Vidhurajātaka
1 Dohaḷakaṇḍa
“Paṇḍu kisiyāsi dubbalā, vaṇṇarūpaṁ natavedisaṁ pure;
vaṇṇarūpaṁ → vaṇṇarūpe (mr) | ve → me (sya1ed, sya2ed, mr) Vimale akkhāhi pucchitā, kīdisī tuyhaṁ sarīravedanā”.“Dhammo manujesu mātīnaṁ, dohaḷo nāma janinda vuccati;
mātīnaṁ → māninaṁ (bj); mātinaṁ (pts-vp-pli1) Dhammāhataṁ nāgakuñjara, vidhurassa hadayābhipatthaye”.“Candaṁ kho tvaṁ dohaḷāyasi, sūriyaṁ vā atha vāpi mālutaṁ;
tvaṁ → te (sya1ed, sya2ed, mr) Dullabhañhi vidhurassa dassanaṁ, ko vidhuramidha mānayissati”.
Dullabhañhi → dullabhe hi (bj, pts-vp-pli1) | dassanaṁ → dassane (bj, pts-vp-pli1)“Kiṁ nu tāta tuvaṁ pajjhāyasi, padumaṁ hatthagataṁva te mukhaṁ; Kiṁ nu dummanarūposi issara, mā tvaṁ soci amittatāpana”.
“Mātā hi tava irandhati, vidhurassa hadayaṁ dhaniyati;
irandhati → irandati (bj, sya1ed, sya2ed, pts-vp-pli1) Dullabhañhi vidhurassa dassanaṁ, ko vidhuramidha mānayissati.Tassa bhattupariyesanaṁ cara, yo vidhuramidha mānayissati”;
Tassa bhattupariyesanaṁ → tassa bhattupariyesanaṁ (bj); taṁ bhattāraṁ pariyesanaṁ (sya1ed, sya2ed); bhattupariyesanañ (pts-vp-pli1) Pituno ca sā sutvāna vākyaṁ, rattiṁ nikkhamma avassutiṁ cari.“Ke gandhabbe rakkhase ca nāge, ke kimpurise cāpi mānuse; Ke paṇḍite sabbakāmadade, dīgharattaṁ bhattā me bhavissati”.
sabbakāmadade → sabbakāmade (bj, pts-vp-pli1)“Assāsa hessāmi te pati, bhattā te hessāmi anindalocane; Paññā hi mamaṁ tathāvidhā, assāsa hessasi bhariyā mama”.
Avacāsi puṇṇakaṁ irandhatī, pubbapathānugatena cetasā;
irandhatī → irandatī (bj, sya1ed, sya2ed, pts-vp-pli1) “Ehi gacchāma pitu mamantike, esova te etamatthaṁ pavakkhati”.
pitu mamantike → pitu mama santikaṁ (mr)Alaṅkatā suvasanā, mālinī candanussadā; Yakkhaṁ hatthe gahetvāna, pitusantikupāgami.
“Nāgavara vaco suṇohi me, patirūpaṁ paṭipajja suṅkiyaṁ; Patthemi ahaṁ irandhatiṁ, tāya samaṅgiṁ karohi maṁ tuvaṁ.
Sataṁ hatthī sataṁ assā, sataṁ assatarīrathā; Sataṁ valabhiyo puṇṇā, nānāratnassa kevalā; Te nāga paṭipajjassu, dhītaraṁ dehirandhatiṁ”.
“Yāva āmantaye ñātī, mitte ca suhadajjane;
suhadajjane → suhadaṁjanaṁ (bj, pts-vp-pli1) Anāmanta kataṁ kammaṁ, taṁ pacchā anutappati”.Tato so varuṇo nāgo, pavisitvā nivesanaṁ; Bhariyaṁ āmantayitvāna, idaṁ vacanamabravi.
“Ayaṁ so puṇṇako yakkho, yācatī maṁ irandhatiṁ;
Ayaṁ → ayampi (sya1ed, sya2ed, mr) Bahunā vittalābhena, tassa dema piyaṁ mamaṁ”.“Na dhanena na vittena, labbhā amhaṁ irandhatī; Sace ca kho hadayaṁ paṇḍitassa, dhammena laddhā idha māhareyya; Etena vittena kumāri labbhā, nāññaṁ dhanaṁ uttari patthayāma”.
Tato so varuṇo nāgo, nikkhamitvā nivesanā; Puṇṇakāmantayitvāna, idaṁ vacanamabravi.
“Na dhanena na vittena, labbhā amhaṁ irandhatī; Sace tuvaṁ hadayaṁ paṇḍitassa, dhammena laddhā idha māharesi; Etena vittena kumāri labbhā, nāññaṁ dhanaṁ uttari patthayāma”.
“Yaṁ paṇḍitotyeke vadanti loke, tameva bāloti punāhu aññe;
loke → lokā (bj, sya1ed, sya2ed, mr); loko (pts-vp-pli1) Akkhāhi me vippavadanti ettha, kaṁ paṇḍitaṁ nāga tuvaṁ vadesi”.
Akkhāhi → akkhehi (bj, pts-vp-pli1)“Korabyarājassa dhanañcayassa, yadi te suto vidhuro nāma kattā;
dhanañcayassa → dhanañjayassa (bj, sya1ed, sya2ed, pts-vp-pli1) Ānehi taṁ paṇḍitaṁ dhammaladdhā, irandhatī padacarā te hotu”.
padacarā → paddhacarā (bj, pts-vp-pli1); paṭṭhacarāva (sya1ed, sya2ed, mr)Idañca sutvā varuṇassa vākyaṁ, uṭṭhāya yakkho paramappatīto; Tattheva santo purisaṁ asaṁsi, “Ānehi ājaññamidheva yuttaṁ.
santo → santaṁ (pts-vp-pli1)Jātarūpamayā kaṇṇā, kācamhicamayā khurā;
kācamhicamayā → kācamhamayā (bj); kācambhamayā (pts-vp-pli1) Jambonadassa pākassa, suvaṇṇassa uracchado”.Devavāhavahaṁ yānaṁ, assamāruyha puṇṇako; Alaṅkato kappitakesamassu, pakkāmi vehāyasamantalikkhe.
vehāyasamantalikkhe → vehāsayamantalikkhe (pts-vp-pli1); vehāyasamantalikkhaṁ (mr)So puṇṇako kāmarāgena giddho, irandhatiṁ nāgakaññaṁ jigīsaṁ;
kāmarāgena → kāmavegena (bj, pts-vp-pli1) jigīsaṁ → jigiṁsaṁ (bj, sya1ed, sya2ed, pts-vp-pli1) Gantvāna taṁ bhūtapatiṁ yasassiṁ, iccabravī vessavaṇaṁ kuveraṁ.“Bhogavatī nāma mandire, vāsā hiraññavatīti vuccati; Nagare nimmite kañcanamaye, maṇḍalassa uragassa niṭṭhitaṁ.
Aṭṭālakā oṭṭhagīviyo, lohitaṅkassa masāragallino; Pāsādettha silāmayā, sovaṇṇaratanehi chāditā.
Ambā tilakā ca jambuyo, sattapaṇṇā mucalindaketakā; Piyaṅgu uddālakā sahā, uparibhaddakā sinduvārakā.
Piyaṅgu → piyakā (bj, pts-vp-pli1); piyaṅgukā (sya1ed, sya2ed) sinduvārakā → sinduvāritā (sya1ed, sya2ed, pts-vp-pli1); sindhavāritā (mr)Campeyyakā nāgamallikā, bhaginīmālā atha mettha koliyā; Ete dumā pariṇāmitā, sobhayanti uragassa mandiraṁ.
mandiraṁ → mandire (sya1ed, sya2ed, mr)Khajjurettha silāmayā, sovaṇṇadhuvapupphitā bahū; Yattha vasato papātiko, nāgarājā varuṇo mahiddhiko.
Tassa komārikā bhariyā, vimalā kañcanavelliviggahā; Kālā taruṇāva uggatā, pucimandatthanī cārudassanā.
Lākhārasarattasucchavī, kaṇikārāva nivātapupphitā;
kaṇikārāva nivātapupphitā → kaṇikārova nivātapupphito (bj, pts-vp-pli1) Tidivokacarāva accharā, vijjuvabbhaghanā vinissaṭā.Sā dohaḷinī suvimhitā, vidhurassa hadayaṁ dhaniyati; Taṁ tesaṁ demi issara, tena te denti irandhatiṁ mamaṁ”.
So puṇṇako bhūtapatiṁ yasassiṁ, āmantaya vessavaṇaṁ kuveraṁ; “Tattheva santo purisaṁ asaṁsi, ānehi ājaññamidheva yuttaṁ”.
Jātarūpamayā kaṇṇā, kācamhicamayā khurā; Jambonadassa pākassa, suvaṇṇassa uracchado.
Devavāhavahaṁ yānaṁ, assamāruyha puṇṇako; Alaṅkato kappitakesamassu, pakkāmi vehāyasamantalikkhe.
So aggamā rājagahaṁ surammaṁ, aṅgassa rañño nagaraṁ durāyutaṁ;
aggamā → agamā (sya1ed, sya2ed, pts-vp-pli1, mr) durāyutaṁ → durāsadaṁ (sya1ed, sya2ed) Pahūtabhakkhaṁ bahuannapānaṁ, masakkasāraṁ viya vāsavassa.Mayūrakoñcāgaṇasampaghuṭṭhaṁ, dijābhighuṭṭhaṁ dijasaṅghasevitaṁ; Nānāsakuntābhirudaṁ suvaṅgaṇaṁ, pupphābhikiṇṇaṁ himavaṁva pabbataṁ.
suvaṅgaṇaṁ → subhaṅgaṇaṁ (bj, pts-vp-pli1)So puṇṇako vepulamābhirūhi, siluccayaṁ kimpurisānuciṇṇaṁ;
vepulamābhirūhi → vepullamābhirucchi (bj, pts-vp-pli1); vepulamābhiruyha (sya1ed, sya2ed) Anvesamāno maṇiratanaṁ uḷāraṁ, tamaddasā pabbatakūṭamajjhe.Disvā maṇiṁ pabhassaraṁ jātimantaṁ, manoharaṁ maṇiratanaṁ uḷāraṁ;
jātimantaṁ → jātivantaṁ (bj, sya1ed, sya2ed) manoharaṁ → dhanāharaṁ (bj, sya1ed, sya2ed, pts-vp-pli1, mr) Daddallamānaṁ yasasā yasassinaṁ, obhāsatī vijjurivantalikkhe.Tamaggahī veḷuriyaṁ mahagghaṁ, manoharaṁ nāma mahānubhāvaṁ; Ājaññamāruyha manomavaṇṇo, pakkāmi vehāyasamantalikkhe.
So aggamā nagaramindapatthaṁ, oruyhupāgacchi sabhaṁ kurūnaṁ; Samāgate ekasataṁ samagge, avhettha yakkho avikampamāno.
“Ko nīdha raññaṁ varamābhijeti, kamābhijeyyāma varaddhanena;
varaddhanena → varaṁdhanena (bj, pts-vp-pli1) Kamanuttaraṁ ratanavaraṁ jināma, ko vāpi no jeti varaddhanena”.“Kuhiṁ nu raṭṭhe tava jātibhūmi, na korabyasseva vaco tavedaṁ; Abhītosi no vaṇṇanibhāya sabbe, akkhāhi me nāmañca bandhave ca”.
Abhītosi → abhibhosi (bj, pts-vp-pli1) have → bhave (pts-vp-pli1)“Kaccāyano māṇavakosmi rāja, anūnanāmo iti mavhayanti; Aṅgesu me ñātayo bandhavā ca, akkhena devasmi idhānupatto”.
“Kiṁ māṇavassa ratanāni atthi, ye taṁ jinanto hare akkhadhutto; Bahūni rañño ratanāni atthi, te tvaṁ daliddo kathamavhayesi”.
“Manoharo nāma maṇī mamāyaṁ, manoharaṁ maṇiratanaṁ uḷāraṁ; Imañca ājaññamamittatāpanaṁ, etaṁ me jinitvā hare akkhadhutto”.
“Eko maṇī māṇava kiṁ karissati, ājāniyeko pana kiṁ karissati; Bahūni rañño maṇiratanāni atthi, ājāniyā vātajavā anappakā”.
2. Maṇikaṇḍa
“Idañca me maṇiratanaṁ, passa tvaṁ dvipaduttama; Itthīnaṁ viggahā cettha, purisānañca viggahā.
Migānaṁ viggahā cettha, sakuṇānañca viggahā; Nāgarājā supaṇṇā ca, maṇimhi passa nimmitaṁ.
Nāgarājā supaṇṇā ca → nāgarāje supaṇṇe ca (bj, sya1ed, sya2ed, pts-vp-pli1)Hatthānīkaṁ rathānīkaṁ, asse pattī ca vammine;
vammine → dhajāni ca (pts-vp-pli1) Caturaṅginimaṁ senaṁ, maṇimhi passa nimmitaṁ.
senaṁ → menaṁ (bj, pts-vp-pli1)Hatthārohe anīkaṭṭhe, rathike pattikārake; Balaggāni viyūḷhāni, maṇimhi passa nimmitaṁ.
viyūḷhāni → viyūhāni (sya1ed, sya2ed, mr)Puraṁ uddhāpasampannaṁ, bahupākāratoraṇaṁ;
uddhāpasampannaṁ → uddāpasampannaṁ (bj, pts-vp-pli1); aṭṭālasampannaṁ (sya1ed, sya2ed) Siṅghāṭakesu bhūmiyo, maṇimhi passa nimmitaṁ.Esikā parikhāyo ca, palikhaṁ aggaḷāni ca; Aṭṭālake ca dvāre ca, maṇimhi passa nimmitaṁ.
Passa toraṇamaggesu, nānādijagaṇā bahū;
nānādijagaṇā → nānādijā gaṇā (csp1ed) Haṁsā koñcā mayūrā ca, cakkavākā ca kukkuhā.Kuṇālakā bahū citrā, sikhaṇḍī jīvajīvakā; Nānādijagaṇākiṇṇaṁ, maṇimhi passa nimmitaṁ.
Passa nagaraṁ supākāraṁ, abbhutaṁ lomahaṁsanaṁ; Samussitadhajaṁ rammaṁ, soṇṇavālukasanthataṁ.
Passettha paṇṇasālāyo, vibhattā bhāgaso mitā;
Passettha → passa tvaṁ (bj, pts-vp-pli1) Nivesane nivese ca, sandhibyūhe pathaddhiyo.Pānāgāre ca soṇḍe ca, sūnā odaniyā gharā;
sūnā → sūṇā (bj, pts-vp-pli1); suddā (sya1ed, sya2ed, mr) Vesī ca gaṇikāyo ca, maṇimhi passa nimmitaṁ.Mālākāre ca rajake, gandhike atha dussike; Suvaṇṇakāre maṇikāre, maṇimhi passa nimmitaṁ.
Āḷārike ca sūde ca, naṭanāṭakagāyino;
naṭanāṭakagāyino → naṭanaṭṭakagāyino (ja547:716 [Vessantarajātaka/ Mahārājapabba]) Pāṇissare kumbhathūnike, maṇimhi passa nimmitaṁ.Passa bherī mudiṅgā ca, saṅkhā paṇavadindimā; Sabbañca tāḷāvacaraṁ, maṇimhi passa nimmitaṁ.
Sammatālañca vīṇañca, naccagītaṁ suvāditaṁ; Tūriyatāḷitasaṅghuṭṭhaṁ, maṇimhi passa nimmitaṁ.
Laṅghikā muṭṭhikā cettha, māyākārā ca sobhiyā; Vetālike ca jalle ca, maṇimhi passa nimmitaṁ.
Vetālike → vettalike (mr)Samajjā cettha vattanti, ākiṇṇā naranāribhi; Mañcātimañce bhūmiyo, maṇimhi passa nimmitaṁ.
Passa malle samajjasmiṁ, phoṭente diguṇaṁ bhujaṁ;
phoṭente → poṭhente (bj, pts-vp-pli1); pothente (sya1ed, sya2ed) Nihate nihatamāne ca, maṇimhi passa nimmitaṁ.Passa pabbatapādesu, nānāmigagaṇā bahū; Sīhā byagghā varāhā ca, acchakokataracchayo.
varāhā → sarabhā (sya1ed, sya2ed)Palāsādā gavajā ca, mahiṁsā rohitā rurū; Eṇeyyā ca varāhā ca, gaṇino nīkasūkarā.
nīkasūkarā → niṅka (bj, sya1ed, sya2ed, pts-vp-pli1); nikka (si)Kadalimigā bahū citrā, biḷārā sasakaṇṭakā; Nānāmigagaṇākiṇṇaṁ, maṇimhi passa nimmitaṁ.
Najjāyo supatitthāyo, soṇṇavālukasanthatā; Acchā savanti ambūni, macchagumbanisevitā.
Kumbhīlā makarā cettha, susumārā ca kacchapā; Pāṭhīnā pāvusā macchā, balajā muñjarohitā.
balajā → valajā (bj); vālajā (pts-vp-pli1)Nānādijagaṇākiṇṇā, nānādumagaṇāyutā; Veḷuriyakarodāyo, maṇimhi passa nimmitaṁ.
Veḷuriyakarodāyo → veḷuriyaphalakarodāyo (bj, sya1ed, sya2ed)Passettha pokkharaṇiyo, suvibhattā catuddisā; Nānādijagaṇākiṇṇā, puthulomanisevitā.
Samantodakasampannaṁ, mahiṁ sāgarakuṇḍalaṁ; Upetaṁ vanarājehi, maṇimhi passa nimmitaṁ.
Purato videhe passa, goyāniye ca pacchato; Kuruyo jambudīpañca, maṇimhi passa nimmitaṁ.
Passa candaṁ sūriyañca, obhāsante catuddisā; Sineruṁ anupariyante, maṇimhi passa nimmitaṁ.
Sineruṁ himavantañca, sāgarañca mahītalaṁ;
mahītalaṁ → mahiddhikaṁ (bj, pts-vp-pli1); mahiddhiyaṁ (sya1ed, sya2ed) Cattāro ca mahārāje, maṇimhi passa nimmitaṁ.Ārāme vanagumbe ca, pāṭiye ca siluccaye;
pāṭiye → piṭṭhiye (mr) Ramme kimpurisākiṇṇe, maṇimhi passa nimmitaṁ.Phārusakaṁ cittalataṁ, missakaṁ nandanaṁ vanaṁ; Vejayantañca pāsādaṁ, maṇimhi passa nimmitaṁ.
Sudhammaṁ tāvatiṁsañca, pārichattañca pupphitaṁ; Erāvaṇaṁ nāgarājaṁ, maṇimhi passa nimmitaṁ.
Passettha devakaññāyo, nabhā vijjurivuggatā; Nandane vicarantiyo, maṇimhi passa nimmitaṁ.
Passettha devakaññāyo, devaputtapalobhinī; Devaputte ramamāne, maṇimhi passa nimmitaṁ.
ramamāne → caramāne (bj, pts-vp-pli1) | putte → mitte (bj, pts-vp-pli1)Parosahassapāsāde, veḷuriyaphalasanthate; Pajjalante ca vaṇṇena, maṇimhi passa nimmitaṁ.
Pajjalante ca → pajjalantena (bj, sya1ed, sya2ed, pts-vp-pli1)Tāvatiṁse ca yāme ca, tusite cāpi nimmite; Paranimmitavasavattino, maṇimhi passa nimmitaṁ.
Paranimmitavasavattino → paranimmitābhiratino (bj, pts-vp-pli1)Passettha pokkharaṇiyo, vippasannodikā sucī; Mandālakehi sañchannā, padumuppalakehi ca.
Dasettha rājiyo setā, dasanīlā manoramā;
dasanīlā → dassanīyā (sya1ed, sya2ed, mr) Cha piṅgalā pannarasa, haliddā ca catuddasa.Vīsati tattha sovaṇṇā, vīsati rajatāmayā; Indagopakavaṇṇābhā, tāva dissanti tiṁsati.
Dasettha kāḷiyo chacca, mañjeṭṭhā pannavīsati; Missā bandhukapupphehi, nīluppalavicittikā.
Evaṁ sabbaṅgasampannaṁ, accimantaṁ pabhassaraṁ; Odhisuṅkaṁ mahārāja, passa tvaṁ dvipaduttama”.
3. Akkhakaṇḍa
“Upāgataṁ rāja mupehi lakkhaṁ, netādisaṁ maṇiratanaṁ tavatthi;
rāja mupehi → rāja upehi (bj, sya1ed, sya2ed, pts-vp-pli1) Dhammena jissāma asāhasena, jito ca no khippamavākarohi.
jissāma → jiyyāma (bj, sya1ed, sya2ed, pts-vp-pli1)Pañcāla-paccuggata-sūrasena, macchā ca maddā saha kekakebhi;
macchā → majjhā (mr) Passantu note asaṭhena yuddhaṁ, na no sabhāyaṁ na karonti kiñci”.Te pāvisuṁ akkhamadena mattā, rājā kurūnaṁ puṇṇako cāpi yakkho; Rājā kaliṁ viccinamaggahesi, kaṭaṁ aggahī puṇṇako nāma yakkho.
Te tattha jūte ubhaye samāgate, raññaṁ sakāse sakhīnañca majjhe; Ajesi yakkho naravīraseṭṭhaṁ, tatthappanādo tumulo babhūva.
“Jayo mahārāja parājayo ca, āyūhataṁ aññatarassa hoti; Janinda jīnosi varaddhanena, jito ca me khippamavākarohi”.
jīnosi → jinnosi (sya1ed, sya2ed); jitosi (pts-vp-pli1); jinomhi (mr)“Hatthī gavāssā maṇikuṇḍalā ca, yañcāpi mayhaṁ ratanaṁ pathabyā;
gavāssā → gavassā (sya1ed, sya2ed, csp1ed) mayhaṁ → tuyhaṁ (pts-vp-pli1); aññaṁ (mr) Gaṇhāhi kaccāna varaṁ dhanānaṁ, ādāya yenicchasi tena gaccha”.
kaccāna → kiccāni (sya1ed, sya2ed, mr)“Hatthī gavāssā maṇikuṇḍalā ca, yañcāpi tuyhaṁ ratanaṁ pathabyā; Tesaṁ varo vidhuro nāma kattā, so me jito taṁ me avākarohi”.
“Attā ca me so saraṇaṁ gatī ca, dīpo ca leṇo ca parāyaṇo ca; Asantuleyyo mama so dhanena, pāṇena me sādiso esa kattā”.
“Ciraṁ vivādo mama tuyhañcassa, kāmañca pucchāma tameva gantvā; Esova no vivaratu etamatthaṁ, yaṁ vakkhatī hotu kathā ubhinnaṁ”.
kathā → tathā (sya1ed, sya2ed, mr)“Addhā hi saccaṁ bhaṇasi, na ca māṇava sāhasaṁ; Tameva gantvā pucchāma, tena tussāmubho janā”.
“Saccaṁ nu devā vidahū kurūnaṁ, dhamme ṭhitaṁ vidhuraṁ nāmamaccaṁ; Dāsosi rañño uda vāsi ñāti, vidhuroti saṅkhā katamāsi loke”.
“Āmāyadāsāpi bhavanti heke, dhanena kītāpi bhavanti dāsā; Sayampi heke upayanti dāsā, bhayā paṇunnāpi bhavanti dāsā.
Ete narānaṁ caturova dāsā, addhā hi yonito ahampi jāto; Bhavo ca rañño abhavo ca rañño, dāsāhaṁ devassa parampi gantvā; Dhammena maṁ māṇava tuyha dajjā”.
“Ayaṁ dutīyo vijayo mamajja, puṭṭho hi kattā vivarettha pañhaṁ;
vivarettha → vivarittha (bj, sya1ed, sya2ed, mr) Adhammarūpo vata rājaseṭṭho, subhāsitaṁ nānujānāsi mayhaṁ”.“Evañce no so vivarettha pañhaṁ, dāsohamasmi na ca khosmi ñāti; Gaṇhāhi kaccāna varaṁ dhanānaṁ, ādāya yenicchasi tena gaccha”.
4. Gharāvāsapañhā
“Vidhura vasamānassa, gahaṭṭhassa sakaṁ gharaṁ; Khemā vutti kathaṁ assa, kathaṁ nu assa saṅgaho.
Abyābajjhaṁ kathaṁ assa, saccavādī ca māṇavo;
Abyābajjhaṁ → avyāpajjhaṁ (bj, pts-vp-pli1); abyāpajjhaṁ (sya1ed, sya2ed) Asmā lokā paraṁ lokaṁ, kathaṁ pecca na socati”.
pecca → pacchā (bj, pts-vp-pli1)Taṁ tattha gatimā dhitimā, matimā atthadassimā; Saṅkhātā sabbadhammānaṁ, vidhuro etadabravi.
Saṅkhātā → saṅkhāto (mr)“Na sādhāraṇadārassa, na bhuñje sādumekako; Na seve lokāyatikaṁ, netaṁ paññāya vaḍḍhanaṁ.
Sīlavā vattasampanno, appamatto vicakkhaṇo; Nivātavutti atthaddho, surato sakhilo mudu.
Saṅgahetā ca mittānaṁ, saṁvibhāgī vidhānavā; Tappeyya annapānena, sadā samaṇabrāhmaṇe.
Dhammakāmo sutādhāro, bhaveyya paripucchako; Sakkaccaṁ payirupāseyya, sīlavante bahussute.
Sakkacca → sakkaccaṁ (csp1ed)Gharamāvasamānassa, gahaṭṭhassa sakaṁ gharaṁ; Khemā vutti siyā evaṁ, evaṁ nu assa saṅgaho.
Abyābajjhaṁ siyā evaṁ, saccavādī ca māṇavo; Asmā lokā paraṁ lokaṁ, evaṁ pecca na socati”.
pecca → pacchā (sya1ed, sya2ed, mr)
5. Lakkhaṇakaṇḍa
“Ehi dāni gamissāma, dinno no issarena me; Mamevatthaṁ paṭipajja, esa dhammo sanantano”.
Mamevatthaṁ → tamevatthaṁ (pts-vp-pli1)“Jānāmi māṇava tayāhamasmi, dinnohamasmi tava issarena; Tīhañca taṁ vāsayemu agāre, yenaddhunā anusāsemu putte”.
“Taṁ me tathā hotu vasemu tīhaṁ, kurutaṁ bhavajja gharesu kiccaṁ; Anusāsataṁ puttadāre bhavajja, yathā tayī pecca sukhī bhaveyya”.
“Sādhū”ti vatvāna pahūtakāmo, pakkāmi yakkho vidhurena saddhiṁ; Taṁ kuñjarājaññahayānuciṇṇaṁ, pāvekkhi antepuramariyaseṭṭho.
Koñcaṁ mayūrañca piyañca ketaṁ, upāgami tattha surammarūpaṁ; Pahūtabhakkhaṁ bahuannapānaṁ, masakkasāraṁ viya vāsavassa.
Tattha naccanti gāyanti, avhāyanti varāvaraṁ; Accharā viya devesu, nāriyo samalaṅkatā.
Samaṅgikatvā pamadāhi yakkhaṁ, annena pānena ca dhammapālo; Atthattha mevānuvicintayanto, pāvekkhi bhariyāya tadā sakāse.
Atthattha → attattha (sya1ed, sya2ed); aggattha (sya-a)Taṁ candanagandharasānulittaṁ, suvaṇṇajambonadanikkhasādisaṁ; Bhariyaṁvacā “ehi suṇohi bhoti, puttāni āmantaya tambanette”.
Sutvāna vākyaṁ patino anujjā, suṇisaṁvaca tambanakhiṁ sunettaṁ;
anujjā → anojā (sya1ed, sya2ed, mr) “Āmantaya vammadharāni cete, puttāni indīvarapupphasāme”.Te āgate muddhani dhammapālo, cumbitvā putte avikampamāno; Āmantayitvāna avoca vākyaṁ, “Dinnāhaṁ raññā idha māṇavassa.
Tassajjahaṁ attasukhī vidheyyo, ādāya yenicchati tena gacchati; Ahañca vo sāsitumāgatosmi, kathaṁ ahaṁ aparittāya gacche.
sāsitumāgatosmi → anusāsituṁ āgatosmi (sya1ed, sya2ed, mr); sasituṁ āgatosmi (pts-vp-pli1)Sace vo rājā kururaṭṭhavāsī, janasandho puccheyya pahūtakāmo;
kururaṭṭhavāsī → kurukhettavāsī (bj, pts-vp-pli1) Kimābhijānātha pure purāṇaṁ, kiṁ vo pitā anusāse puratthā.Samāsanā hotha mayāva sabbe, konīdha rañño abbhatiko manusso; Tamañjaliṁ kariya vadetha evaṁ, mā hevaṁ deva na hi esa dhammo; Viyaggharājassa nihīnajacco, samāsano deva kathaṁ bhaveyya”.
Lakkhaṇakaṇḍaṁ nāma.
Lakkhaṇakaṇḍaṁ → pekkhaṇakaṇḍaṁ (bj, mr); lakkhakaṇḍaṁ (sya1ed, sya2ed)
6. Rājavasati
So ca putte amacce ca, ñātayo suhadajjane; Alīnamanasaṅkappo, vidhuro etadabravi.
“Ethayyo rājavasatiṁ, nisīditvā suṇātha me;
Ethayyo → ethayyā (sya1ed, sya2ed) Yathā rājakulaṁ patto, yasaṁ poso nigacchati.Na hi rājakulaṁ patto, aññāto labhate yasaṁ; Nāsūro nāpi dummedho, nappamatto kudācanaṁ.
Yadāssa sīlaṁ paññañca, soceyyaṁ cādhigacchati; Atha vissasate tyamhi, guyhañcassa na rakkhati.
Tulā yathā paggahitā, samadaṇḍā sudhāritā; Ajjhiṭṭho na vikampeyya, sa rājavasatiṁ vase.
Tulā yathā paggahitā, samadaṇḍā sudhāritā; Sabbāni abhisambhonto, sa rājavasatiṁ vase.
Divā vā yadi vā rattiṁ, rājakiccesu paṇḍito; Ajjhiṭṭho na vikampeyya, sa rājavasatiṁ vase.
Divā vā yadi vā rattiṁ, rājakiccesu paṇḍito; Sabbāni abhisambhonto, sa rājavasatiṁ vase.
Yo cassa sukato maggo, rañño suppaṭiyādito; Na tena vutto gaccheyya, sa rājavasatiṁ vase.
Na rañño sadisaṁ bhuñje, kāmabhoge kudācanaṁ;
sadisaṁ → samakaṁ (bj, sya1ed, sya2ed, pts-vp-pli1) Sabbattha pacchato gacche, sa rājavasatiṁ vase.Na rañño sadisaṁ vatthaṁ, na mālaṁ na vilepanaṁ; Ākappaṁ sarakuttiṁ vā, na rañño sadisamācare; Aññaṁ kareyya ākappaṁ, sa rājavasatiṁ vase.
Kīḷe rājā amaccehi, bhariyāhi parivārito; Nāmacco rājabhariyāsu, bhāvaṁ kubbetha paṇḍito.
Anuddhato acapalo, nipako saṁvutindriyo; Manopaṇidhisampanno, sa rājavasatiṁ vase.
Nāssa bhariyāhi kīḷeyya, na manteyya rahogato; Nāssa kosā dhanaṁ gaṇhe, sa rājavasatiṁ vase.
Na niddaṁ bahu maññeyya, na madāya suraṁ pive;
Na niddaṁ bahu maññeyya → na niddantaṁ bahuṁ maññe (bj); na niddannaṁ bahuṁ maññe (pts-vp-pli1) Nāssa dāye mige haññe, sa rājavasatiṁ vase.Nāssa pīṭhaṁ na pallaṅkaṁ, na kocchaṁ na nāvaṁ rathaṁ;
nāvaṁ → nāgaṁ (bj, pts-vp-pli1) Sammatomhīti ārūhe, sa rājavasatiṁ vase.Nātidūre bhaje rañño, nāccāsanne vicakkhaṇo;
bhaje → bhave (bj, pts-vp-pli1) Sammukhañcassa tiṭṭheyya, sandissanto sabhattuno.Na ve rājā sakhā hoti, na rājā hoti methuno; Khippaṁ kujjhanti rājāno, sūkenakkhīva ghaṭṭitaṁ.
Na pūjito maññamāno, medhāvī paṇḍito naro; Pharusaṁ patimanteyya, rājānaṁ parisaṅgataṁ.
Laddhadvāro labhe dvāraṁ, neva rājūsu vissase;
Laddhadvāro labhe dvāraṁ → laddhavārolabhe vāraṁ (pts-vp-pli1) Aggīva saṁyato tiṭṭhe, sa rājavasatiṁ vase.
Aggīva saṁyato tiṭṭhe → aggīva yato tiṭṭheyya (bj, pts-vp-pli1); aggiva saṁyato tiṭṭhe (sya1ed, sya2ed)Puttaṁ vā bhātaraṁ vā saṁ, sampaggaṇhāti khattiyo; Gāmehi nigamehi vā, raṭṭhehi janapadehi vā; Tuṇhībhūto upekkheyya, na bhaṇe chekapāpakaṁ.
Hatthārohe anīkaṭṭhe, rathike pattikārake; Tesaṁ kammāvadānena, rājā vaḍḍheti vetanaṁ;
kammāvadānena → kammāpadādena (sya1ed, sya2ed) Na tesaṁ antarā gacche, sa rājavasatiṁ vase.Cāpovūnudaro dhīro, vaṁsovāpi pakampaye;
Cāpovūnudaro dhīro → cāpova oname dhīro (sya1ed, sya2ed) Paṭilomaṁ na vatteyya, sa rājavasatiṁ vase.Cāpovūnudaro assa, macchovassa ajivhavā;
ajivhavā → ajivhatā (sya1ed, sya2ed, mr) Appāsī nipako sūro, sa rājavasatiṁ vase.Na bāḷhaṁ itthiṁ gaccheyya, sampassaṁ tejasaṅkhayaṁ; Kāsaṁ sāsaṁ daraṁ balyaṁ, khīṇamedho nigacchati.
Nātivelaṁ pabhāseyya, na tuṇhī sabbadā siyā; Avikiṇṇaṁ mitaṁ vācaṁ, patte kāle udīraye.
Akkodhano asaṅghaṭṭo, sacco saṇho apesuṇo; Samphaṁ giraṁ na bhāseyya, sa rājavasatiṁ vase.
Mātāpettibharo assa, kule jeṭṭhāpacāyiko;
Mātāpettibharo → ayaṁ gāthā pts1ed potthake Saṇho sakhilasambhāso, sa rājavasatiṁ vase.
Saṇho sakhilasambhāso → hiriottappasampanno (bj, mr)Vinīto sippavā danto, katatto niyato mudu; Appamatto suci dakkho, sa rājavasatiṁ vase.
Nivātavutti vuddhesu, sappatisso sagāravo; Surato sukhasaṁvāso, sa rājavasatiṁ vase.
Ārakā parivajjeyya, sahituṁ pahitaṁ janaṁ; Bhattāraññevudikkheyya, na ca aññassa rājino.
Samaṇe brāhmaṇe cāpi, sīlavante bahussute; Sakkaccaṁ payirupāseyya, sa rājavasatiṁ vase.
Samaṇe brāhmaṇe cāpi, sīlavante bahussute; Sakkaccaṁ anuvāseyya, sa rājavasatiṁ vase.
Samaṇe brāhmaṇe cāpi, sīlavante bahussute; Tappeyya annapānena, sa rājavasatiṁ vase.
Samaṇe brāhmaṇe cāpi, sīlavante bahussute; Āsajja paññe sevetha, ākaṅkhaṁ vuddhimattano.
Dinnapubbaṁ na hāpeyya, dānaṁ samaṇabrāhmaṇe; Na ca kiñci nivāreyya, dānakāle vanibbake.
vanibbake → vaṇibbake (csp1ed)Paññavā buddhisampanno, vidhānavidhikovido; Kālaññū samayaññū ca, sa rājavasatiṁ vase.
Uṭṭhātā kammadheyyesu, appamatto vicakkhaṇo; Susaṁvihitakammanto, sa rājavasatiṁ vase.
Khalaṁ sālaṁ pasuṁ khettaṁ, gantā cassa abhikkhaṇaṁ; Mitaṁ dhaññaṁ nidhāpeyya, mitaṁva pācaye ghare.
Puttaṁ vā bhātaraṁ vā saṁ, sīlesu asamāhitaṁ; Anaṅgavā hi te bālā, yathā petā tatheva te; Coḷañca nesaṁ piṇḍañca, āsīnānaṁ padāpaye.
Dāse kammakare pesse, sīlesu susamāhite; Dakkhe uṭṭhānasampanne, ādhipaccamhi ṭhāpaye.
Sīlavā ca alolo ca, anurakkho ca rājino;
alolo → alobho (sya1ed, sya2ed, mr) anurakkho → anuratto (bj, pts-vp-pli1); anuvatto (sya1ed, sya2ed) Āvī raho hito tassa, sa rājavasatiṁ vase.Chandaññū rājino cassa, cittaṭṭho assa rājino; Asaṅkusakavutti’ssa, sa rājavasatiṁ vase.
Ucchādaye ca nhāpaye, dhove pāde adhosiraṁ;
Ucchādaye ca nhāpaye → acchādane ca nahāpane (sya1ed, sya2ed); ucchādaye ca nahāpaye (pts-vp-pli1); acchādane ca nhāpe ca (mr) Āhatopi na kuppeyya, sa rājavasatiṁ vase.Kumbhampañjaliṁ kariyā, cāṭañcāpi padakkhiṇaṁ;
kariyā → kuriyā (bj); kayirā (sya1ed, sya2ed) cāṭañcāpi → vāyasaṁ vā (bj, pts-vp-pli1); cātaṁ cāpi (sya1ed, sya2ed) Kimeva sabbakāmānaṁ, dātāraṁ dhīramuttamaṁ.Yo deti sayanaṁ vatthaṁ, yānaṁ āvasathaṁ gharaṁ; Pajjunnoriva bhūtāni, bhogehi abhivassati.
Esayyo rājavasati, vattamāno yathā naro; Ārādhayati rājānaṁ, pūjaṁ labhati bhattusu”.
7. Antarapeyyāla
Evaṁ samanusāsitvā, ñātisaṅghaṁ vicakkhaṇo; Parikiṇṇo suhadehi, rājānamupasaṅkami.
Vanditvā sirasā pāde, katvā ca naṁ padakkhiṇaṁ; Vidhuro avaca rājānaṁ, paggahetvāna añjaliṁ.
“Ayaṁ maṁ māṇavo neti, kattukāmo yathāmati;
kattukāmo → gantukāmo (mr) Ñātīnatthaṁ pavakkhāmi, taṁ suṇohi arindama.Putte ca me udikkhesi, yañca maññaṁ ghare dhanaṁ; Yathā pecca na hāyetha, ñātisaṅgho mayī gate.
Yatheva khalatī bhūmyā, bhūmyāyeva patiṭṭhati; Evetaṁ khalitaṁ mayhaṁ, etaṁ passāmi accayaṁ”.
“Sakkā na gantuṁ iti mayha hoti, chetvā vadhitvā idha kātiyānaṁ;
chetvā → jhatvā (bj, pts-vp-pli1) Idheva hohī iti mayha ruccati, mā tvaṁ agā uttamabhūripañña”.“Mā hevadhammesu manaṁ paṇīdahi, atthe ca dhamme ca yutto bhavassu; Dhiratthu kammaṁ akusalaṁ anariyaṁ, yaṁ katvā pacchā nirayaṁ vajeyya.
Nevesa dhammo na puneta kiccaṁ, ayiro hi dāsassa janinda issaro;
puneta → puneti (sya1ed, sya2ed, mr); punetaṁ (pts-vp-pli1) Ghātetuṁ jhāpetuṁ athopi hantuṁ, na ca mayha kodhatthi vajāmi cāhaṁ”.Jeṭṭhaputtaṁ upaguyha, vineyya hadaye daraṁ; Assupuṇṇehi nettehi, pāvisī so mahāgharaṁ.
Sālāva sammapatitā, mālutena pamadditā;
sammapatitā → sampamathitā (bj, pts-vp-pli1); sampamadditā (sya1ed, sya2ed) Senti puttā ca dārā ca, vidhurassa nivesane.Itthisahassaṁ bhariyānaṁ, dāsisattasatāni ca; Bāhā paggayha pakkanduṁ, vidhurassa nivesane.
Orodhā ca kumārā ca, vesiyānā ca brāhmaṇā;
ca brāhmaṇā → dāsisattasatāni ca (csp1ed) Bāhā paggayha pakkanduṁ, vidhurassa nivesane.Hatthārohā anīkaṭṭhā, rathikā pattikārakā;
rathikā pattikārakā → dāsisattasatāni ca (csp1ed) Bāhā paggayha pakkanduṁ, vidhurassa nivesane.Samāgatā jānapadā, negamā ca samāgatā;
negamā ca samāgatā → dāsisattasatāni ca (csp1ed) Bāhā paggayha pakkanduṁ, vidhurassa nivesane.Itthisahassaṁ bhariyānaṁ, dāsisattasatāni ca; Bāhā paggayha pakkanduṁ, “kasmā no vijahissasi”.
Orodhā ca kumārā ca, vesiyānā ca brāhmaṇā; Bāhā paggayha pakkanduṁ, “kasmā no vijahissasi”.
Hatthārohā anīkaṭṭhā, rathikā pattikārakā; Bāhā paggayha pakkanduṁ, “kasmā no vijahissasi”.
Samāgatā jānapadā, negamā ca samāgatā; Bāhā paggayha pakkanduṁ, “kasmā no vijahissasi”.
Katvā gharesu kiccāni, anusāsitvā sakaṁ janaṁ; Mittāmacce ca bhacce ca, puttadāre ca bandhave.
bhacce ca → suhajje (pts-vp-pli1, mr)Kammantaṁ saṁvidhetvāna, ācikkhitvā ghare dhanaṁ; Nidhiñca iṇadānañca, puṇṇakaṁ etadabravi.
“Avasī tuvaṁ mayha tīhaṁ agāre, katāni kiccāni gharesu mayhaṁ; Anusāsitā puttadārā mayā ca, karoma kaccāna yathāmatiṁ te”.
“Sace hi katte anusāsitā te, puttā ca dārā anujīvino ca; Handehi dānī taramānarūpo, dīgho hi addhāpi ayaṁ puratthā.
Achambhitova gaṇhāhi, ājāneyyassa vāladhiṁ;
Achambhitova → asambhitova (bj); asambhītova (sya1ed, sya2ed, pts-vp-pli1) Idaṁ pacchimakaṁ tuyhaṁ, jīvalokassa dassanaṁ”.“Sohaṁ kissa nu bhāyissaṁ, yassa me natthi dukkaṭaṁ; Kāyena vācā manasā, yena gaccheyya duggatiṁ”.
So assarājā vidhuraṁ vahanto, pakkāmi vehāyasamantalikkhe; Sākhāsu selesu asajjamāno, kālāgiriṁ khippamupāgamāsi.
Itthisahassaṁ bhariyānaṁ, dāsisattasatāni ca; Bāhā paggayha pakkanduṁ, yakkho brāhmaṇavaṇṇena; Vidhuraṁ ādāya gacchati.
Samāgatā jānapadā, negamā ca samāgatā; Bāhā paggayha pakkanduṁ, yakkho brāhmaṇavaṇṇena; Vidhuraṁ ādāya gacchati.
Itthisahassaṁ bhariyānaṁ, dāsisattasatāni ca; Bāhā paggayha pakkanduṁ, “paṇḍito so kuhiṁ gato”.
Samāgatā jānapadā, negamā ca samāgatā; Bāhā paggayha pakkanduṁ, “paṇḍito so kuhiṁ gato.
Sace so sattarattena, nāgacchissati paṇḍito; Sabbe aggiṁ pavekkhāma, natthattho jīvitena no”.
pavekkhāma → pavissāma (sya1ed, sya2ed)“Paṇḍito ca viyatto ca, vibhāvī ca vicakkhaṇo; Khippaṁ mociya attānaṁ, mā bhāyitthāgamissati”.
bhāyitthāgamissati → mā bhātha āgamissati (bj, pts-vp-pli1); mā bhāyitthāgamissati (sya1ed, sya2ed)
8. Sādhunaradhammakaṇḍa
So tattha gantvāna vicintayanto, “Uccāvacā cetanakā bhavanti;
cetanakā → cetanatā (mr) Nayimassa jīvena mamatthi kiñci, hantvānimaṁ hadayamānayissaṁ”.
hadayamānayissaṁ → hadayaṁ ādiyissaṁ (bj, pts-vp-pli1); hadayaṁ ānayissaṁ (sya1ed, sya2ed)So tattha gantvā pabbatantarasmiṁ, anto pavisitvāna paduṭṭhacitto;
pabbatantarasmiṁ → pabbatamantarasmiṁ (sya1ed, sya2ed); pabbatapādasmiṁ (mr) Asaṁvutasmiṁ jagatippadese, adhosiraṁ dhārayi kātiyāno.So lambamāno narake papāte, mahabbhaye lomahaṁse vidugge; Asantasanto kurūnaṁ kattuseṭṭho, iccabravi puṇṇakaṁ nāma yakkhaṁ.
“Ariyāvakāsosi anariyarūpo, asaññato saññatasannikāso; Accāhitaṁ kammaṁ karosi ludraṁ, bhāve ca te kusalaṁ natthi kiñci.
Yaṁ maṁ papātasmiṁ papātumicchasi, ko nu tavattho maraṇena mayhaṁ; Amānusasseva tavajja vaṇṇo, ācikkha me tvaṁ katamāsi devatā”.
“Yadi te suto puṇṇako nāma yakkho, rañño kuverassa hi so sajibbo;
sajibbo → sajīvo (bj, pts-vp-pli1) Bhūmindharo varuṇo nāma nāgo, brahā sucī vaṇṇabalūpapanno.Tassānujaṁ dhītaraṁ kāmayāmi, irandhatī nāma sā nāgakaññā; Tassā sumajjhāya piyāya hetu, patārayiṁ tuyha vadhāya dhīra”.
“Mā heva tvaṁ yakkha ahosi mūḷho, naṭṭhā bahū duggahītena loke; Kiṁ te sumajjhāya piyāya kiccaṁ, maraṇena me iṅgha suṇomi sabbaṁ”.
suṇomi → suṇoma (bj, pts-vp-pli1)“Mahānubhāvassa mahoragassa, dhītukāmo ñātibhatohamasmi;
ñātibhatohamasmi → ñātigato … (pts-vp-pli1) Taṁ yācamānaṁ sasuro avoca, yathā mamaññiṁsu sukāmanītaṁ.Dajjemu kho te sutanuṁ sunettaṁ, sucimhitaṁ candanalittagattaṁ; Sace tuvaṁ hadayaṁ paṇḍitassa, dhammena laddhā idha māharesi; Etena vittena kumāri labbhā, naññaṁ dhanaṁ uttari patthayāma.
Evaṁ na mūḷhosmi suṇohi katte, na cāpi me duggahitatthi kiñci; Hadayena te dhammaladdhena nāgā, irandhatiṁ nāgakaññaṁ dadanti.
Tasmā ahaṁ tuyhaṁ vadhāya yutto, evaṁ mamattho maraṇena tuyhaṁ; Idheva taṁ narake pātayitvā, hantvāna taṁ hadayamānayissaṁ”.
“Khippaṁ mamaṁ uddhara kātiyāna, hadayena me yadi te atthi kiccaṁ; Ye kecime sādhunarassa dhammā, sabbeva te pātukaromi ajja”.
So puṇṇako kurūnaṁ kattuseṭṭhaṁ, nagamuddhani khippaṁ patiṭṭhapetvā; Assatthamāsīnaṁ samekkhiyāna, paripucchi kattāramanomapaññaṁ.
“Samuddhato mesi tuvaṁ papātā, hadayena te ajja mamatthi kiccaṁ; Ye kecime sādhunarassa dhammā, sabbeva me pātukarohi ajja”.
“Samuddhato tyasmi ahaṁ papātā, hadayena me yadi te atthi kiccaṁ; Ye kecime sādhunarassa dhammā, sabbeva te pātukaromi ajja.
Yātānuyāyī ca bhavāhi māṇava, allañca pāṇiṁ parivajjayassu;
allañca → addañca (bj, pts-vp-pli1) Mā cassu mittesu kadāci dubbhī, mā ca vasaṁ asatīnaṁ nigacche”.“Kathaṁ nu yātaṁ anuyāyī hoti, allañca pāṇiṁ dahate kathaṁ so; Asatī ca kā ko pana mittadubbho, akkhāhi me pucchito etamatthaṁ”.
“Asanthutaṁ nopi ca diṭṭhapubbaṁ, yo āsanenāpi nimantayeyya;
Asanthutaṁ → assatthataṁ (sya1ed, sya2ed); asandhavaṁ (mr) Tasseva atthaṁ puriso kareyya, yātānuyāyīti tamāhu paṇḍitā.Yassekarattampi ghare vaseyya, yatthannapānaṁ puriso labheyya; Na tassa pāpaṁ manasāpi cintaye, adubbhapāṇiṁ dahate mittadubbho.
adubbhapāṇiṁ → allañca pāṇiṁ (sya1ed, sya2ed); adubbhī pāṇiṁ (csp1ed)Yassa rukkhassa chāyāya, nisīdeyya sayeyya vā; Na tassa sākhaṁ bhañjeyya, mittadubbho hi pāpako.
Puṇṇampi cemaṁ pathaviṁ dhanena, dajjitthiyā puriso sammatāya; Laddhā khaṇaṁ atimaññeyya tampi, tāsaṁ vasaṁ asatīnaṁ na gacche.
Evaṁ kho yātaṁ anuyāyī hoti, allañca pāṇiṁ dahate punevaṁ; Asatī ca sā so pana mittadubbho, so dhammiko hohi jahassu adhammaṁ”.
9. Kāḷāgirikaṇḍa
“Avasiṁ ahaṁ tuyha tīhaṁ agāre, annena pānena upaṭṭhitosmi; Mitto mamāsī visajjāmahaṁ taṁ, kāmaṁ gharaṁ uttamapañña gaccha.
Api hāyatu nāgakulā attho, alampi me nāgakaññāya hotu;
nāgakulā → nāgakulassa (bj, sya1ed, sya2ed, pts-vp-pli1) So tvaṁ sakeneva subhāsitena, muttosi me ajja vadhāya pañña”.“Handa tuvaṁ yakkha mamampi nehi, sasuraṁ te atthaṁ mayi carassu;
sasuraṁ te → sasuraṁ nu te (bj); sassuraṁ nu te (sya1ed, sya2ed, mr); sassuran nu te (pts-vp-pli1) Mayañca nāgādhipatiṁ vimānaṁ, dakkhemu nāgassa adiṭṭhapubbaṁ”.“Yaṁ ve narassa ahitāya assa, na taṁ pañño arahati dassanāya; Atha kena vaṇṇena amittagāmaṁ, tuvamicchasi uttamapañña gantuṁ”.
“Addhā pajānāmi ahampi etaṁ, na taṁ pañño arahati dassanāya; Pāpañca me natthi kataṁ kuhiñci, tasmā na saṅke maraṇāgamāya”.
“Handa ca ṭhānaṁ atulānubhāvaṁ, mayā saha dakkhasi ehi katte; Yatthacchati naccagītehi nāgo, rājā yathā vessavaṇo naḷiññaṁ.
naḷiññaṁ → niḷiññaṁ (sya1ed, sya2ed); niḷaññaṁ (mr)Taṁ nāgakaññā caritaṁ gaṇena, nikīḷitaṁ niccamaho ca rattiṁ; Pahūtamālyaṁ bahupupphachannaṁ, obhāsatī vijjurivantalikkhe.
Pahūtamālyaṁ → pahutamālyaṁ (sya1ed, sya2ed); pahūtamalyaṁ (pts-vp-pli1); bahuttamallaṁ (mr) | bahupupphachannaṁ → bahupupphasañchannaṁ (mr)Annena pānena upetarūpaṁ, naccehi gītehi ca vāditehi; Paripūraṁ kaññāhi alaṅkatāhi, upasobhati vatthapilandhanena.
vatthapilandhanena → vatthapilandhanenāti (pts-vp-pli1); vatthapilandhanehi (mr)So puṇṇako kurūnaṁ kattuseṭṭhaṁ, nisīdayī pacchato āsanasmiṁ; Ādāya kattāramanomapaññaṁ, upānayī bhavanaṁ nāgarañño.
Patvāna ṭhānaṁ atulānubhāvaṁ, aṭṭhāsi kattā pacchato puṇṇakassa; Sāmaggipekkhamāno nāgarājā, pubbeva jāmātaramajjhabhāsatha.
Sāmaggipekkhamāno → sāmaggipekkhī pana (bj, sya1ed, sya2ed, pts-vp-pli1)Yannu tuvaṁ agamā maccalokaṁ, anvesamāno hadayaṁ paṇḍitassa; Kacci samiddhena idhānupatto, ādāya kattāramanomapaññaṁ”.
“Ayañhi so āgato yaṁ tvamicchasi, dhammena laddho mama dhammapālo; Taṁ passatha sammukhā bhāsamānaṁ, sukho have sappurisehi saṅgamo”.
Taṁ passatha sammukhā → taṁ passa dhammaṁ samukhā (mr)
Kāḷāgirikaṇḍaṁ nāma.
Kāḷāgirikaṇḍaṁ → kālāgirikaṇḍaṁ (sya1ed, sya2ed, csp1ed); kālāgirikhaṇḍaṁ (pts-vp-pli1)
“Adiṭṭhapubbaṁ disvāna, macco maccubhayaṭṭito;
maccubhayaṭṭito → … bhayaddito (bj, pts-vp-pli1) Byamhito nābhivādesi, nayidaṁ paññavatāmiva”.“Na camhi byamhito nāga, na ca maccubhayaṭṭito; Na vajjho abhivādeyya, vajjhaṁ vā nābhivādaye.
Kathaṁ no abhivādeyya, abhivādāpayetha ve; Yaṁ naro hantumiccheyya, taṁ kammaṁ nupapajjati”.
“Evametaṁ yathā brūsi, saccaṁ bhāsasi paṇḍita; Na vajjho abhivādeyya, vajjhaṁ vā nābhivādaye.
Kathaṁ no abhivādeyya, abhivādāpayetha ve; Yaṁ naro hantumiccheyya, taṁ kammaṁ nupapajjati”.
“Asassataṁ sassataṁ nu tavayidaṁ, iddhī jutī balavīriyūpapatti;
iddhī jutī balavīriyūpapatti → iddhī jutī balaviriyūpapatti (pts-vp-pli1); iddhiṁ jutiṁ balaṁ vīriyūpapatti (mr) Pucchāmi taṁ nāgarājetamatthaṁ, kathaṁ nu te laddhamidaṁ vimānaṁ.Adhiccaladdhaṁ pariṇāmajaṁ te, sayaṅkataṁ udāhu devehi dinnaṁ; Akkhāhi me nāgarājetamatthaṁ, yatheva te laddhamidaṁ vimānaṁ”.
“Nādhiccaladdhaṁ na pariṇāmajaṁ me, na sayaṅkataṁ nāpi devehi dinnaṁ; Sakehi kammehi apāpakehi, puññehi me laddhamidaṁ vimānaṁ”.
“Kiṁ te vataṁ kiṁ pana brahmacariyaṁ, kissa suciṇṇassa ayaṁ vipāko; Iddhī jutī balavīriyūpapatti, idañca te nāga mahāvimānaṁ”.
“Ahañca bhariyā ca manussaloke, saddhā ubho dānapatī ahumhā; Opānabhūtaṁ me gharaṁ tadāsi, santappitā samaṇabrāhmaṇā ca.
Mālañca gandhañca vilepanañca, padīpiyaṁ seyyamupassayañca; Acchādanaṁ sāyanamannapānaṁ, sakkacca dānāni adamha tattha.
Taṁ me vataṁ taṁ pana brahmacariyaṁ, tassa suciṇṇassa ayaṁ vipāko; Iddhī jutī balavīriyūpapatti, idañca me dhīra mahāvimānaṁ”.
“Evañce te laddhamidaṁ vimānaṁ, jānāsi puññānaṁ phalūpapattiṁ; Tasmā hi dhammaṁ cara appamatto, yathā vimānaṁ puna māvasesi”.
“Nayidha santi samaṇabrāhmaṇā ca, yesannapānāni dademu katte; Akkhāhi me pucchito etamatthaṁ, yathā vimānaṁ puna māvasema”.
“Bhogī hi te santi idhūpapannā, puttā ca dārā anujīvino ca; Tesu tuvaṁ vacasā kammunā ca, asampaduṭṭho ca bhavāhi niccaṁ.
Evaṁ tuvaṁ nāga asampadosaṁ, anupālaya vacasā kammunā ca; Ṭhatvā idha yāvatāyukaṁ vimāne, uddhaṁ ito gacchasi devalokaṁ”.
“Addhā hi so socati rājaseṭṭho, tayā vinā yassa tuvaṁ sajibbo; Dukkhūpanītopi tayā samecca, vindeyya poso sukhamāturopi”.
“Addhā sataṁ bhāsasi nāga dhammaṁ, anuttaraṁ atthapadaṁ suciṇṇaṁ; Etādisiyāsu hi āpadāsu, paññāyate mādisānaṁ viseso”.
“Akkhāhi no tāyaṁ mudhā nu laddho, akkhehi no tāyaṁ ajesi jūte; Dhammena laddho iti tāyamāha, kathaṁ nu tvaṁ hatthamimassa māgato”.
tāyamāha → mā'ya'māha (sya1ed, sya2ed)“Yo missaro tattha ahosi rājā, tamāyamakkhehi ajesi jūte; So maṁ jito rājā imassadāsi, dhammena laddhosmi asāhasena”.
Mahorago attamano udaggo, sutvāna dhīrassa subhāsitāni; Hatthe gahetvāna anomapaññaṁ, pāvekkhi bhariyāya tadā sakāse.
“Yena tvaṁ vimale paṇḍu, yena bhattaṁ na ruccati; Na ca me tādiso vaṇṇo, ayameso tamonudo.
Yassa te hadayenattho, āgatāyaṁ pabhaṅkaro; Tassa vākyaṁ nisāmehi, dullabhaṁ dassanaṁ puna”.
Disvāna taṁ vimalā bhūripaññaṁ, dasaṅgulī añjaliṁ paggahetvā; Haṭṭhena bhāvena patītarūpā, iccabravi kurūnaṁ kattuseṭṭhaṁ.
“Adiṭṭhapubbaṁ disvāna, macco maccubhayaṭṭito; Byamhito nābhivādesi, nayidaṁ paññavatāmiva”.
“Na camhi byamhito nāgi, na ca maccubhayaṭṭito; Na vajjho abhivādeyya, vajjhaṁ vā nābhivādaye.
Kathaṁ no abhivādeyya, abhivādāpayetha ve; Yaṁ naro hantumiccheyya, taṁ kammaṁ nupapajjati”.
“Evametaṁ yathā brūsi, saccaṁ bhāsasi paṇḍita; Na vajjho abhivādeyya, vajjhaṁ vā nābhivādaye.
Kathaṁ no abhivādeyya, abhivādāpayetha ve; Yaṁ naro hantumiccheyya, taṁ kammaṁ nupapajjati”.
“Asassataṁ sassataṁ nu tavayidaṁ, iddhī jutī balavīriyūpapatti; Pucchāmi taṁ nāgakaññetamatthaṁ, kathaṁ nu te laddhamidaṁ vimānaṁ.
Adhiccaladdhaṁ pariṇāmajaṁ te, sayaṅkataṁ udāhu devehi dinnaṁ; Akkhāhi me nāgakaññetamatthaṁ, yatheva te laddhamidaṁ vimānaṁ”.
“Nādhiccaladdhaṁ na pariṇāmajaṁ me, na sayaṁ kataṁ nāpi devehi dinnaṁ; Sakehi kammehi apāpakehi, puññehi me laddhamidaṁ vimānaṁ”.
“Kiṁ te vataṁ kiṁ pana brahmacariyaṁ, kissa suciṇṇassa ayaṁ vipāko; Iddhī jutī balavīriyūpapatti, idañca te nāgi mahāvimānaṁ”.
“Ahañca kho sāmiko cāpi mayhaṁ, saddhā ubho dānapatī ahumhā; Opānabhūtaṁ me gharaṁ tadāsi, santappitā samaṇabrāhmaṇā ca.
Mālañca gandhañca vilepanañca, padīpiyaṁ seyyamupassayañca; Acchādanaṁ sāyanamannapānaṁ, sakkacca dānāni adamha tattha.
Taṁ me vataṁ taṁ pana brahmacariyaṁ, tassa suciṇṇassa ayaṁ vipāko; Iddhī jutī balavīriyūpapatti, idañca me dhīra mahāvimānaṁ”.
“Evañce te laddhamidaṁ vimānaṁ, jānāsi puññānaṁ phalūpapattiṁ; Tasmā hi dhammaṁ cara appamattā, yathā vimānaṁ puna māvasesi”.
“Nayidha santi samaṇabrāhmaṇā ca, yesannapānāni dademu katte; Akkhāhi me pucchito etamatthaṁ, yathā vimānaṁ puna māvasema”.
“Bhogī hi te santi idhūpapannā, puttā ca dārā anujīvino ca; Tesu tuvaṁ vacasā kammunā ca, asampaduṭṭhā ca bhavāhi niccaṁ.
Evaṁ tuvaṁ nāgi asampadosaṁ, anupālaya vacasā kammunā ca; Ṭhatvā idha yāvatāyukaṁ vimāne, uddhaṁ ito gacchasi devalokaṁ”.
“Addhā hi so socati rājaseṭṭho, tayā vinā yassa tuvaṁ sajibbo; Dukkhūpanītopi tayā samecca, vindeyya poso sukhamāturopi”.
“Addhā sataṁ bhāsasi nāgi dhammaṁ, anuttaraṁ atthapadaṁ suciṇṇaṁ; Etādisiyāsu hi āpadāsu, paññāyate mādisānaṁ viseso”.
“Akkhāhi no tāyaṁ mudhā nu laddho, akkhehi no tāyaṁ ajesi jūte; Dhammena laddho iti tāyamāha, kathaṁ nu tvaṁ hatthamimassa māgato”.
“Yo missaro tattha ahosi rājā, tamāyamakkhehi ajesi jūte; So maṁ jito rājā imassadāsi, dhammena laddhosmi asāhasena”.
Yatheva varuṇo nāgo, pañhaṁ pucchittha paṇḍitaṁ; Tatheva nāgakaññāpi, pañhaṁ pucchittha paṇḍitaṁ.
Yatheva varuṇaṁ nāgaṁ, dhīro tosesi pucchito;
dhīro → vidhūro (mr) Tatheva nāgakaññampi, dhīro tosesi pucchito.Ubhopi te attamane viditvā, mahoragaṁ nāgakaññañca dhīro; Achambhī abhīto alomahaṭṭho, iccabravi varuṇaṁ nāgarājānaṁ.
“Mā rodhayi nāga āyāhamasmi, yena tavattho idaṁ sarīraṁ;
rodhayi → mā heṭhayī (pts-vp-pli1) Hadayena maṁsena karohi kiccaṁ, sayaṁ karissāmi yathāmati te”.“Paññā have hadayaṁ paṇḍitānaṁ, te tyamha paññāya mayaṁ sutuṭṭhā; Anūnanāmo labhatajja dāraṁ, ajjeva taṁ kuruyo pāpayātu”.
Sa puṇṇako attamano udaggo, irandhatiṁ nāgakaññaṁ labhitvā; Haṭṭhena bhāvena patītarūpo, iccabravi kurūnaṁ kattuseṭṭhaṁ.
“Bhariyāya maṁ tvaṁ akari samaṅgiṁ, ahañca te vidhura karomi kiccaṁ; Idañca te maṇiratanaṁ dadāmi, ajjeva taṁ kuruyo pāpayāmi”.
“Ajeyyamesā tava hotu metti, bhariyāya kaccāna piyāya saddhiṁ; Ānandi vitto sumano patīto, datvā maṇiṁ mañca nayindapatthaṁ”.
Ānandi vitto → ānandacitto (sya1ed, sya2ed, pts-vp-pli1)Sa puṇṇako kurūnaṁ kattuseṭṭhaṁ, nisīdayī purato āsanasmiṁ; Ādāya kattāramanomapaññaṁ, upānayī nagaraṁ indapatthaṁ.
Mano manussassa yathāpi gacche, tatopissa khippataraṁ ahosi;
tatopissa khippataraṁ → tatopi saṅkhippataraṁ (bj, pts-vp-pli1) Sa puṇṇako kurūnaṁ kattuseṭṭhaṁ, upānayī nagaraṁ indapatthaṁ.“Etindapatthaṁ nagaraṁ padissati, rammāni ca ambavanāni bhāgaso; Ahañca bhariyāya samaṅgibhūto, tuvañca pattosi sakaṁ niketaṁ”.
Sa puṇṇako kurūnaṁ kattuseṭṭhaṁ, oropiya dhammasabhāya majjhe; Ājaññamāruyha anomavaṇṇo, pakkāmi vehāyasamantalikkhe.
Taṁ disvā rājā paramappatīto, uṭṭhāya bāhāhi palissajitvā; Avikampayaṁ dhammasabhāya majjhe, nisīdayī pamukhamāsanasmiṁ.
“Tvaṁ no vinetāsi rathaṁva naddhaṁ, nandanti taṁ kuruyo dassanena; Akkhāhi me pucchito etamatthaṁ, kathaṁ pamokkho ahu māṇavassa”.
“Yaṁ māṇavotyābhivadī janinda, na so manusso naravīraseṭṭha; Yadi te suto puṇṇako nāma yakkho, rañño kuverassa hi so sajibbo.
Bhūmindharo varuṇo nāma nāgo, brahā sucī vaṇṇabalūpapanno; Tassānujaṁ dhītaraṁ kāmayāno, irandhatī nāma sā nāgakaññā.
Tassā sumajjhāya piyāya hetu, patārayittha maraṇāya mayhaṁ; So ceva bhariyāya samaṅgibhūto, ahañca anuññāto maṇi ca laddho”.
“Rukkho hi mayhaṁ padvāre sujāto, paññākkhandho sīlamayassa sākhā;
padvāre → gharadvāre (sya1ed, sya2ed); padvāresu (pts-vp-pli1) Atthe ca dhamme ca ṭhito nipāko, gavapphalo hatthigavāssachanno.Naccagītatūriyābhinādite, ucchijja senaṁ puriso ahāsi; So no ayaṁ āgato sanniketaṁ, rukkhassimassāpacitiṁ karotha.
Ye keci vittā mama paccayena, sabbeva te pātukarontu ajja; Tibbāni katvāna upāyanāni, rukkhassimassāpacitiṁ karotha.
Ye keci baddhā mama atthi raṭṭhe, sabbeva te bandhanā mocayantu; Yatheva yaṁ bandhanasmā pamutto, evamete muñcare bandhanasmā.
Unnaṅgalā māsamimaṁ karontu, maṁsodanaṁ brāhmaṇā bhakkhayantu; Amajjapā majjarahā pivantu, puṇṇāhi thālāhi palissutāhi.
Mahāpathaṁ nicca samavhayantu, tibbañca rakkhaṁ vidahantu raṭṭhe; Yathāññamaññaṁ na viheṭhayeyyuṁ, rukkhassimassāpacitiṁ karotha”.
Orodhā ca kumārā ca, vesiyānā ca brāhmaṇā; Bahuṁ annañca pānañca, paṇḍitassābhihārayuṁ.
Hatthārohā anīkaṭṭhā, rathikā pattikārakā; Bahuṁ annañca pānañca, paṇḍitassābhihārayuṁ.
Samāgatā jānapadā, negamā ca samāgatā; Bahuṁ annañca pānañca, paṇḍitassābhihārayuṁ.
Bahujano pasannosi, disvā paṇḍitamāgate; Paṇḍitamhi anuppatte, celukkhepo pavattathāti.
Vidhurajātakaṁ navamaṁ.
Vidhurajātakaṁ → vidhūrapaṇḍitajātakaṁ (pts-vp-pli1)
