“Ete haṁsā pakkamanti, vakkaṅgā bhayameritā; Harittaca hemavaṇṇa, kāmaṁ sumukha pakkama.

Ohāya maṁ ñātigaṇā, ekaṁ pāsavasaṁ gataṁ;
taṁ → tvaṁ (sya1ed, sya2ed, pts-vp-pli1) Anapekkhamānā gacchanti, kiṁ eko avahīyasi.

Pateva patataṁ seṭṭha, natthi baddhe sahāyatā; Mā anīghāya hāpesi, kāmaṁ sumukha pakkama”.

“Nāhaṁ dukkhaparetopi, dhataraṭṭha tuvaṁ jahe;
dukkhaparetopi → dukkhapareto tuvaṁ → tavaṁ (bj, pts-vp-pli1) Jīvitaṁ maraṇaṁ vā me, tayā saddhiṁ bhavissati.

Nāhaṁ dukkhaparetopi, dhataraṭṭha tuvaṁ jahe; Na maṁ anariyasaṁyutte, kamme yojetumarahasi.

Sakumāro sakhā tyasmi, sacitte casmi te ṭhito;
sacitte casmi te → sacittesmi te (sya1ed, sya2ed); sacitte samite (pts-vp-pli1); sacitte tyasmi te (mr) Ñāto senāpati tyāhaṁ, haṁsānaṁ pavaruttama.

Kathaṁ ahaṁ vikatthissaṁ, ñātimajjhe ito gato;
vikatthissaṁ → vikattissaṁ (pts-vp-pli1) Taṁ hitvā patataṁ seṭṭha, kiṁ te vakkhāmito gato; Idha pāṇaṁ cajissāmi, nānariyaṁ kattumussahe”.
nānariyaṁ → na anariyaṁ (pts-vp-pli1)

“Eso hi dhammo sumukha, yaṁ tvaṁ ariyapathe ṭhito; Yo bhattāraṁ sakhāraṁ maṁ, na pariccattumussahe.

Tañhi me pekkhamānassa, bhayaṁ na tveva jāyati; Adhigacchasi tvaṁ mayhaṁ, evaṁ bhūtassa jīvitaṁ”.

Iccevaṁ mantayantānaṁ, ariyānaṁ ariyavuttinaṁ;
Iccevaṁ → icceva (bj, pts-vp-pli1) Daṇḍamādāya nesādo, āpatī turito bhusaṁ.
āpatī → āpadī (mr)

Tamāpatantaṁ disvāna, sumukho atibrūhayi;
atibrūhayi → aparibrūhayi (bj, pts-vp-pli1) Aṭṭhāsi purato rañño, haṁso vissāsayaṁ byathaṁ.
rañño → raññe (csp1ed) byathaṁ → byadhaṁ (csp1ed)

“Mā bhāyi patataṁ seṭṭha, na hi bhāyanti tādisā; Ahaṁ yogaṁ payuñjissaṁ, yuttaṁ dhammūpasaṁhitaṁ;
dhammūpasaṁhitaṁ → dhammopasañhitaṁ (mr) Tena pariyāpadānena, khippaṁ pāsā pamokkhasi”.
pariyāpadānena → pariyādānena (mr)

Tassa taṁ vacanaṁ sutvā, sumukhassa subhāsitaṁ; Pahaṭṭhalomo nesādo, añjalissa paṇāmayi.

“Na me sutaṁ vā diṭṭhaṁ vā, bhāsanto mānusiṁ dijo; Ariyaṁ bruvāno vakkaṅgo, cajanto mānusiṁ giraṁ.
bruvāno → brūhanto (sya1ed, sya2ed, mr)

Kiṁ nu tāyaṁ dijo hoti, mutto baddhaṁ upāsasi; Ohāya sakuṇā yanti, kiṁ eko avahīyasi”.

“Rājā me so dijāmitta, senāpaccassa kārayiṁ; Tamāpade pariccattuṁ, nussahe vihagādhipaṁ.

Mahāgaṇāya bhattā me, mā eko byasanaṁ agā; Tathā taṁ samma nesāda, bhattāyaṁ abhito rame”.

“Ariyavattasi vakkaṅga, yo piṇḍamapacāyasi; Cajāmi te taṁ bhattāraṁ, gacchathūbho yathāsukhaṁ”.
gacchathūbho → gacchatu bho (pts-vp-pli1)

“Sace attappayogena, ohito haṁsapakkhinaṁ;
ce → ca (sya1ed, sya2ed, mr) Paṭigaṇhāma te samma, etaṁ abhayadakkhiṇaṁ.

No ce attappayogena, ohito haṁsapakkhinaṁ; Anissaro muñcamamhe, theyyaṁ kayirāsi luddaka”.

“Yassa tvaṁ bhatako rañño, kāmaṁ tasseva pāpaya;
bhatako → bhaṭako (mr) Tattha saṁyamano rājā, yathābhiññaṁ karissati”.
saṁyamano → saṁyamāno (pts-vp-pli1)

Iccevaṁ vutto nesādo, hemavaṇṇe harittace; Ubho hatthehi saṅgayha, pañjare ajjhavodahi.
saṅgayha → paggayha (sya1ed, sya2ed, mr)

Te pañjaragate pakkhī, ubho bhassaravaṇṇine;Bhāsvaravarṇa occurs at Bṛhadāraṇyaka Upaniṣad 6.2.14. There it describes a man’s soul purified by the fires of cremation. By this point in the Pali its use is more mundane. Sumukhaṁ dhataraṭṭhañca, luddo ādāya pakkami.

Harīyamāno dhataraṭṭho, sumukhaṁ etadabravi; “Bāḷhaṁ bhāyāmi sumukha, sāmāya lakkhaṇūruyā; Asmākaṁ vadhamaññāya, athattānaṁ vadhissati.

Pākahaṁsā ca sumukha, suhemā hemasuttacā; Koñcī samuddatīreva, kapaṇā nūna rucchati”.

“Evaṁ mahanto lokassa, appameyyo mahāgaṇī; Ekitthimanusoceyya, nayidaṁ paññavatāmiva.
nayidaṁ → na idaṁ (bj, pts-vp-pli1)

Vātova gandhamādeti, ubhayaṁ chekapāpakaṁ; Bālo āmakapakkaṁva, lolo andhova āmisaṁ.

Avinicchayaññu atthesu, mandova paṭibhāsi maṁ;
paṭibhāsi → paṭibhāti (mr) Kiccākiccaṁ na jānāsi, sampatto kālapariyāyaṁ.

Aḍḍhummatto udīresi, yo seyyā maññasitthiyo; Bahusādhāraṇā hetā, soṇḍānaṁva surāgharaṁ.

Māyā cesā marīcī ca, soko rogo cupaddavo; Kharā ca bandhanā cetā, maccupāsā guhāsayā;
maccupāsā guhāsayā → maccupāso guhāsayo (bj, pts-vp-pli1) Tāsu yo vissase poso, so naresu narādhamo”.

“Yaṁ vuddhehi upaññātaṁ, ko taṁ ninditumarahati; Mahābhūtitthiyo nāma, lokasmiṁ udapajjisuṁ.

Khiḍḍā paṇihitā tyāsu, rati tyāsu patiṭṭhitā; Bījāni tyāsu rūhanti, yadidaṁ sattā pajāyare; Tāsu ko nibbide poso, pāṇamāsajja pāṇibhi.
nibbide → nibbije (sya1ed, sya2ed, mr) pāṇibhi → pāṇahi (bj)

Tvameva nañño sumukha, thīnaṁ atthesu yuñjasi; Tassa tyajja bhaye jāte, bhītena jāyate mati.

Sabbo hi saṁsayaṁ patto, bhayaṁ bhīru titikkhati; Paṇḍitā ca mahantāno, atthe yuñjanti duyyuje.
mahantāno → mahattāno (bj)

Etadatthāya rājāno, sūramicchanti mantinaṁ; Paṭibāhati yaṁ sūro, āpadaṁ attapariyāyaṁ.

Mā no ajja vikantiṁsu, rañño sūdā mahānase; Tathā hi vaṇṇo pattānaṁ, phalaṁ veḷuṁva taṁ vadhi.

Muttopi na icchi uḍḍetuṁ, sayaṁ bandhaṁ upāgami;
Muttopi → mutto (bj) | icchi → necchasi (sya1ed, sya2ed); nicchasi (mr) | uḍḍetuṁ → oḍḍetuṁ (bj) Sopajja saṁsayaṁ patto, atthaṁ gaṇhāhi mā mukhaṁ.
So → sa (bj) | haṁsakājena → haṁsakācena (pts-vp-pli1)

So taṁ yogaṁ payuñjassu, yuttaṁ dhammūpasaṁhitaṁ;
dhammūpasaṁhitaṁ → dhammopasañhitaṁ (mr) Tava pariyāpadānena, mama pāṇesanaṁ cara”.

“Mā bhāyi patataṁ seṭṭha, na hi bhāyanti tādisā; Ahaṁ yogaṁ payuñjissaṁ, yuttaṁ dhammūpasaṁhitaṁ; Mama pariyāpadānena, khippaṁ pāsā pamokkhasi”.

So luddo haṁsakājena, rājadvāraṁ upāgami; “Paṭivedetha maṁ rañño, dhataraṭṭhāyamāgato”.

Te disvā puññasaṅkāse, ubho lakkhaṇasammate;
lakkhaṇasammate → lakkhaññāsammate (bj, pts-vp-pli1) Khalu saṁyamano rājā, amacce ajjhabhāsatha.

“Detha luddassa vatthāni, annaṁ pānañca bhojanaṁ; Kāmaṅkaro hiraññassa, yāvanto esa icchati”.

Disvā luddaṁ pasannattaṁ, kāsirājā tadabravi; “Yadyāyaṁ samma khemaka, puṇṇā haṁsehi tiṭṭhati.
Yadyāyaṁ → yadāyaṁ (bj, sya1ed, sya2ed, pts-vp-pli1)

Kathaṁ rucimajjhagataṁ, pāsahattho upāgami; Okiṇṇaṁ ñātisaṅghehi, nimmajjhimaṁ kathaṁ gahi”.
nimmajjhimaṁ → nimajjhimaṁ (bj, pts-vp-pli1, mr)

“Ajja me sattamā ratti, adanāni upāsato;
adanāni → ādānāni (sya1ed, sya2ed, pts-vp-pli1, mr) | upāsato → upāgato (mr) Padametassa anvesaṁ, appamatto ghaṭassito.

Athassa padamaddakkhiṁ, carato adanesanaṁ; Tatthāhaṁ odahiṁ pāsaṁ, evaṁ taṁ dijamaggahiṁ”.
evaṁ taṁ → evetaṁ (bj, pts-vp-pli1)

“Ludda dve ime sakuṇā, atha ekoti bhāsasi; Cittaṁ nu te vipariyattaṁ, adu kiṁ nu jigīsasi”.
vipariyattaṁ → vipariyatthaṁ (pts-vp-pli1) jigīsasi → jigiṁsasi (bj, sya1ed, sya2ed); jigiṁsasīti (pts-vp-pli1)

“Yassa lohitakā tālā, tapanīyanibhā subhā; Uraṁ saṁhacca tiṭṭhanti, so me bandhaṁ upāgami.

Athāyaṁ bhassaro pakkhī, abaddho baddhamāturaṁ; Ariyaṁ bruvāno aṭṭhāsi, cajanto mānusiṁ giraṁ”.

“Atha kiṁ dāni sumukha, hanuṁ saṁhacca tiṭṭhasi;
“Atha kiṁ → atha kinnu (si, pts1ed), kathannu (sya1ed, sya2ed) Adu me parisaṁ patto, bhayā bhīto na bhāsasi”.

“Nāhaṁ kāsipati bhīto, ogayha parisaṁ tava; Nāhaṁ bhayā na bhāsissaṁ, vākyaṁ atthamhi tādise”.

“Na te abhisaraṁ passe, na rathe napi pattike; Nāssa cammaṁ va kīṭaṁ vā, vammite ca dhanuggahe.

Na hiraññaṁ suvaṇṇaṁ vā, nagaraṁ vā sumāpitaṁ; Okiṇṇaparikhaṁ duggaṁ, daḷhamaṭṭālakoṭṭhakaṁ; Yattha paviṭṭho sumukha, bhāyitabbaṁ na bhāyasi”.

“Na me abhisarenattho, nagarena dhanena vā; Apathena pathaṁ yāma, antalikkhecarā mayaṁ.

Sutā ca paṇḍitā tyamhā, nipuṇā atthacintakā;
atthacintakā → catthacintakā (sya1ed, sya2ed, mr) Bhāsematthavatiṁ vācaṁ, sacce cassa patiṭṭhito.

Kiñca tuyhaṁ asaccassa, anariyassa karissati; Musāvādissa luddassa, bhaṇitampi subhāsitaṁ.

Taṁ brāhmaṇānaṁ vacanā, imaṁ khemamakārayi;
khemamakārayi → khemiṁ akārayi (bj, pts-vp-pli1) Abhayañca tayā ghuṭṭhaṁ, imāyo dasadhā disā.

Ogayha te pokkharaṇiṁ, vippasannodakaṁ suciṁ; Pahūtaṁ cādanaṁ tattha, ahiṁsā cettha pakkhinaṁ.

Idaṁ sutvāna nigghosaṁ, āgatamha tavantike; Te te bandhasma pāsena, etaṁ te bhāsitaṁ musā.

Musāvādaṁ purakkhatvā, icchālobhañca pāpakaṁ; Ubho sandhimatikkamma, asātaṁ upapajjati”.

“Nāparajjhāma sumukha, napi lobhāva maggahiṁ; Sutā ca paṇḍitātyattha- nipuṇā atthacintakā.

Appevatthavatiṁ vācaṁ, byāhareyyuṁ idhāgatā;
byāhareyyuṁ → byākareyyuṁ (bj); vyākareyyuṁ (pts-vp-pli1) Tathā taṁ samma nesādo, vutto sumukha maggahi”.

“Neva bhītā kāsipati, upanītasmi jīvite;
bhītā → bhūtā (sya1ed, sya2ed, mr) Bhāsematthavatiṁ vācaṁ, sampattā kālapariyāyaṁ.

Yo migena migaṁ hanti, pakkhiṁ vā pana pakkhinā; Sutena vā sutaṁ kiṇyā, kiṁ anariyataraṁ tato.
kiṇyā → kiṇe (bj, pts-vp-pli1); kilyā (sya1ed, sya2ed)

Yo cāriyarudaṁ bhāse, anariyadhammavassito;
cāriyarudaṁ → ca ariyarudaṁ (bj, pts-vp-pli1) anariyadhammavassito → anariyadhammamavassito (bj) Ubho so dhaṁsate lokā, idha ceva parattha ca.

Na majjetha yasaṁ patto, na byādhe pattasaṁsayaṁ;
byādhe → byathe (bj); vyathe (pts-vp-pli1) Vāyametheva kiccesu, saṁvare vivarāni ca.

Ye vuddhā abbhatikkantā, sampattā kālapariyāyaṁ;
abbhatikkantā → nābbhacikkhantā (mr) Idha dhammaṁ caritvāna, evaṁte tidivaṁ gatā.
evaṁte → evete (bj, pts-vp-pli1)

Idaṁ sutvā kāsipati, dhammamattani pālaya; Dhataraṭṭhañca muñcāhi, haṁsānaṁ pavaruttamaṁ”.

“Āharantudakaṁ pajjaṁ, āsanañca mahārahaṁ; Pañjarato pamokkhāmi, dhataraṭṭhaṁ yasassinaṁ.

Tañca senāpatiṁ dhīraṁ, nipuṇaṁ atthacintakaṁ; Yo sukhe sukhito rañño, dukkhite hoti dukkhito.

Ediso kho arahati, piṇḍamasnātu bhattuno; Yathāyaṁ sumukho rañño, pāṇasādhāraṇo sakhā”.

Pīṭhañca sabbasovaṇṇaṁ, aṭṭhapādaṁ manoramaṁ; Maṭṭhaṁ kāsikamatthannaṁ, dhataraṭṭho upāvisi.
kāsikamatthannaṁ → kāsikapatthinnaṁ (bj); kāsikavatthinaṁ (sya1ed, sya2ed, pts-vp-pli1)

Kocchañca sabbasovaṇṇaṁ, veyyagghaparisibbitaṁ; Sumukho ajjhupāvekkhi, dhataraṭṭhassanantarā.
dhataraṭṭhassanantarā → dhataraṭṭhassa anantaraṁ (bj)

Tesaṁ kañcanapattehi, puthū ādāya kāsiyo; Haṁsānaṁ abhihāresuṁ, aggarañño pavāsitaṁ.

Disvā abhihaṭaṁ aggaṁ, kāsirājena pesitaṁ; Kusalo khattadhammānaṁ, tato pucchi anantarā.

“Kaccinnu bhoto kusalaṁ, kacci bhoto anāmayaṁ; Kacci raṭṭhamidaṁ phītaṁ, dhammena manusāsasi”.

“Kusalañceva me haṁsa, atho haṁsa anāmayaṁ; Atho raṭṭhamidaṁ phītaṁ, dhammenaṁ manusāsahaṁ”.

“Kacci bhoto amaccesu, doso koci na vijjati; Kacci ca te tavatthesu, nāvakaṅkhanti jīvitaṁ”.

“Athopi me amaccesu, doso koci na vijjati; Athopi te mamatthesu, nāvakaṅkhanti jīvitaṁ”.

“Kacci te sādisī bhariyā, assavā piyabhāṇinī; Puttarūpayasūpetā, tava chandavasānugā”.

“Atho me sādisī bhariyā, assavā piyabhāṇinī; Puttarūpayasūpetā, mama chandavasānugā”.

“Kacci raṭṭhaṁ anuppīḷaṁ, akutociupaddavaṁ; Asāhasena dhammena, samena manusāsasi”.

“Atho raṭṭhaṁ anuppīḷaṁ, akutociupaddavaṁ; Asāhasena dhammena, samena manusāsahaṁ”.

“Kacci santo apacitā, asanto parivajjitā; No ce dhammaṁ niraṅkatvā, adhammamanuvattasi”.

“Santo ca me apacitā, asanto parivajjitā; Dhammamevānuvattāmi, adhammo me niraṅkato”.

“Kacci nānāgataṁ dīghaṁ, samavekkhasi khattiya;
Kacci nānāgataṁ → kacci nunāgataṁ (sya1ed, sya2ed, mr) Kacci matto madanīye, paralokaṁ na santasi”.
Kacci matto → na matto (bj)

“Nāhaṁ anāgataṁ dīghaṁ, samavekkhāmi pakkhima;
Nāhaṁ anāgataṁ → ahaṁ anāgataṁ (sya1ed, sya2ed) Ṭhito dasasu dhammesu, paralokaṁ na santase.
santase → santasiṁ (sya1ed, sya2ed)

Dānaṁ sīlaṁ pariccāgaṁ, ajjavaṁ maddavaṁ tapaṁ; Akkodhaṁ avihiṁsañca, khantiñca avirodhanaṁ.
khantiñca → khantī ca (mr)

Iccete kusale dhamme, ṭhite passāmi attani; Tato me jāyate pīti, somanassañcanappakaṁ.

Sumukho ca acintetvā, visajji pharusaṁ giraṁ;
visajji → vissaji (bj, pts-vp-pli1) Bhāvadosamanaññāya, asmākāyaṁ vihaṅgamo.

So kuddho pharusaṁ vācaṁ, nicchāresi ayoniso; Yānasmesu na vijjanti, nayidaṁ paññavatāmiva”.
Yānasmesu → yānasmāsu (bj, sya1ed, sya2ed, pts-vp-pli1)

“Atthi me taṁ atisāraṁ, vegena manujādhipa; Dhataraṭṭhe ca baddhasmiṁ, dukkhaṁ me vipulaṁ ahu.

Tvaṁ no pitāva puttānaṁ, bhūtānaṁ dharaṇīriva; Asmākaṁ adhipannānaṁ, khamassu rājakuñjara”.

“Etaṁ te anumodāma, yaṁ bhāvaṁ na nigūhasi;
Etaṁ → evan (sya1ed, sya2ed); evaṁ (mr) Khilaṁ pabhindasi pakkhi, ujukosi vihaṅgama.

Yaṁ kiñci ratanaṁ atthi, kāsirājanivesane; Rajataṁ jātarūpañca, muttā veḷuriyā bahū.

Maṇayo saṅkhamuttā ca, vatthakaṁ haricandanaṁ;
saṅkhamuttā ca → saṅkhamuttañca (sya1ed, sya2ed, pts-vp-pli1, csp1ed) Ajinaṁ dantabhaṇḍañca, lohaṁ kāḷāyasaṁ bahuṁ; Etaṁ dadāmi vo vittaṁ, issaraṁ vissajāmi vo”.
issaraṁ → isseraṁ (bj); issariyaṁ (csp1ed)

“Addhā apacitā tyamhā, sakkatā ca rathesabha; Dhammesu vattamānānaṁ, tvaṁ no ācariyo bhava.

Ācariya samanuññātā, tayā anumatā mayaṁ; Taṁ padakkhiṇato katvā, ñātiṁ passemurindama”.
ñātiṁ → ñātī (sya1ed, sya2ed, pts-vp-pli1) | passemurindama → passemarindama (bj); passemarindamā (pts-vp-pli1)

Sabbarattiṁ cintayitvā, mantayitvā yathātathaṁ; Kāsirājā anuññāsi, haṁsānaṁ pavaruttamaṁ.

Tato ratyā vivasāne, sūriyuggamanaṁ pati;
sūriyuggamanaṁ → suriyassuggamanaṁ (bj, sya1ed, sya2ed); suriyuggamanaṁ (pts-vp-pli1) Pekkhato kāsirājassa, bhavanā te vigāhisuṁ.
bhavanā te → bhavanato (sya1ed, sya2ed, mr)

Te aroge anuppatte, disvāna parame dije; Kekāti makaruṁ haṁsā, puthusaddo ajāyatha.

Te patītā pamuttena, bhattunā bhattugāravā; Samantā parikiriṁsu, aṇḍajā laddhapaccayā.

Evaṁ mittavataṁ atthā, sabbe honti padakkhiṇā; Haṁsā yathā dhataraṭṭhā, ñātisaṅghaṁ upāgamunti.

Mahāhaṁsajātakaṁ dutiyaṁ.