sya-all) Devamanussehi pūjanīyo, saṅgajālamaticca so munīti.
pūjanīyo → pūjito (bj, sya-all, mr) | pūjanīyo → pūjito yo (bj); pūjito yo so (sya-all) | pūjanīyo → pūjito (syā. ka.) mahāni. 14 (cck note) saṅgajālamaticca → yo so saṅgajālamaticca (sya-all) | munī”ti → sutta nipāta > sabhiyasutta (bj note) | saṅgajālamaticca → saṅga jālamaticca, su. ni. 532 (cck note)

Sādhu viyākarohīti taṁ sādhu ācikkhāhi desehi paññapehi paṭṭhapehi vivarāhi vibhajāhi uttānīkarohi pakāsehīti—
ācikkhāhi → ācikkha (bj) | vivarāhi vibhajāhi → vivara vibhaja (bj) | taṁ → (sya-all) | ācikkha → ācikkhāhi (bj: machasaṁ) taṁ me munī sādhu viyākarohi. Tathā hi te vidito esa dhammoti tathā hi te vidito tulito tīrito vibhūto vibhāvito esa dhammoti—
vidito → vidito ñāto (sya-all) | tīrito → tirito vibhāvito (sya-all) | vibhāvito → (sya-all) tathā hi te vidito esa dhammo.
te → to (bj) Tenāha so brāhmaṇo—

“Yaṁ taṁ apucchimha akittayī no, aññaṁ taṁ pucchāma tadiṅgha brūhi; Kathaṁ nu dhīrā vitaranti oghaṁ, jātiṁ jaraṁ sokapariddavañca;
jātiṁ jaraṁ → jātijaraṁ (bj, sya-all) | jātijaraṁ → jāti jaraṁ (bj: machasaṁ); jātijjaraṁ (bj: syā) Taṁ me munī sādhu viyākarohi, tathā hi te vidito esa dhammo”ti.

Kittayissāmi te dhammaṁ, (mettagūti bhagavā) Diṭṭhe dhamme anītihaṁ; Yaṁ viditvā sato caraṁ,
anītihaṁ → anitīhaṁ (bj) | dhamme → diṭṭheva dhamme (bj: sī.vaṭ, suni) | anitīhaṁ → anītihaṁ (bj: machasaṁ, syā) | anītihaṁ → anitihaṁ Brn Scp T. (pts note) Tare loke visattikaṁ.
visattikaṁ → visattikaṁ dhamma (pts) | tare → tade Scp. ----------------------------------- (pts note)

Kittayissāmi te dhammanti. Dhammanti ādikalyāṇaṁ majjhekalyāṇaṁ pariyosānakalyāṇaṁ sātthaṁ sabyañjanaṁ kevalaparipuṇṇaṁ parisuddhaṁ brahmacariyaṁ, cattāro satipaṭṭhāne, cattāro sammappadhāne, cattāro iddhipāde, pañcindriyāni, pañca balāni, satta bojjhaṅge, ariyaṁ aṭṭhaṅgikaṁ maggaṁ, nibbānañca, nibbānagāminiñca paṭipadaṁ kittayissāmi ācikkhissāmi desessāmi paññapessāmi paṭṭhapessāmi vivarissāmi vibhajissāmi uttānīkarissāmi pakāsissāmīti—
pakāsissāmīti → pakāsessāmīti (bj) | dhammanti → (sya-all) | ācikkhissāmi desessāmi → desissāmi (sya-all) | satipaṭṭhāne → satipaṭṭhānaṁ (bj: sī.vaṭ, sī.kayi) | sammappadhāne → sammappadhānā (bj: sī.vaṭ, sī.kayi) | iddhipāde → iddhipāda (bj: sī.vaṭ, sī.kayi) | sattabojjhaṅge → sattabojjhaṅgā (bj: sī.vaṭ, sī.kayi) kittayissāmi te dhammaṁ. Mettagūti bhagavā taṁ brāhmaṇaṁ nāmena ālapati.
mettagūti → mettagūti bhagavāti (bj)

Diṭṭhe dhamme anītihanti.
anītihanti → anitīhanti (bj) Diṭṭhe dhammeti diṭṭhe dhamme ñāte dhamme tulite dhamme tīrite dhamme vibhūte dhamme vibhāvite dhamme sabbe saṅkhārā aniccāti …pe…
tīrite → tirite dhamme vibhāvite (sya-all) | dhamme vibhāvite → (sya-all) | tīrite → tirīte (bj: syā) yaṁ kiñci samudayadhammaṁ sabbaṁ taṁ nirodhadhammanti diṭṭhe dhamme ñāte dhamme tulite dhamme tīrite dhamme vibhūte dhamme vibhāvite dhammeti— evampi diṭṭhe dhamme kathayissāmi.
kathayissāmi → kittayissāmi (bj) | kathayissāmi atha vā → athavā (bj) | dhamme → diṭṭha dhamme kathayissāmi (bj: machasaṁ, syā) Atha vā dukkhe diṭṭhe dukkhaṁ kathayissāmi, samudaye diṭṭhe samudayaṁ kathayissāmi, magge diṭṭhe maggaṁ kathayissāmi, nirodhe diṭṭhe nirodhaṁ kathayissāmīti—
kathayissāmi → kittayissāmi (bj) | kittayissāmi → kathayissāmi (bj: sī.vaṭ, sī.vipi, sī.kayi, machasaṁ, syā) evampi diṭṭhe dhamme kathayissāmi.
kathayissāmi atha vā → athavā (bj) Atha vā diṭṭhe dhamme sandiṭṭhikaṁ akālikaṁ ehipassikaṁ opaneyyikaṁ paccattaṁ veditabbaṁ viññūhīti—
opaneyyikaṁ → opanayikaṁ (bj, sya-all) | opanayikaṁ → opaneyyakaṁ (bj: machasaṁ) evampi diṭṭhe dhamme kathayissāmīti diṭṭhe dhamme.
kathayissāmīti diṭṭhe dhamme anītihanti → anitīhanti (bj) Anītihanti na itihītihaṁ na itikirāya na paramparāya na piṭakasampadāya na takkahetu na nayahetu na ākāraparivitakkena na diṭṭhinijjhānakkhantiyā, sāmaṁ sayamabhiññātaṁ attapaccakkhadhammaṁ, taṁ kathayissāmīti—
itihītihaṁ → itihitihaṁ (bj); itihaṁ (sya-all) | sayamabhiññātaṁ attapaccakkhadhammaṁ → sayaṁ abhiññāya attapaccakkhaṁ dhammaṁ (bj) | attapaccakkhadhammaṁ taṁ → attapaccakkhaṁ dhammaṁ (sya-all) diṭṭhe dhamme anītihaṁ.
anītihaṁ → anitīhaṁ (bj)

Yaṁ viditvā sato caranti yaṁ viditaṁ katvā tulayitvā tīrayitvā vibhāvayitvā vibhūtaṁ katvā, “sabbe saṅkhārā aniccā”ti viditaṁ katvā tulayitvā tīrayitvā vibhāvayitvā vibhūtaṁ katvā,
tīrayitvā → tirayitvā (sya-all) “sabbe saṅkhārā dukkhā”ti … “sabbe dhammā anattā”ti …pe… “yaṁ kiñci samudayadhammaṁ sabbaṁ taṁ nirodhadhamman”ti viditaṁ katvā tulayitvā tīrayitvā vibhāvayitvā vibhūtaṁ katvā.
tīrayitvā → tirayitvā (sya-all) Satoti catūhi kāraṇehi sato— kāye kāyānupassanāsatipaṭṭhānaṁ bhāvento sato …pe… so vuccati sato. Caranti caranto viharanto iriyanto vattento pālento yapento yāpentoti—
iriyanto → irīyanto (bj) | viharanto → vicaranto (sya-all) yaṁ viditvā sato caraṁ.

Tare loke visattikanti visattikā vuccati taṇhā. Yo rāgo sārāgo …pe… abhijjhā lobho akusalamūlaṁ.
akusalamūlaṁ → dhammasaṅgaṇa > nikkhepakaṇḍa (bj note) Visattikāti kenaṭṭhena visattikā?
kenaṭṭhena → kenatthena (sya-all) Visatāti visattikā,
visatāti → visatoti visattikā (bj: sī.vaṭ, sī.vipi, sī.kayi) visālāti visattikā, visaṭāti visattikā,
visattikā visamāti → (sya-all) | visattikā → visatāti visattikā (bj: sī.vaṭ, sī.vipi, sī.kayi) visamāti visattikā, visakkatīti visattikā, visaṁharatīti visattikā, visaṁvādikāti visattikā, visamūlāti visattikā, visaphalāti visattikā, visaparibhogāti visattikā, visālā vā pana sā taṇhā rūpe sadde gandhe rase phoṭṭhabbe dhamme kule gaṇe āvāse lābhe yase pasaṁsāya sukhe cīvare piṇḍapāte senāsane gilānapaccayabhesajjaparikkhāre kāmadhātuyā rūpadhātuyā arūpadhātuyā kāmabhave rūpabhave arūpabhave saññābhave asaññābhave nevasaññānāsaññābhave ekavokārabhave catuvokārabhave pañcavokārabhave atīte anāgate paccuppanne diṭṭhasutamutaviññātabbesu dhammesu visaṭā vitthatāti visattikā.
phoṭṭhabbe dhamme kule → phoṭṭhabbe kule (bj, sya-all, csp1ed) | dhamme → (bj, cck, sya-all) | pasaṁsāya → pasaṁsāyaṁ (bj); pasaṁse (sya-all) | visaṭā vitthatāti → visatā vitthātāti (bj) Loketi apāyaloke manussaloke devaloke khandhaloke dhātuloke āyatanaloke. Tare loke visattikanti loke vesā visattikā, loke vetaṁ visattikaṁ sato tareyya uttareyya patareyya samatikkameyya vītivatteyyāti—
loke vesā visattikā → yā sā loke visattikā (sya-all) | visattikanti → visattikanti yā sā (sya-all) | vesā → (sya-all) | vetaṁ → taṁ (sya-all) | sato → sato tare (pts) | visattikā → yā sā loke vīsattikā (bj: syā) | visattikā → yā sā loke visattikā (syā.) kāmasuttaniddesaṭṭhakathā oloketabbā (cck note) tare loke visattikaṁ. Tenāha bhagavā—

“Kittayissāmi te dhammaṁ,
kittayissāmi → kittiyissāmi (bj) (mettagūti bhagavā) Diṭṭhe dhamme anītihaṁ; yaṁ viditvā sato caraṁ,
anītihaṁ → anitīhaṁ (bj) Tare loke visattikan”ti. Tañcāhaṁ abhinandāmi, mahesi dhammamuttamaṁ; Yaṁ viditvā sato caraṁ,
mahesi → mahesī (sya-all) tare loke visattikaṁ.

Tañcāhaṁ abhinandāmīti. Tanti tuyhaṁ vacanaṁ byappathaṁ desanaṁ anusāsanaṁ anusiṭṭhaṁ.
byappathaṁ → byapathaṁ (sya-all, mr) | desanaṁ anusāsanaṁ anusiṭṭhaṁ → desanaṁ anusāsanaṁ anusiṭṭhiṁ (bj); desanaṁ anusandhiṁ (sya-all) | anusiṭṭhaṁ → anusiṭṭhiṁ abhinandāmīti (bj) | anusāsanaṁ anusiṭṭhaṁ → anusandhiṁ abhinandāmīti (sya-all) | byappathaṁ → byapathaṁ (bj: syā) | anusiṭṭhiṁ → anusiṭṭhaṁ (bj: machasaṁ); anusandhiṁ (bj: sī.vaṭ, sī.vipi, sī.kayi, sī.pana, syā) | byappathaṁ → byapathaṁ (cck: syā. ka.) | anusiṭṭhaṁ → desanaṁ anusandhi (cck: syā.) Nandāmi abhinandāmi modāmi anumodāmi icchāmi sādiyāmi yācāmi patthayāmi pihayāmi abhijappāmīti—
Nandāmi → abhinandāmīti nandāmi (bj, sya-all); nandāmīti (csp1ed) | abhinandāmi → (bj) | nandāmi → nandāmīti (cck) tañcāhaṁ abhinandāmi.

Mahesi dhammamuttamanti.
mahesi → mahesī (sya-all) Mahesīti kiṁ mahesi bhagavā,
kiṁ mahesi → mahesī (bj); kenatthena mahesī (sya-all) mahantaṁ sīlakkhandhaṁ esī gavesī pariyesīti mahesi,
gavesī → esi gavesi (bj, sya-all) | esī gavesī → esi gavesi (bj, sya-all) | mahesi → mahesī (sya-all) | gavesī → esi gavesi (syā.) mahāni. 150 (cck note) mahantaṁ samādhikkhandhaṁ …pe… mahantaṁ paññākkhandhaṁ … mahantaṁ vimuttikkhandhaṁ … mahantaṁ vimuttiñāṇadassanakkhandhaṁ esī gavesī pariyesīti mahesi,
vimuttiñāṇadassanakkhandhaṁ esī gavesī → vimuttiñāṇa dassanakkhandhaṁ esi gavesi (bj) | esī gavesī → esi gavesi (sya-all) | mahesi → mahesī (sya-all) mahato tamokāyassa padālanaṁ esī gavesī pariyesīti mahesi,
esī gavesī → esi gavesi (bj, sya-all) | mahato → mahato vā (sya-all) | mahesi → mahesī (sya-all) | tamokāyassa → mahato mohakāyassa (bj: sī.pana) mahato vipallāsassa pabhedanaṁ esī gavesī pariyesīti mahesi,
esī gavesī → esi gavesi (bj, sya-all) | mahesi → mahesī (sya-all) mahato taṇhāsallassa abbahanaṁ esī gavesī pariyesīti mahesi,
abbahanaṁ → abbūhanaṁ (bahūsu); abbūhaṁ (bj-a) | abbahanaṁ esī gavesī → abbūhanaṁ esi gavesi (bj, sya-all) | mahesi → mahesī (sya-all) | abbūhanaṁ → abbahanaṁ (bj: machasaṁ) | abbahanaṁ → abbūhanaṁ (cck: bahūsu); abbūhaṁ (cck: sī. aṭṭha.) mahato diṭṭhisaṅghāṭassa viniveṭhanaṁ esī gavesī pariyesīti mahesi,
esī gavesī → esi gavesi (bj) | diṭṭhisaṅghāṭassa → diṭṭhisaṅghātassa (cck) | diṭṭhisaṅghāṭassa viniveṭhanaṁ esī gavesī → diṭṭhisaṅghātassa vinibbedhanaṁ esi gavesi (sya-all) | mahesi → mahesī (sya-all) | diṭṭhisaṅghāṭassa → diṭṭhīsaṅghātassa (bj: machasaṁ) mahato mānadhajassa papātanaṁ esī gavesī pariyesīti mahesi,
papātanaṁ esī gavesī → pātanaṁ esi gavesi (bj) | mānadhajassa papātanaṁ esī gavesī → mānaddhajassa pātanaṁ esi gavesi (sya-all) | mahesi → mahesī (sya-all) mahato abhisaṅkhārassa vūpasamaṁ esī gavesī pariyesīti mahesi,
esī gavesī → esi gavesi (bj, sya-all) | mahesi → mahesī (sya-all) mahato oghassa nittharaṇaṁ esī gavesī pariyesīti mahesi,
esī gavesī → esi gavesi (bj, sya-all) | mahesi → mahesī (sya-all) mahato bhārassa nikkhepanaṁ esī gavesī pariyesīti mahesi,
esī gavesī → esi gavesi (bj) | nikkhepanaṁ esī gavesī → nikkhipanaṁ esi gavesi (sya-all) | mahesi → mahesī (sya-all) | nikkhepanaṁ → nikkhepaniṁ (bj: a.nid) mahato saṁsāravaṭṭassa upacchedaṁ esī gavesī pariyesīti mahesi,
upacchedaṁ esī gavesī → ucchedaṁ esi gavesi (bj, sya-all) | mahesi → mahesī (sya-all) mahato santāpassa nibbāpanaṁ esī gavesī pariyesīti mahesi,
esī gavesī → esi gavesi (bj, sya-all) | mahesi → mahesī (sya-all) mahato pariḷāhassa paṭippassaddhiṁ esī gavesī pariyesīti mahesi,
esī gavesī → esi gavesi (bj, sya-all) | mahesi → mahesī (sya-all) | paṭippassaddhiṁ → paṭippassaddhaṁ (bj: machasaṁ) mahato dhammadhajassa ussāpanaṁ esī gavesī pariyesīti mahesi,
esī gavesī → esi gavesi (bj, sya-all) | mahesi → mahesī (sya-all) mahante satipaṭṭhāne …pe… mahante sammappadhāne … mahante iddhipāde … mahantāni indriyāni … mahantāni balāni … mahante bojjhaṅge … mahantaṁ ariyaṁ aṭṭhaṅgikaṁ maggaṁ … mahantaṁ paramatthaṁ amataṁ nibbānaṁ esī gavesī pariyesīti mahesi,
esī gavesī → esi gavesi (bj, sya-all) | mahesi → mahesī (sya-all) mahesakkhehi sattehi esito gavesito pariyesito—
mahesakkhehi → mahesakkhehi vā (bj, sya-all) | mahesakkhehi → mahesakkehivā (bj: sī.vaṭ, sī.vipi, sī.kayi) “kahaṁ buddho, kahaṁ bhagavā, kahaṁ devadevo, kahaṁ narāsabho”ti mahesi.
mahesi → mahesī (sya-all) Dhammamuttamanti dhammamuttamaṁ vuccati amataṁ nibbānaṁ. Yo so sabbasaṅkhārasamatho sabbūpadhipaṭinissaggo taṇhakkhayo virāgo nirodho nibbānaṁ.
sabbūpadhipaṭinissaggo → sabbupadhipaṭinissaggo (sya-all) Uttamanti aggaṁ seṭṭhaṁ viseṭṭhaṁ pāmokkhaṁ uttamaṁ pavaraṁ dhammanti— mahesi dhammamuttamaṁ.
mahesi → mahesī (sya-all)

Yaṁ viditvā sato caranti viditaṁ katvā tulayitvā tīrayitvā vibhāvayitvā vibhūtaṁ katvā, “sabbe saṅkhārā aniccā”ti viditaṁ katvā tulayitvā tīrayitvā vibhāvayitvā vibhūtaṁ katvā,
sato caranti → satocaranti yaṁ (bj) “sabbe saṅkhārā dukkhā”ti … “sabbe dhammā anattā”ti …pe… “yaṁ kiñci samudayadhammaṁ sabbaṁ taṁ nirodhadhamman”ti viditaṁ katvā tulayitvā tīrayitvā vibhāvayitvā vibhūtaṁ katvā.
samudayadhammaṁ → samuyadadhammaṁ (bj) | tīrayitvā → tirayitvā (sya-all) Satoti catūhi kāraṇehi sato— kāye kāyānupassanāsatipaṭṭhānaṁ bhāvento sato, vedanāsu …pe…
vedanāsu → (sya-all) citte …
citte → citte cittānupassanā (bj) dhammesu … dhammānupassanāsatipaṭṭhānaṁ bhāvento sato … so vuccati sato. Caranti caranto viharanto iriyanto vattento pālento yapento yāpentoti—
iriyanto → irīyanto (bj) | viharanto → vicaranto (sya-all) yaṁ viditvā sato caraṁ.

Tare loke visattikanti visattikā vuccati taṇhā. Yo rāgo sārāgo …pe… abhijjhā lobho akusalamūlaṁ. Visattikāti kenaṭṭhena visattikā …pe… visaṭā vitthatāti visattikā.
kenaṭṭhena → kenatthena (sya-all) Loketi apāyaloke …pe… āyatanaloke. Tare loke visattikanti loke vesā visattikā, loke vetaṁ visattikaṁ sato tareyya uttareyya patareyya samatikkameyya vītivatteyyāti—
visattikanti → visattikanti yā sā (sya-all) | vesā → (sya-all) | vetaṁ → taṁ (sya-all) | lokevetaṁ → loke vātaṁ visattikaṁ (bj: sī.vaṭ, sī.vipi, sī.kayi) tare loke visattikaṁ. Tenāha so brāhmaṇo—

“Tañcāhaṁ abhinandāmi, mahesi dhammamuttamaṁ;
mahesi → mahesī (sya-all) Yaṁ viditvā sato caraṁ, tare loke visattikan”ti.

Yaṁ kiñci sampajānāsi,
sampajānāsi → saṁjānāsi (bj: sī.pana); saṁjānāmi (bj: sī.vaṭ, sī.vipi, sī.kayi) | sampajānāsi → sañjānāsi Sc (Bai), and ad 1068. (pts note) (mettagūti bhagavā) Uddhaṁ adho tiriyañcāpi majjhe; Etesu nandiñca nivesanañca,
majjhe → tiriyaṁ vāpi (bj: katthaci) | pi → vā pi Brp Scn (Bai) and ad 1068. ----------------------------------- (pts note) Panujja viññāṇaṁ bhave na tiṭṭhe.

Yaṁ kiñci sampajānāsīti yaṁ kiñci pajānāsi ājānāsi vijānāsi paṭivijānāsi paṭivijjhasīti— yaṁ kiñci sampajānāsi. Mettagūti bhagavā taṁ brāhmaṇaṁ nāmena ālapati.
mettagūti → mettagūti bhagavāti (bj); (pts) Bhagavāti gāravādhivacanametaṁ …pe… sacchikā paññatti, yadidaṁ bhagavāti— mettagūti bhagavā.

Uddhaṁ adho tiriyañcāpi majjheti. Uddhanti anāgataṁ;
anāgataṁ → uddhaṁ vuccati anāgataṁ (bj, cck, mr); uddhanti vuccati anāgataṁ (sya1ed, sya2ed) | uddhanti → uddhaṁ vuccati (bj); uddhanti vuccati (sya-all) | vuccati → uddhanti (bj: machasaṁ) | anāgataṁ → uddhaṁ vuccati anāgataṁ (cck: syā. ka.) adhoti atītaṁ;
adhoti → adho vuccati (bj) tiriyañcāpi majjheti paccuppannaṁ. Uddhanti devaloko;
uddhanti → uddhanti vuccati (sya-all) adhoti nirayaloko; tiriyañcāpi majjheti manussaloko. Atha vā uddhanti kusalā dhammā;
atha vā → (sya-all) adhoti akusalā dhammā; tiriyañcāpi majjheti abyākatā dhammā. Uddhanti arūpadhātu; adhoti kāmadhātu; tiriyañcāpi majjheti rūpadhātu. Uddhanti sukhā vedanā; adhoti dukkhā vedanā; tiriyañcāpi majjheti adukkhamasukhā vedanā. Uddhanti uddhaṁ pādatalā; adhoti adho kesamatthakā; tiriyañcāpi majjheti vemajjheti— uddhaṁ adho tiriyañcāpi majjhe.

Etesu nandiñca nivesanañca, panujja viññāṇaṁ bhave na tiṭṭheti etesūti ācikkhitesu desitesu paññapitesu paṭṭhapitesu vivaritesu vibhajitesu uttānīkatesu pakāsitesu.
viññāṇaṁ → bhava (pts) Nandī vuccati taṇhā.
nandī → nandi (bj, sya-all) Yo rāgo sārāgo …pe… abhijjhā lobho akusalamūlaṁ. Nivesananti dve nivesanā— taṇhānivesanā ca diṭṭhinivesanā ca. Katamā taṇhā nivesanā? Yāvatā taṇhāsaṅkhātena …pe… ayaṁ taṇhānivesanā. Katamā diṭṭhinivesanā? Vīsativatthukā sakkāyadiṭṭhi …pe… ayaṁ diṭṭhinivesanā.

Panujja viññāṇanti puññābhisaṅkhārasahagataṁ viññāṇaṁ, apuññābhisaṅkhārasahagataṁ viññāṇaṁ, āneñjābhisaṅkhārasahagataṁ viññāṇaṁ. Etesu nandiñca nivesanañca abhisaṅkhārasahagatañca viññāṇaṁ nujja panujja nuda panuda jaha pajaha vinodehi byantīkarohi anabhāvaṁ gamehīti— etesu nandiñca nivesanañca panujja viññāṇaṁ.

Bhave na tiṭṭheti. Bhavāti dve bhavā— kammabhavo ca paṭisandhiko ca punabbhavo. Katamo kammabhavo? Puññābhisaṅkhāro apuññābhisaṅkhāro āneñjābhisaṅkhāro— ayaṁ kammabhavo. Katamo paṭisandhiko punabbhavo? Paṭisandhikā rūpaṁ vedanā saññā saṅkhārā viññāṇaṁ—
paṭisandhikā → paṭisandhiko (bj) | rūpaṁ → rūpā (sya-all) | vedanā → rūpa vedanā (bj: syā) ayaṁ paṭisandhiko punabbhavo. Bhave na tiṭṭheti nandiñca nivesanañca abhisaṅkhārasahagataṁ viññāṇañca kammabhavañca paṭisandhikañca punabbhavaṁ pajahanto vinodento byantīkaronto anabhāvaṁ gamento kammabhave na tiṭṭheyya paṭisandhike punabbhave na tiṭṭheyya na santiṭṭheyyāti—
paṭisandhike → paṭisandhika (pts) | Evaṁvihārī → -i Brn T. ----------------------------------- (pts note) panujja viññāṇaṁ bhave na tiṭṭhe. Tenāha bhagavā—

“Yaṁ kiñci sampajānāsi, (mettagūti bhagavā) Uddhaṁ adho tiriyañcāpi majjhe; etesu nandiñca nivesanañca, Panujja viññāṇaṁ bhave na tiṭṭhe”ti. Evaṁvihārī sato appamatto, Bhikkhu caraṁ hitvā mamāyitāni; Jātiṁ jaraṁ sokapariddavañca,
jātiṁ jaraṁ → jātijjaraṁ (sya-all) | jaraṁ → jāti jaraṁ (bj: suni) | sokapariddavañca → sokaparidevaṁ ca (bj: sī.pana, sī.vaṭ) Idheva vidvā pajaheyya dukkhaṁ.

Evaṁvihārī sato appamattoti. Evaṁvihārīti nandiñca nivesanañca abhisaṅkhārasahagataviññāṇañca kammabhavañca paṭisandhikañca punabbhavaṁ pajahanto vinodento byantīkaronto anabhāvaṁ gamentoti—
abhisaṅkhārasahagataviññāṇañca → abhisaṅkhārasahagatañca viññāṇaṁ (sya-all) evaṁvihārī. Satoti catūhi kāraṇehi sato— kāye kāyānupassanāsatipaṭṭhānaṁ bhāvento …pe… so vuccati sato. Appamattoti sakkaccakārī sātaccakārī aṭṭhitakārī anolīnavuttiko anikkhittacchando anikkhittadhuro appamatto kusalesu dhammesu—
anolīnavuttiko → anolīnavuttī (bj, sya-all, csp1ed) | anolīnavuttiko anikkhittacchando → anolīnavuttī anikkhittachando (bj) | anolīnavuttiko → anolīnavuttī (cck) | anolīnavuttī → anolīnavuttiko (ka.) mahāni. 14 (cck note) “kathāhaṁ aparipūraṁ vā sīlakkhandhaṁ paripūreyyaṁ, paripūraṁ vā sīlakkhandhaṁ tattha tattha paññāya anuggaṇheyyan”ti yo tattha chando ca vāyāmo ca ussāho ca ussoḷhī ca appaṭivānī ca sati ca sampajaññañca ātappaṁ padhānaṁ adhiṭṭhānaṁ anuyogo appamatto appamādo kusalesu dhammesu.
kathāhaṁ → kadāhaṁ (sya-all) | anuggaṇheyyan”ti → anugaṇheyyanti (bj) | appaṭivānī → appaṭivāni (mr) | tattha → (sya-all) | appamatto → (sya-all) | anugaṇheyya’nti → anuggaṇheyyanti (bj: machasaṁ) | kathāhaṁ → kadāhaṁ (cck: syā.) | appaṭivānī → appaṭivāni (ka.) mahāni. 14 (cck note) “Kathāhaṁ aparipūraṁ vā samādhikkhandhaṁ …pe…
kathāhaṁ → kadāhaṁ (sya-all) paññākkhandhaṁ … vimuttikkhandhaṁ … vimuttiñāṇadassanakkhandhaṁ paripūreyyaṁ paripūraṁ vā vimuttiñāṇadassanakkhandhaṁ tattha tattha paññāya anuggaṇheyyan”ti yo tattha chando ca vāyāmo ca ussāho ca ussoḷhī ca appaṭivānī ca sati ca sampajaññañca ātappaṁ padhānaṁ adhiṭṭhānaṁ anuyogo appamatto appamādo kusalesu dhammesu.
tattha → (sya-all) | appamatto → (sya-all) | anugaṇheyya’nti → anuggaṇheyyanti (bj: machasaṁ) | anūpadhikaṁ → sic Br Sc T (Bai); Br ad. 1083; -īkaṁ Sn.; Pj.; upa- Sc. ----------------------------------- (pts note) “Kathāhaṁ apariññātaṁ vā dukkhaṁ parijāneyyaṁ, appahīne vā kilese pajaheyyaṁ, abhāvitaṁ vā maggaṁ bhāveyyaṁ, asacchikataṁ vā nirodhaṁ sacchikareyyan”ti yo tattha chando ca vāyāmo ca ussāho ca ussoḷhī ca appaṭivānī ca sati ca sampajaññañca ātappaṁ padhānaṁ adhiṭṭhānaṁ anuyogo appamatto appamādo kusalesu dhammesūti—
ussoḷhī → ussoḷhi (bj) | kathāhaṁ → kadāhaṁ (sya-all) | pajaheyyaṁ → jaheyyaṁ (sya-all) | appamatto → (sya-all) | pi → h'; api Sc. (pts note) | pajaheyyu → -a Scp; -um Br. (pts note) | aṭṭhitaṁ → aṭṭhikaṁ Br (Bm). (pts note) | nāga → nāgaṁ Sc T. ----------------------------------- (pts note) evaṁvihārī sato appamatto.

Bhikkhu caraṁ hitvā mamāyitānīti.
bhikkhu → bhikkhu 477ii (pts) Bhikkhūti puthujjanakalyāṇako vā bhikkhu sekkho vā bhikkhu.
puthujjanakalyāṇako → kalyāṇaputhujjano (sya-all) | sekkho → sekho (bj) | vā → sekkho vā (bj: sī.pana, machasaṁ) | puthujjanakalyāṇako → kalyāṇaputhujjano (syā.), evamīdisesu ṭhānesu (cck note) Caranti caranto viharanto iriyanto vattento pālento yapento yāpento.
iriyanto → irīyanto (bj) | viharanto → vicaranto (sya-all) Mamattāti dve mamattā—
mamattāti → mamāyitānīti (bj) taṇhāmamattañca diṭṭhimamattañca …pe… idaṁ taṇhāmamattaṁ …pe… idaṁ diṭṭhimamattaṁ … taṇhāmamattaṁ pahāya diṭṭhimamattaṁ paṭinissajjitvā mamatte jahitvā cajitvā pajahitvā vinodetvā byantīkaritvā anabhāvaṁ gametvāti—
pajahitvā → pajahitvā pariccajitvā (bj) | jahitvā cajitvā pajahitvā → hitvā pariccajitvā (sya-all) | byantīkaritvā anabhāvaṁ gametvāti → byantīkatvā anabhāvaṅgametvāti (sya-all) bhikkhu caraṁ hitvā mamāyitāni.

Jātiṁ jaraṁ sokapariddavañca, idheva vidvā pajaheyya dukkhanti.
jātiṁ jaraṁ → jātijjaraṁ (sya-all) | vidvā → vidvā dukkha 304ii (pts) Jātīti yā tesaṁ tesaṁ sattānaṁ …pe… jaranti yā tesaṁ tesaṁ sattānaṁ …pe… sokoti ñātibyasanena vā phuṭṭhassa …pe… paridevoti ñātibyasanena vā phuṭṭhassa …pe…
paridevoti → paddarivanti (bj) | paddarivanti → paridevoti (bj: __hæma__) idhāti imissā diṭṭhiyā …pe… imasmiṁ manussaloke.
manussaloke → loke (bj) Vidvāti vijjāgato ñāṇī vibhāvī medhāvī.
vidvāti → vidvāti vidvā (sya-all) Dukkhanti jātidukkhaṁ …pe… domanassupāyāsadukkhaṁ.
domanassupāyāsadukkhaṁ jātiṁ jaraṁ → sokaparidevadukkhadomanassupāyāsadukkhaṁ jātijjaraṁ (sya-all) Jātiṁ jaraṁ sokapariddavañca, idheva vidvā pajaheyya dukkhanti vijjāgato ñāṇī vibhāvī medhāvī idheva jātiñca jarañca sokapariddavañca dukkhañca pajaheyya vinodeyya byantīkareyya anabhāvaṁ gameyyāti—
dukkhañca → (bj) | dukkhanti → dukkhanti vidvā (sya-all) | jātiñca jarañca sokapariddavañca dukkhañca → jātijarañca sokaparidevañca (sya-all) | anabhāvaṁ gameyyāti jātiṁ jaraṁ → anabhāvaṅgameyyāti jātijjaraṁ (sya-all) | medhāvī → byapathaṁ (bj: sī.vaṭ, sī.vipi, sī.kayi, syā) jātiṁ jaraṁ sokapariddavañca, idheva vidvā pajaheyya dukkhaṁ. Tenāha bhagavā—

“Evaṁvihārī sato appamatto, bhikkhu caraṁ hitvā mamāyitāni; Jātiṁ jaraṁ sokapariddavañca, idheva vidvā pajaheyya dukkhan”ti.
jātiṁ jaraṁ → jātijjaraṁ (sya-all)

Etābhinandāmi vaco mahesino, Sukittitaṁ gotamanūpadhīkaṁ;
gotamanūpadhīkaṁ → gotam anūpadhikaṁ (pts) Addhā hi bhagavā pahāsi dukkhaṁ, Tathā hi te vidito esa dhammo.

Etābhinandāmi vaco mahesinoti. Etanti tuyhaṁ vacanaṁ byappathaṁ desanaṁ anusāsanaṁ anusiṭṭhaṁ nandāmi abhinandāmi modāmi anumodāmi icchāmi sādiyāmi patthayāmi pihayāmi abhijappāmi.
byappathaṁ → byapathaṁ (sya-all) | anusāsanaṁ anusiṭṭhaṁ → desanā anusiṭṭhiṁ (bj); desanaṁ anusandhiṁ abhinandāmīti (sya-all) | desanaṁ anusāsanaṁ anusiṭṭhaṁ → desanā anusiṭṭhiṁ abhinandāmīti (bj) | sādiyāmi → sādiyāmi yācāmi (sya-all) | byappathaṁ → byapathaṁ (bj: sī.vaṭ, sī.vipi, sī.kayi, syā) | anusiṭṭhiṁ → anusiṭṭhaṁ (bj: machasaṁ) Mahesinoti kiṁ mahesi bhagavā?
kiṁ → (bj) | kiṁ mahesi → (sya-all) Mahantaṁ sīlakkhandhaṁ esī gavesī pariyesīti mahesi …pe…
esī gavesī → esi gavesi (bj, sya-all) | mahesi → mahesī (sya-all) kahaṁ narāsabhoti mahesīti— etābhinandāmi vaco mahesino.

Sukittitaṁ gotamanūpadhīkanti. Sukittitanti sukittitaṁ suācikkhitaṁ sudesitaṁ supaññapitaṁ supaṭṭhapitaṁ suvivaritaṁ suvibhajitaṁ suuttānīkataṁ supakāsitanti— sukittitaṁ. Gotamanūpadhīkanti upadhī vuccanti kilesā ca khandhā ca abhisaṅkhārā ca.
gotamanūpadhīkanti upadhī → gotama nūpadhīkanti upadhi (sya-all) | vuccanti → vuccati (bj: sī.vaṭ, sī.vipi, sī.kayi) Upadhippahānaṁ upadhivūpasamaṁ upadhipaṭinissaggaṁ upadhipaṭipassaddhaṁ amataṁ nibbānanti—
upadhipaṭipassaddhaṁ → upadhipaṭippassaddhiṁ (bj, sya1ed, sya2ed); upadhipaṭipassaddhaṁ (…) | upadhippahānaṁ upadhivūpasamaṁ → upadhipahānaṁ upadhivupasamaṁ (bj) | upadhipaṭipassaddhaṁ → upadhipaṭippassaddhiṁ (sya-all) | upadhipaṭippassaddhiṁ → upadhipaṭippassaddhaṁ (bj: machasaṁ) sukittitaṁ gotamanūpadhīkaṁ.

Addhā hi bhagavā pahāsi dukkhanti. Addhāti ekaṁsavacanaṁ nissaṁsayavacanaṁ nikkaṅkhāvacanaṁ advejjhavacanaṁ adveḷhakavacanaṁ nirodhavacanaṁ apaṇṇakavacanaṁ avatthāpanavacanametaṁ—
nirodhavacanaṁ → niyogavacanaṁ (bj); niyyānavacanaṁ (sya-all) | apaṇṇakavacanaṁ → apannakavacanaṁ (bj) | nirodhavacanaṁ apaṇṇakavacanaṁ avatthāpanavacanametaṁ → niyogavacanaṁ apannakavacanaṁ avatthānavacanametaṁ (bj) | apaṇṇakavacanaṁ → appaṇakavacanaṁ (cck) | avatthāpanavacanametaṁ → avatthānavacanametaṁ (sya-all) | ekaṁsavacanaṁ → ekaṁsādhivacanaṁ (bj: sī.vaṭ, sī.vipi, sī.kayi) | niyogavacanaṁ → nirodhavacanaṁ (bj: sī.vaṭ, sī.vipi, sī.kayi, machasaṁ, sī.pana) addhāti. Bhagavāti gāravādhivacanametaṁ …pe… sacchikā paññatti, yadidaṁ bhagavāti.
gāravādhivacanametaṁ → gāravādhivacanaṁ (bj) Pahāsi dukkhanti jātidukkhaṁ jarādukkhaṁ byādhidukkhaṁ maraṇadukkhaṁ sokaparidevadukkhadomanassupāyāsadukkhaṁ pahāsi pajahi vinodesi byantīkarosi anabhāvaṁ gamesīti— addhā hi bhagavā pahāsi dukkhaṁ.

Tathā hi te vidito esa dhammoti tathā hi te vidito tulito tīrito vibhūto vibhāvito esa dhammoti—
vidito → vidito ñāto (sya-all) | tīrito → tirito vibhāvito (sya-all) | vibhāvito → (sya-all) tathā hi te vidito esa dhammo. Tenāha so brāhmaṇo—

“Etābhinandāmi vaco mahesino, sukittitaṁ gotamanūpadhīkaṁ; Addhā hi bhagavā pahāsi dukkhaṁ, tathā hi te vidito esa dhammo”ti.

Te cāpi nūnappajaheyyu dukkhaṁ, Ye tvaṁ muni aṭṭhitaṁ ovadeyya;
dukkhaṁ → pajaheyya dukkhaṁ (bj: sī.vaṭ, sī.vipi, sī.kayi); nūnappajaheyyu dukkhaṁ (bj: machasaṁ) muni → munī (bj, cck, sya-all) | aṭṭhitaṁ → atthitaṁ (bj: sī.pana) Taṁ taṁ namassāmi samecca nāga, Appeva maṁ bhagavā aṭṭhitaṁ ovadeyya.
nāga → nāgaṁ (bj, sya-all)

Te cāpi nūnappajaheyyu dukkhanti. Te cāpīti khattiyā ca brāhmaṇā ca vessā ca suddā ca gahaṭṭhā ca pabbajitā ca devā ca manussā ca.
ca → devatā ca (bj: sī.pana, sī.vaṭ, sī.vipi, sī.kayi) | vedaguṁ → -ū Br (Bai). (pts note) | abhijaññā → ābhi- Sn. (pts note) | atāri → atari Scp (Bai). ----------------------------------- (pts note) Pajaheyyu dukkhanti jātidukkhaṁ jarādukkhaṁ byādhidukkhaṁ maraṇadukkhaṁ sokaparidevadukkhadomanassupāyāsadukkhaṁ pajaheyyuṁ vinodeyyuṁ byantīkareyyuṁ anabhāvaṁ gameyyunti—
pajaheyyu → pajaheyyuṁ (sya-all) te cāpi nūnappajaheyyu dukkhaṁ.

Ye tvaṁ muni aṭṭhitaṁ ovadeyyāti.
muni → munī (bj, cck, sya-all) Yeti khattiye ca brāhmaṇe ca vesse ca sudde ca gahaṭṭhe ca pabbajite ca deve ca manusse ca. Tvanti bhagavantaṁ bhaṇati.
tvanti → tvantī (bj) Munīti monaṁ vuccati ñāṇaṁ …pe… saṅgajālamaticca so muni.
muni → munī (bj) Aṭṭhitaṁ ovadeyyāti aṭṭhitaṁ ovadeyya sakkaccaṁ ovadeyya abhiṇhaṁ ovadeyya punappunaṁ ovadeyya anusāseyyāti—
aṭṭhitaṁ ovadeyya → (sya-all) ye tvaṁ muni aṭṭhitaṁ ovadeyya.
muni → munī (bj, cck, sya-all)

Taṁ taṁ namassāmi samecca nāgāti.
nāgāti → nāganti (bj, sya-all) Tanti bhagavantaṁ bhaṇati. Namassāmīti kāyena vā namassāmi, vācāya vā namassāmi, cittena vā namassāmi, anvatthapaṭipattiyā vā namassāmi, dhammānudhammapaṭipattiyā vā namassāmi, sakkaromi garuṁ karomi mānemi pūjemi.
garuṁ karomi → garukaromi (bj, sya-all) | vā namassāmi vācāya → (sya-all) | garukaromi → garuṁ karomi (bj: machasaṁ) | karomi → garukaromi (cck: syā.) Sameccāti samecca abhisamecca samāgantvā abhisamāgantvā sammukhā taṁ namassāmi. Nāgāti nāgo ca bhagavā āguṁ na karotīti—
nāgāti → nāganti (bj, sya-all) | ca → (sya-all) nāgo, na gacchatīti—
gacchatīti → gacchantīti (bj) nāgo, na āgacchatīti—
āgacchatīti → āgacchantīti (bj) nāgo. Kathaṁ bhagavā āguṁ na karotīti— nāgo? Āgu vuccati pāpakā akusalā dhammā saṅkilesikā ponobhavikā sadarā dukkhavipākā āyatiṁ jātijarāmaraṇiyā.
jātijarāmaraṇiyā → jarāmaraṇīyā (bj) | āgu vuccati → āgū vuccanti (sya-all) | āyatiṁ jātijarāmaraṇiyā → āyatiṁjātijarāmaraṇīyā (sya-all)

Āguṁ na karoti kiñci loke, (sabhiyāti bhagavā) Sabbasaṁyoge visajja bandhanāni; sabbattha na sajjatī vimutto,
Sabbasaṁyoge → sabbayoge (mr) | bandhanāni → sabbasaṁyojanā visajja (bj: sī.vaṭ, sī.vipi, sī.kayi, sī.pana) | Sabbasaṁyoge → sabbayoge (ka.), su. ni. 527 (cck note) Nāgo tādi pavuccate tathattāti.
tādi → tādī (bj) | tathattā”ti → suttanipāta > sabhiyasutta (bj note)

Evaṁ bhagavā āguṁ na karotīti— nāgo.

Kathaṁ bhagavā na gacchatīti—
kathaṁ → kathaṁ na (bj) nāgo. Bhagavā na chandāgatiṁ gacchati, na dosāgatiṁ gacchati, na mohāgatiṁ gacchati, na bhayāgatiṁ gacchati, na rāgavasena gacchati, na dosavasena gacchati, na mohavasena gacchati, na mānavasena gacchati, na diṭṭhivasena gacchati, na uddhaccavasena gacchati, na vicikicchāvasena gacchati, na anusayavasena gacchati, na vaggehi dhammehi yāyati nīyati vuyhati saṁharīyati.
nīyati → niyyati (bj, sya-all, mr) | yāyati nīyati → sāyati niyyati (bj) | saṁharīyati → saṁhariyati (sya-all) | nīyati → niyyati (cck: syā. ka.) Evaṁ bhagavā na gacchatīti— nāgo.

Kathaṁ bhagavā na āgacchatīti— nāgo. Sotāpattimaggena ye kilesā pahīnā te kilese na puneti na pacceti na paccāgacchati. Sakadāgāmimaggena …pe… anāgāmimaggena … arahattamaggena ye kilesā pahīnā te kilese na puneti na pacceti na paccāgacchati. Evaṁ bhagavā na āgacchatīti nāgoti—
bhagavā → (bj) taṁ taṁ namassāmi samecca nāga.
nāga → nāgaṁ (bj, sya-all)

Appeva maṁ bhagavā aṭṭhitaṁ ovadeyyāti appeva maṁ bhagavā aṭṭhitaṁ ovadeyya sakkaccaṁ ovadeyya abhiṇhaṁ ovadeyya punappunaṁ ovadeyya anusāseyyāti—
aṭṭhitaṁ → (bj) appeva maṁ bhagavā aṭṭhitaṁ ovadeyya. Tenāha so brāhmaṇo—

“Te cāpi nūnappajaheyyu dukkhaṁ, ye tvaṁ muni aṭṭhitaṁ ovadeyya;
muni → munī (bj, cck, sya-all) Taṁ taṁ namassāmi samecca nāga, appeva maṁ bhagavā aṭṭhitaṁ ovadeyyā”ti.
nāga → nāgaṁ (bj, sya-all)

Yaṁ brāhmaṇaṁ vedagumābhijaññā, Akiñcanaṁ kāmabhave asattaṁ;
vedagumābhijaññā → vedaguṁ ābhijaññā (bj); vedaguṁ abhijaññā (sya-all) | vedagumābhijaññā → vedaguṁ abhijaññā (pts) | vedaguṁ → vedagumābhijaññā (bj: machasaṁ); vedagumabhijaññā (bj: sī.vaṭ, sī.vipi, sī.kayi) Addhā hi so oghamimaṁ atāri, Tiṇṇo ca pāraṁ akhilo akaṅkho.

Yaṁ brāhmaṇaṁ vedagumābhijaññāti.
vedagumābhijaññāti brāhmaṇoti → vedaguṁ abhijaññāti brāhmaṇanti (sya-all) Brāhmaṇoti sattannaṁ dhammānaṁ bāhitattā brāhmaṇo. Sakkāyadiṭṭhi bāhitā hoti, vicikicchā bāhitā hoti, sīlabbataparāmāso bāhito hoti, rāgo bāhito hoti, doso bāhito hoti, moho bāhito hoti, māno bāhito hoti. Bāhitāssa honti pāpakā akusalā dhammā saṅkilesikā ponobhavikā sadarā dukkhavipākā āyatiṁ jātijarāmaraṇiyā.
jātijarāmaraṇiyā bāhitvā → jātijarāmaraṇīyā bāhetvā (bj) | bāhitāssa → bāhitassa (sya-all) | āyatiṁ jātijarāmaraṇiyā bāhitvā → āyatiṁjātijarāmaraṇīyā bāhetvā (sya-all)

Bāhitvā sabbapāpakāni,
Bāhitvā → bāhetvā (bj, sya-all) (sabhiyāti bhagavā)
sabhiyāti → sabhiyāti bhagavā (sya-all) Vimalo sādhusamāhito ṭhitatto; saṁsāramaticca kevalī so, Asito tādi pavuccate sa brahmā.
Asito → anissito (sya-all) | tādi → tādī (bj) | asito → anissito (sya-all) | sa → (sya-all) | brahmā → suttanipāta > sabhiyasutta (bj note) | asito → anissito (syā.) su. ni. 524 (cck note)

Vedagūti vedo vuccati catūsu maggesu ñāṇaṁ …pe…
catūsu → catusu (bj) | vedagūti → vedagunti (sya-all) sabbaṁ vedamaticca vedagū soti.
sabbaṁ vedamaticca → sabbaveramaticca (bj); sabbavedamaticca (sya-all) | soti abhijaññāti → so ābhijaññāti (bj) Abhijaññāti abhijāneyya ājāneyya vijāneyya paṭivijāneyya paṭivijjheyyāti— yaṁ brāhmaṇaṁ vedagumābhijaññā.
vedagumābhijaññā → vedaguṁ abhijaññā (sya-all)

Akiñcanaṁ kāmabhave asattanti. Akiñcananti rāgakiñcanaṁ dosakiñcanaṁ mohakiñcanaṁ mānakiñcanaṁ diṭṭhikiñcanaṁ kilesakiñcanaṁ duccaritakiñcanaṁ, yassete kiñcanā pahīnā samucchinnā vūpasantā paṭipassaddhā abhabbuppattikā ñāṇagginā daḍḍhā, so vuccati akiñcano. Kāmāti uddānato dve kāmā— vatthukāmā ca kilesakāmā ca …pe… ime vuccanti vatthukāmā …pe… ime vuccanti kilesakāmā. Bhavāti dve bhavā— kammabhavo ca paṭisandhiko ca punabbhavo …pe… ayaṁ paṭisandhiko punabbhavo. Akiñcanaṁ kāmabhave asattanti akiñcanaṁ puggalaṁ kāmabhave ca asattaṁ alaggaṁ alaggitaṁ apalibuddhaṁ nikkhantaṁ nissaṭaṁ vippamuttaṁ visaññuttaṁ vimariyādikatena cetasā viharantanti—
apalibuddhaṁ → apaḷibuddhaṁ (bj) | visaññuttaṁ vimariyādikatena → visaṁyuttaṁ vimariyādīkatena (bj) | puggalaṁ → (sya-all) | ca → (sya-all) | vippamuttaṁ → vippayuttaṁ (bj: a, sī.vaṭ, sī.vipi, sī.kayi, sī.pana) akiñcanaṁ kāmabhave asattaṁ.

Addhā hi so oghamimaṁ atārīti. Addhāti ekaṁsavacanaṁ …pe… avatthāpanavacanametaṁ—
avatthāpanavacanametaṁ → avatthānavacanametaṁ (sya-all) addhāti. Oghanti kāmoghaṁ bhavoghaṁ diṭṭhoghaṁ avijjoghaṁ. Atārīti uttari patari samatikkami vītivattayīti—
atārīti → atārīti atari (bj); atārīti atāri (sya-all) | vītivattayīti → vītivattīti (sya-all) addhā hi so oghamimaṁ atāri.

Tiṇṇo ca pāraṁ akhilo akaṅkhoti. Tiṇṇoti kāmoghaṁ tiṇṇo, bhavoghaṁ tiṇṇo, diṭṭhoghaṁ tiṇṇo, avijjoghaṁ tiṇṇo, saṁsārapathaṁ tiṇṇo uttiṇṇo nitthiṇṇo atikkanto samatikkanto vītivatto.
nitthiṇṇo → nittiṇṇo (bj, sya-all) | saṁsārapathaṁ tiṇṇo → (sya-all) | samatikkanto → (sya-all) | tiṇṇo → otiṇṇo (bj: sī.pana) | nittiṇṇo → nitthiṇṇo (bj: machasaṁ) | nitthiṇṇo → nittiṇṇo (cck: syā.) So vutthavāso ciṇṇacaraṇo gataddho gatadiso gatakoṭiko pālitabrahmacariyo uttamadiṭṭhippatto bhāvitamaggo, pahīnakileso paṭividdhākuppo sacchikatanirodho.
vutthavāso → vuṭṭhavāso (sya-all) | vutthavāso → vuṭṭhavāso (bj: syā) | vutthavāso → vuṭṭhavāso (syā.) mahāni. 6 (cck note) Dukkhaṁ tassa pariññātaṁ, samudayo pahīno, maggo bhāvito, nirodho sacchikato, abhiññeyyaṁ abhiññātaṁ, pariññeyyaṁ pariññātaṁ, pahātabbaṁ pahīnaṁ, bhāvetabbaṁ bhāvitaṁ, sacchikātabbaṁ sacchikataṁ. So ukkhittapaligho saṅkiṇṇaparikkho abbuḷhesiko niraggaḷo ariyo pannaddhajo pannabhāro visaññutto pañcaṅgavippahīno chaḷaṅgasamannāgato ekārakkho caturāpasseno panuṇṇapaccekasacco samavayasaṭṭhesano anāvilasaṅkappo passaddhakāyasaṅkhāro suvimuttacitto suvimuttapañño kevalī vusitavā uttamapuriso paramapuriso paramapattippatto.
panuṇṇapaccekasacco → paṇunnapaccekasacco (mr) | saṅkiṇṇaparikkho abbuḷhesiko niraggaḷo → saṅkiṇṇaparikho abbūḷhesiko niraggalo (bj) | caturāpasseno → caturapasseno (bj) | vusitavā → vusitvā (bj) | abbuḷhesiko → abbūḷhesiko (sya-all) | paramappattipatto → parama pattippatto (bj: machasaṁ) | panuṇṇapaccekasacco → paṇunnapaccekasacco (cck: ka.) So neva ācināti na apacināti, apacinitvā ṭhito. Neva pajahati na upādiyati, pajahitvā ṭhito. Neva visineti na ussineti, visinetvā ṭhito. Neva vidhūpeti na sandhūpeti, vidhūpetvā ṭhito.
vidhūpeti → dhūpeti (bj) | vidhūpetvā → dhūpetvā (sya-all) Asekkhena sīlakkhandhena samannāgatattā ṭhito. Asekkhena samādhikkhandhena …pe… paññākkhandhena …
paññākkhandhena → paññākkhandhena asekkhena (sya-all) vimuttikkhandhena …
vimuttikkhandhena → vimuttikkhandhena asekkhena (sya-all) vimuttiñāṇadassanakkhandhena samannāgatattā ṭhito.
samannāgatattā → samannāgato (bj) Saccaṁ sampaṭipādayitvā ṭhito.
sampaṭipādayitvā → sampaṭipādiyitvā (bj); paṭipādayitvā (sya-all) | saccaṁ sampaṭipādayitvā → sabbaṁ paṭipādayitvā (sya-all) | sampaṭipādiyitvā → paṭipādiyitvā (bj: syā) | sampaṭipādayitvā → paṭipādayitvā (cck: syā.) Ejaṁ samatikkamitvā ṭhito.
ejaṁ → evaṁ (sya-all) Kilesaggiṁ pariyādiyitvā ṭhito.
pariyādiyitvā → pariyādayitvā (sya-all) Aparigamanatāya ṭhito. Kathaṁ samādāya ṭhito?
kathaṁ → kaṭaṁ (sya-all) | Kathaṁ → kaṭaṁ (syā.) kāmasuttaniddesaṭṭhakathā oloketabbā (cck note) Vimuttipaṭisevanatāya ṭhito.
Vimuttipaṭisevanatāya → muttipaṭisevanatāya (bj) | vimuttipaṭisevanatāya → muttipaṭisevanatāya (bj) | muttipaṭisevanatāya → vimuttipaṭisevanatāya (bj: machasaṁ) Mettāya pārisuddhiyā ṭhito. Karuṇāya …pe… muditāya … upekkhāya pārisuddhiyā ṭhito.
pārisuddhiyā → parisuddhiyā (bj) Accantapārisuddhiyā ṭhito. Atammayatāya pārisuddhiyā ṭhito.
Atammayatāya → akammayatāya (bj); akammaññatāya (sya-all) | atammayatāya pārisuddhiyā → akammayatāya parisuddhiyā (bj); akammaññatāya (sya-all) | akammayatāya → akammaññatāya (bj: syā) | Atammayatāya → akammaññatāya (cck: syā.) Vimuttattā ṭhito. Santussitattā ṭhito.
santussitattā → santacittatāya (sya-all) | saṁtusitattā → santussitattā (bj: machasaṁ) Khandhapariyante ṭhito. Dhātupariyante ṭhito. Āyatanapariyante ṭhito. Gatipariyante ṭhito. Upapattipariyante ṭhito.
upapattipariyante → uppattipariyante (bj) Paṭisandhipariyante ṭhito. Bhavapariyante ṭhito. Saṁsārapariyante ṭhito. Vaṭṭapariyante ṭhito. Antimabhave ṭhito.
antimabhave → antime bhave (bj) Antime samussaye ṭhito.
antime samussaye → antimasamussaye (sya-all) Antimadehadharo arahā.

“Tassāyaṁ pacchimako bhavo, carimoyaṁ samussayo;
pacchimako bhavo → pacchimakoṭi (bj) | pacchimakoṭi → pacchimako bhave (bj: machasaṁ, syā) Jātimaraṇasaṁsāro, natthi tassa punabbhavo”ti.
Jātimaraṇasaṁsāro → jātijarāmaraṇasaṁsāro (sya-all) | jātimaraṇasaṁsāro → jātijarāmaraṇasaṁsāro (sya-all) | jātimaraṇa → jātijarāmaraṇa (bj: syā)

Tiṇṇo ca pāranti pāraṁ vuccati amataṁ nibbānaṁ. Yo so sabbasaṅkhārasamatho sabbūpadhipaṭinissaggo taṇhakkhayo virāgo nirodho nibbānaṁ.
sabbūpadhipaṭinissaggo → sabbupadhipaṭinissaggo (sya-all) So pāragato pārappatto antagato antappatto koṭigato koṭippatto pariyantagato pariyantappatto vosānagato vosānappatto tāṇagato tāṇappatto leṇagato leṇappatto saraṇagato saraṇappatto abhayagato abhayappatto accutagato accutappatto amatagato amatappatto nibbānagato nibbānappatto.
leṇagato leṇappatto → lenagato lenappatto (bj) | pārappatto → pāraṁgato pāraṁpatto (bj: sī.vaṭ, sī.vipi, sī.kayi) | antappatto → antaṁgato antaṁpatto (bj: sī.vaṭ, sī.vipi, sī.kayi) | accutappatto → accutaṁgato accutapatto – sī.pana accantagato accantappatto – sī.vaṭ, sī.vipi, sī.kayi (bj note) | amatappatto → amataṁgato-amatappatto (bj: sī.pana) So vutthavāso ciṇṇacaraṇo …pe… jātimaraṇasaṁsāro, natthi tassa punabbhavoti—
vutthavāso → vuttavāso (cck); vuṭṭhavāso (sya-all) | jātimaraṇasaṁsāro → jātijarāmaraṇasaṁsāro (sya-all) | ciṇṇacaraṇo → so vuccati ciṇṇa caraṇo (bj: sī.pana) tiṇṇo ca pāraṁ.

Akhiloti rāgo khilo, doso khilo, moho khilo, kodho khilo, upanāho khilo …pe… sabbākusalābhisaṅkhārā khilā. Yassete khilā pahīnā samucchinnā vūpasantā paṭipassaddhā abhabbuppattikā ñāṇagginā daḍḍhā so vuccati akhilo. Akaṅkhoti dukkhe kaṅkhā, dukkhasamudaye kaṅkhā, dukkhanirodhe kaṅkhā, dukkhanirodhagāminiyā paṭipadāya kaṅkhā, pubbante kaṅkhā, aparante kaṅkhā, pubbantāparante kaṅkhā, idappaccayatāpaṭiccasamuppannesu dhammesu kaṅkhā, yā evarūpā kaṅkhā kaṅkhāyanā kaṅkhāyitattaṁ vimati vicikicchā dveḷhakaṁ dvedhāpatho saṁsayo anekaṁsaggāho āsappanā parisappanā apariyogāhanā chambhitattaṁ cittassa manovilekho.
dukkhanirodhagāminiyā → dukkhanirodhagāmiṇiyā (bj) | chambhitattaṁ → thambhitattaṁ (bj) | apariyogāhanā → pariyogāhanā (sya-all) | thambhitattaṁ → chambhittataṁ (bj: machasaṁ, syā) Yassete kaṅkhā pahīnā samucchinnā vūpasantā paṭipassaddhā abhabbuppattikā ñāṇagginā daḍḍhā so vuccati akaṅkhoti—
yassete → yassetā (sya-all) tiṇṇo ca pāraṁ akhilo akaṅkho. Tenāha bhagavā—

“Yaṁ brāhmaṇaṁ vedagumābhijaññā, akiñcanaṁ kāmabhave asattaṁ;
vedagumābhijaññā → vedaguṁ abhijaññā (sya-all) Addhā hi so oghamimaṁ atāri, tiṇṇo ca pāraṁ akhilo akaṅkho”ti.

Vidvā ca yo vedagū naro idha, Bhavābhave saṅgamimaṁ visajja;
yo vedagū → so vedagu (pts) | so → yo Brp (Bm). (pts note) | vedagu → -ū Brp (Baim). (pts note) bhav-ā-bhave → bhagav'; ābhave Scp. ----------------------------------- (pts note) So vītataṇho anīgho nirāso, Atāri so jātijaranti brūmi.
anīgho → anigho (sya-all, pts) atāri → attāri (bj: syā)

Vidvā ca yo vedagū naro idhāti. Vidvāti vijjāgato ñāṇī vibhāvī medhāvī.
vidvāti → vidvāti vidvā (bj) Yoti yo yādiso …pe…
yoti → (bj) manusso vā. Vedagūti vedo vuccati catūsu maggesu ñāṇaṁ paññā paññindriyaṁ paññābalaṁ dhammavicayasambojjhaṅgo vīmaṁsā vipassanā sammādiṭṭhi.
vedo vuccati catūsu → vedā vuccanti catusu (bj) | vedo vuccati → vedā vuccanti (cck) | sammādiṭṭhi → ñāṇaṁ…pe… sabbavedamaticca vedagū soti. (syā.) passa mahāni. 81 (cck note) Tehi vedehi jātijarāmaraṇassa antagato antappatto koṭigato koṭippatto pariyantagato pariyantappatto vosānagato vosānappatto tāṇagato tāṇappatto leṇagato leṇappatto saraṇagato saraṇappatto abhayagato abhayappatto accutagato accutappatto amatagato amatappatto nibbānagato nibbānappatto.
leṇagato leṇappatto → lenagato lenappatto (bj) | antappatto → attaṁgato ankaṁpatto (bj: sī.vaṭ, sī.vipi, sī.kayi) Vedānaṁ vā antagatoti vedagū, vedehi vā antagatoti vedagū, sattannaṁ vā dhammānaṁ viditattā vedagū.
dhammānaṁ → sattannaṁ dhammānaṁ (bj: katthaci) Sakkāyadiṭṭhi viditā hoti, vicikicchā …pe… sīlabbataparāmāso … rāgo … doso … moho … māno vidito hoti. Viditāssa honti pāpakā akusalā dhammā saṅkilesikā ponobhavikā sadarā dukkhavipākā āyatiṁ jātijarāmaraṇiyā.
jātijarāmaraṇiyā → jātijarāmaraṇīyā (bj) | viditāssa → vidikassa (bj: sī.vaṭ, sī.vipi, sī.kayi) | ponobhavikā → ponabbhavikā (bj: sī.vaṭ, sī.vipi, sī.kayi)

Vedāni viceyya kevalāni, (sabhiyāti bhagavā) Samaṇānaṁ yānīdhatthi brāhmaṇānaṁ; sabbavedanāsu vītarāgo,
yānīdhatthi → yāni patthi (bj) | yānīdhatthi → yāni patthī (bj) | patthī → yānidhatthi (bj: machasaṁ) Sabbaṁ vedamaticca vedagū so.
so → soti (bj) | so”ti → suttanipāta > sabhiyasutta (bj note) | so”ti → sabbaveramaticca vedagunaro (bj: sī.vaṭ, sī.vipi, sī.kayi)

Naroti satto naro mānavo poso puggalo jīvo jāgu jantu indagu manujo.
jāgu → jātu (sya-all) | indagu → indagū (sya-all) | indagu → indagu hindagu (bj) | jāgu → jātu (bj: syā) | jāgu → jātu (cck: syā.) | indagu → indagū (cck: syā.) Idhāti imissā diṭṭhiyā …pe… imasmiṁ manussaloketi— vidvā ca yo vedagū naro idha.

Bhavābhave saṅgamimaṁ visajjāti. Bhavābhaveti bhavābhave kammabhave punabbhave kāmabhave, kammabhave kāmabhave punabbhave rūpabhave, kammabhave rūpabhave punabbhave arūpabhave, kammabhave arūpabhave punabbhave punappunabbhave, punappunagatiyā punappunaupapattiyā punappunapaṭisandhiyā punappunaattabhāvābhinibbattiyā.
punappunabbhave → punappunabhave (bj); punappunaṁ bhave (sya-all) | punappunaupapattiyā → punappunauppattiyā (bj) | punappunapaṭisandhiyā → punappunaṁ gatiyā punappunaṁ uppattiyā punappunaṁ paṭisandhiyā (bj: sī.pana) Saṅgāti satta saṅgā— rāgasaṅgo, dosasaṅgo, mohasaṅgo, mānasaṅgo, diṭṭhisaṅgo, kilesasaṅgo, duccaritasaṅgo.
mānasaṅgo diṭṭhisaṅgo kilesasaṅgo → mānadiṭṭhikilesasaṅgo (bj) Visajjāti saṅge vosajjetvā vā visajja.
vosajjetvā → vossajitvā (bj); vossajjitvā (sya-all) | vossajitvā → vosajjetvā (bj: machasaṁ) Atha vā saṅge bandhe vibandhe ābandhe lagge laggite palibuddhe bandhane phoṭayitvā vā visajja.
bandhe vibandhe ābandhe → baddhe vibaddhe ābaddhe (bj) | palibuddhe → paḷibuddhe (bj) | phoṭayitvā → mocayitvā (sya-all) | vibandhe → (sya-all) | ābaddhe → bandhe vibandhe ābandhe (bj: syā); vosajjetvā (bj: machasaṁ) | paḷibuddhe → paḷibandhe (bj: a.nid) | phoṭayitvā → mocayitvā cā (bj: sī.vaṭ, sī.vipi, sī.kayi, sī.pana, syā) | phoṭayitvā → mocayitvā (cck: syā.) Yathā yānaṁ vā vayhaṁ vā rathaṁ vā sakaṭaṁ vā sandamānikaṁ vā sajjaṁ visajjaṁ karonti vikopenti—
yānaṁ vā → (bj) | yathā → yathā ca (sya-all) evameva te saṅge vosajjetvā vā visajja.
te → (bj) | vosajjetvā → vossajitvā (bj, sya-all) | evameva → evamete (bj: sī.pana); evameva te (bj: machasaṁ) Atha vā saṅge bandhe vibandhe ābandhe lagge laggite palibuddhe bandhane phoṭayitvā vā visajjāti—
bandhe vibandhe ābandhe → baddhe vibaddhe ābaddhe (bj) | palibuddhe → paḷibuddhe (bj) | vibandhe → (sya-all) | phoṭayitvā → mocayitvā (sya-all) bhavābhave saṅgamimaṁ visajja.

So vītataṇho anīgho nirāso, atāri so jātijaranti brūmīti.
anīgho → anigho (sya-all) Taṇhāti rūpataṇhā …pe… dhammataṇhā … yassesā taṇhā pahīnā samucchinnā vūpasantā paṭipassaddhā abhabbuppattikā ñāṇagginā daḍḍhā, so vuccati vītataṇho vigatataṇho cattataṇho vantataṇho muttataṇho pahīnataṇho paṭinissaṭṭhataṇho vītarāgo cattarāgo pahīnarāgo paṭinissaṭṭharāgo nicchāto nibbuto sītibhūto sukhappaṭisaṁvedī brahmabhūtena attanā viharatīti—
cattarāgo → cannarāgo (bj); cattarāgo vantarāgo muttarāgo (sya-all) | vigatataṇho → (sya-all) so vītataṇho. Anīghoti rāgo nīgho, doso nīgho, moho nīgho, kodho nīgho, upanāho nīgho …pe… sabbākusalābhisaṅkhārā nīghā.
nīgho → (bj) | anīghoti → anighoti (sya-all) Yassete nīghā pahīnā samucchinnā vūpasantā paṭipassaddhā abhabbuppattikā ñāṇagginā daḍḍhā, so vuccati anīgho. Nirāsoti āsā vuccati taṇhā. Yo rāgo sārāgo …pe… abhijjhā lobho akusalamūlaṁ. Yassesā āsā taṇhā pahīnā samucchinnā vūpasantā paṭipassaddhā abhabbuppattikā ñāṇagginā daḍḍhā, so vuccati nirāso. Jātīti yā tesaṁ tesaṁ sattānaṁ …pe… āyatanānaṁ paṭilābho. Jarāti yā tesaṁ tesaṁ sattānaṁ …pe… indriyānaṁ paripāko. Ayaṁ vuccati jarā. So vītataṇho anīgho nirāso, atāri so jātijaranti brūmīti yo so vītataṇho anīgho ca nirāso ca, so kho jātijarāmaraṇaṁ atari uttari patari samatikkami vītivattayīti brūmi ācikkhāmi desemi paññapemi paṭṭhapemi vivarāmi vibhajāmi uttānīkaromi pakāsemīti—
vītataṇho → vītataṇho ca (bj, sya-all) | anīgho → anigho (sya-all) | kho → (sya-all) | atari uttari → attāri (sya-all) | vītivattayīti → vītivattīti (sya-all) so vītataṇho anīgho nirāso, atāri so jātijaranti brūmi.
brūmi → brūmī (bj) | anīgho → anigho (sya-all) Tenāha bhagavā—

“Vidvā ca yo vedagū naro idha, bhavābhave saṅgamimaṁ visajja; So vītataṇho anīgho nirāso, atāri so jātijaranti brūmī”ti.
anīgho → anigho (sya-all)

Saha gāthāpariyosānā …pe…
gāthāpariyosānā → pariyosāne (bj: sī.vaṭ, sī.vipi, sī.kayi, sī.pana) satthā me, bhante bhagavā, sāvakohamasmīti.
bhante → (bj)

Mettagūmāṇavapucchāniddeso catuttho.