Mahāpuṇṇamasutta๑๐๙ มหาปุณณมสูตร
Evaṁ me sutaṁ—
evaṁ me → evamme (th) | evaṁ → evam (pts)ข้าพเจ้าได้สดับมาอย่างนี้
ekaṁ samayaṁ bhagavā sāvatthiyaṁ viharati pubbārāme migāramātupāsāde.
migāramātupāsāde → migāramātu pāsāde (th, pts)สมัยหนึ่ง พระผู้มีพระภาคประทับอยู่ ณ ปราสาทของมิคารมาตา ใน บุพพาราม เขตกรุงสาวัตถี
Tena kho pana samayena bhagavā tadahuposathe pannarase puṇṇāya puṇṇamāya rattiyā bhikkhusaṅghaparivuto abbhokāse nisinno hoti.
pannarase → paṇṇarase (bj, sya-all) | bhikkhusaṅghaparivuto → bhikkhusaṁghaparivuto (ms2005, pts) | tadahuposathe → tadahu posathe (pts)สมัยนั้น ในวันอุโบสถขึ้น ๑๕ ค่ำ คืนดวงจันทร์ เต็มดวง พระผู้มีพระภาคทรงมีภิกษุสงฆ์แวดล้อม ประทับนั่ง ณ ที่แจ้ง
Atha kho aññataro bhikkhu uṭṭhāyāsanā ekaṁsaṁ cīvaraṁ katvā yena bhagavā tenañjaliṁ paṇāmetvā bhagavantaṁ etadavoca:
tenañjaliṁ paṇāmetvā → tenañjalimpaṇāmetvā (th) | uṭṭhāyāsanā → uṭṭhāy āsanā (pts) | tenañjaliṁ → ten añjalim (pts) | etadavoca → etad avoca (pts)ครั้งนั้น ภิกษุรูปหนึ่งลุกจากอาสนะ ห่มจีวรเฉวียงบ่า ประนมมือไปทางที่พระผู้มีพระภาค ประทับอยู่ ได้กราบทูลพระผู้มีพระภาคดังนี้ว่า
“Puccheyyāhaṁ, bhante, bhagavantaṁ kiñcideva desaṁ, sace me bhagavā okāsaṁ karoti pañhassa veyyākaraṇāyā”ti.
kiñcideva → kiñcid eva (pts)“ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ข้าพระองค์ขอทูลถามเหตุอย่างหนึ่งกับพระองค์ ถ้า พระผู้มีพระภาคทรงประทานวโรกาส ที่จะตอบปัญหาแก่ข้าพระองค์”
“Tena hi tvaṁ, bhikkhu, sake āsane nisīditvā puccha yadākaṅkhasī”ti.
tena hi → tenahi (th) | yadākaṅkhasīti → yad ākaṅkhasīti (pts)พระผู้มีพระภาคตรัสตอบว่า “ภิกษุ ถ้าเช่นนั้น เธอจงนั่งบนอาสนะของตน แล้วถามปัญหาที่เธอต้องการจะถามเถิด”
Atha kho so bhikkhu sake āsane nisīditvā bhagavantaṁ etadavoca:
etadavoca → etad avoca (pts)ลำดับนั้น ภิกษุนั้นนั่งบนอาสนะของตนแล้วได้ทูลถามปัญหากับ พระผู้มีพระภาคว่า
“ime nu kho, bhante, pañcupādānakkhandhā, seyyathidaṁ—
seyyathidaṁ → seyyathīdaṁ (th) | pañcupādānakkhandhā seyyathidaṁ → pañc upādānakkhandhā seyyathīdam (pts)“ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ อุปาทานขันธ์ ๕ ประการนี้ใช่ไหม คือ
rūpupādānakkhandho, vedanupādānakkhandho, saññupādānakkhandho, saṅkhārupādānakkhandho, viññāṇupādānakkhandho”ti?
rūpupādānakkhandho vedanupādānakkhandho saññupādānakkhandho saṅkhārupādānakkhandho → rūpūpādānakkhandho vedanūpādānakkhandho saññūpādānakkhandho saṅkhārūpādānakkhandho (bj)๑. รูปูปาทานขันธ์ (อุปาทานขันธ์คือรูป) ๒. เวทนูปาทานขันธ์ (อุปาทานขันธ์คือเวทนา) ๓. สัญญูปาทานขันธ์ (อุปาทานขันธ์คือสัญญา) ๔. สังขารูปาทานขันธ์ (อุปาทานขันธ์คือสังขาร) ๕. วิญญาณูปาทานขันธ์ (อุปาทานขันธ์คือวิญญาณ)”
“Ime kho, bhikkhu, pañcupādānakkhandhā, seyyathidaṁ—
seyyathidaṁ → seyyathīdaṁ (th) | pañcupādānakkhandhā seyyathidaṁ → pañc upādānakkhandhā seyyathīdaṁ (pts)พระผู้มีพระภาคตรัสตอบว่า “ภิกษุ อุปาทานขันธ์ ๕ ประการนี้ คือ
rūpupādānakkhandho, vedanupādānakkhandho, saññupādānakkhandho, saṅkhārupādānakkhandho, viññāṇupādānakkhandho”ti.
rūpupādānakkhandho vedanupādānakkhandho saññupādānakkhandho saṅkhārupādānakkhandho → rūpūpādānakkhandho vedanūpādānakkhandho saññūpādānakkhandho saṅkhārūpādānakkhandho (bj)๑. รูปูปาทานขันธ์ ๒. เวทนูปาทานขันธ์ ๓. สัญญูปาทานขันธ์ ๔. สังขารูปาทานขันธ์ ๕. วิญญาณูปาทานขันธ์”
“Sādhu, bhante”ti kho so bhikkhu bhagavato bhāsitaṁ abhinanditvā anumoditvā bhagavantaṁ uttariṁ pañhaṁ pucchi:
pucchi → apucchi (pts) | bhanteti → bhante ti (pts)ภิกษุนั้นชื่นชมยินดีพระภาษิตของพระผู้มีพระภาคว่า “สาธุ พระพุทธเจ้าข้า” แล้วได้ทูลถามปัญหายิ่งขึ้นไปว่า
“ime pana, bhante, pañcupādānakkhandhā kiṁmūlakā”ti?
kiṁmūlakāti → kimmūlakāti (bjt) | pañcupādānakkhandhā kiṁmūlakāti → pañc upādānakkhandhā kiṁmūlakā ti (pts)“อุปาทานขันธ์ ๕ ประการนี้ มีอะไรเป็นมูลเหตุ พระพุทธเจ้าข้า”
“Ime kho, bhikkhu, pañcupādānakkhandhā chandamūlakā”ti.
pañcupādānakkhandhā chandamūlakāti → pañc upādānakkhandhā chandamūlakā ti (pts)พระผู้มีพระภาคตรัสตอบว่า “ภิกษุ อุปาทานขันธ์ ๕ ประการนี้ มีฉันทะ เป็นมูลเหตุ”
“Taṁyeva nu kho, bhante, upādānaṁ te pañcupādānakkhandhā, udāhu aññatra pañcahupādānakkhandhehi upādānan”ti?
pañcahupādānakkhandhehi upādānanti → pañcupādānakkhandhehi upādānaṁti (bj) | pañcahupādānakkhandhehi → pañcupādānakkhandhehi (sya-all) | taṁyeva → taññeva (th) | taṁyeva → taṁ yeva (pts) | pañcupādānakkhandhā → pañc upādānakkhandhā (pts) | aññatra pañcahupādānakkhandhehi upādānanti → aññatara pañc upādānakkhandhehi upādānan ti (pts)“อุปาทานกับอุปาทานขันธ์ ๕ ประการนั้นเป็นอย่างเดียวกัน หรืออุปาทาน เป็นอย่างอื่นจากอุปาทานขันธ์ ๕ ประการ พระพุทธเจ้าข้า”
“Na kho, bhikkhu, taṁyeva upādānaṁ te pañcupādānakkhandhā, nāpi aññatra pañcahupādānakkhandhehi upādānaṁ.
pañcahupādānakkhandhehi → pañcupādānakkhandhehi (bj, sya-all, pts) | pañcupādānakkhandhā nāpi → pañc upādānakkhandhā na pi (pts) | nāpi → napi (bj: PTS) | taṁyeva → taṁ yeva (bjt, pts) | taṁyeva → taññeva (th) | pañcahupādānakkhandhehi → pañc upādānakkhandhehi (pts)“ภิกษุ อุปาทานกับอุปาทานขันธ์ ๕ ประการนั้นเป็นอย่างเดียวกันก็มิใช่ ทั้งอุปาทานขันธ์เป็นอย่างอื่นจากอุปาทานขันธ์
Yo kho, bhikkhu, pañcasu upādānakkhandhesu chandarāgo taṁ tattha upādānan”ti.
pañcasu upādānakkhandhesu → pañcupādānakkhandhesu (bj, sya-all) | pañcasu → pañc (pts) | upādānanti → upādānan ti (pts)๕ ประการก็มิใช่ แต่ฉันทราคะใน อุปาทานขันธ์ ๕ ประการนั้น เป็นตัวอุปาทาน”
“Siyā pana, bhante, pañcasu upādānakkhandhesu chandarāgavemattatā”ti?
pañcasu upādānakkhandhesu → sā pañcupādānakkhandhesu (sya-all) | upādānakkhandhesu → Sky pañcas'; up-; Si sā pañc'; up-. (pts note) | chandarāgavemattatāti → chandarāgavemattatā ti (pts)“ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ก็ฉันทราคะต่าง ๆ ในอุปาทานขันธ์ ๕ ประการ จะพึงมีได้หรือ”
“Siyā, bhikkhū”ti bhagavā avocaพระผู้มีพระภาคตรัสตอบว่า “มีได้ ภิกษุ” แล้วได้ตรัสต่อไปว่า
“idha, bhikkhu, ekaccassa evaṁ hoti:“ภิกษุ บุคคลบางคนในโลกนี้มีความปรารถนาอย่างนี้ว่า
‘evaṁrūpo siyaṁ anāgatamaddhānaṁ, evaṁvedano siyaṁ anāgatamaddhānaṁ, evaṁsañño siyaṁ anāgatamaddhānaṁ, evaṁsaṅkhāro siyaṁ anāgatamaddhānaṁ, evaṁviññāṇo siyaṁ anāgatamaddhānan’ti.
siyaṁ anāgatamaddhānanti → siyām anāgatamaddhānan ti (pts) | siyaṁ → So Si; Sky evarūpe siyā. (pts note) | evaṁsaṅkhāro → evaṁsaṁkhāro (pts)‘ในอนาคต ขอเราพึงมีรูปอย่างนี้ มีเวทนาอย่างนี้ มีสัญญาอย่างนี้ มีสังขารอย่างนี้ มีวิญญาณอย่างนี้’
Evaṁ kho, bhikkhu, siyā pañcasu upādānakkhandhesu chandarāgavemattatā”ti.
pañcasu upādānakkhandhesu → pañcupādānakkhandhesu (sya-all) | siyā pañcasu → pañc (pts) | chandarāgavemattatāti → chandarāgavemattatā ti (pts)ภิกษุ ฉันทราคะต่าง ๆ ในอุปาทานขันธ์ ๕ ประการ พึงมีได้ ด้วยอาการ อย่างนี้”
“Kittāvatā pana, bhante, khandhānaṁ khandhādhivacanaṁ hotī”ti?ภิกษุนั้นได้ทูลถามว่า “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ด้วยเหตุเพียงเท่าไรขันธ์จึงชื่อ ว่าขันธ์”
“Yaṁ kiñci, bhikkhu, rūpaṁ—atītānāgatapaccuppannaṁ ajjhattaṁ vā bahiddhā vā, oḷārikaṁ vā sukhumaṁ vā, hīnaṁ vā paṇītaṁ vā, yaṁ dūre santike vā—ayaṁ rūpakkhandho.
yaṁ kiñci → yaṅkiñci (th)พระผู้มีพระภาคตรัสตอบว่า “ภิกษุ รูปอย่างใดอย่างหนึ่ง ทั้งที่เป็นอดีต อนาคต และปัจจุบัน เป็นไปในภายในหรือภายนอก หยาบหรือละเอียด เลวหรือ ประณีต ไกลหรือใกล้ก็ตาม นี้เรียกว่ารูปขันธ์
Yā kāci vedanā—atītānāgatapaccuppannā ajjhattaṁ vā bahiddhā vā, oḷārikā vā sukhumā vā, hīnā vā paṇītā vā, yā dūre santike vā—ayaṁ vedanākkhandho.
vedanā → Si Yā kāci vedanā. Yā kāci saññā. Ye keci saṁkhārā. Yaṁ kiñci viññāṇaṁ atīt-. (pts note)เวทนาอย่างใดอย่างหนึ่ง ...
Yā kāci saññā—atītānāgatapaccuppannā …pe… yā dūre santike vā—ayaṁ saññākkhandho.
pe → spelled out in full (bjt)สัญญาอย่างใดอย่างหนึ่ง ...
Ye keci saṅkhārā—atītānāgatapaccuppannā ajjhattaṁ vā bahiddhā vā, oḷārikā vā sukhumā vā, hīnā vā paṇītā vā, ye dūre santike vā—ayaṁ saṅkhārakkhandho.สังขารอย่างใดอย่างหนึ่ง ...
Yaṁ kiñci viññāṇaṁ—atītānāgatapaccuppannaṁ ajjhattaṁ vā bahiddhā vā, oḷārikaṁ vā sukhumaṁ vā, hīnaṁ vā paṇītaṁ vā, yaṁ dūre santike vā—ayaṁ viññāṇakkhandho.
viññāṇakkhandho → viññāṇakkhando (pts) | yaṁ kiñci → saṅkhārā yaṅkiñci (th)วิญญาณอย่างใดอย่างหนึ่ง ทั้งที่เป็นอดีต อนาคต และปัจจุบัน เป็นไปใน ภายในหรือภายนอก หยาบหรือละเอียด เลวหรือประณีต ไกลหรือใกล้ก็ตาม นี้ เรียกว่าวิญญาณขันธ์
Ettāvatā kho, bhikkhu, khandhānaṁ khandhādhivacanaṁ hotī”ti.ภิกษุ ด้วยเหตุเพียงเท่านี้ ขันธ์จึงชื่อว่าขันธ์”
“Ko nu kho, bhante, hetu ko paccayo rūpakkhandhassa paññāpanāya?ภิกษุนั้นได้ทูลถามว่า “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ อะไรหนอ เป็นเหตุเป็นปัจจัย ทำให้รูปขันธ์ปรากฏ
Ko hetu ko paccayo vedanākkhandhassa paññāpanāya?อะไรเป็นเหตุเป็นปัจจัยทำให้เวทนาขันธ์ปรากฏ
Ko hetu ko paccayo saññākkhandhassa paññāpanāya?อะไรเป็นเหตุ เป็นปัจจัยทำให้สัญญาขันธ์ปรากฏ
Ko hetu ko paccayo saṅkhārakkhandhassa paññāpanāya?
saṅkhārakkhandhassa → saṁkhārakkhandhassa (pts)อะไรเป็นเหตุเป็นปัจจัยทำให้สังขารขันธ์ปรากฏ
Ko hetu ko paccayo viññāṇakkhandhassa paññāpanāyā”ti?อะไรเป็นเหตุเป็นปัจจัยทำให้วิญญาณขันธ์ปรากฏ”
“Cattāro kho, bhikkhu, mahābhūtā hetu, cattāro mahābhūtā paccayo rūpakkhandhassa paññāpanāya.พระผู้มีพระภาคตรัสตอบว่า “ภิกษุ มหาภูต ๔ เป็นเหตุเป็นปัจจัยทำให้ รูปขันธ์ปรากฏ
Phasso hetu, phasso paccayo vedanākkhandhassa paññāpanāya.ผัสสะเป็นเหตุเป็นปัจจัยทำให้เวทนาขันธ์ปรากฏ
Phasso hetu, phasso paccayo saññākkhandhassa paññāpanāya.ผัสสะเป็นเหตุ เป็นปัจจัยทำให้สัญญาขันธ์ปรากฏ
Phasso hetu, phasso paccayo saṅkhārakkhandhassa paññāpanāya.
saṅkhārakkhandhassa → saṁkhārakkhandhassa (pts)ผัสสะเป็นเหตุเป็นปัจจัยทำให้สังขารขันธ์ปรากฏ
Nāmarūpaṁ kho, bhikkhu, hetu, nāmarūpaṁ paccayo viññāṇakkhandhassa paññāpanāyā”ti.นามรูปเป็นเหตุเป็นปัจจัยทำให้วิญญาณขันธ์ปรากฏ”
“Kathaṁ pana, bhante, sakkāyadiṭṭhi hotī”ti?ภิกษุนั้นได้ทูลถามว่า “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ สักกายทิฏฐิมีได้ อย่างไร”
“Idha, bhikkhu, assutavā puthujjano ariyānaṁ adassāvī ariyadhammassa akovido ariyadhamme avinīto sappurisānaṁ adassāvī sappurisadhammassa akovido sappurisadhamme avinītoพระผู้มีพระภาคตรัสตอบว่า “ภิกษุ ปุถุชน ในโลกนี้ ผู้ไม่ได้สดับ ไม่ได้เห็น พระอริยะ ไม่ฉลาดในธรรมของพระอริยะ ไม่ได้รับการแนะนำในธรรมของพระอริยะ ไม่ได้เห็นสัตบุรุษ ไม่ฉลาดในธรรมของสัตบุรุษ ไม่ได้รับการแนะนำในธรรมของ สัตบุรุษ
rūpaṁ attato samanupassati rūpavantaṁ vā attānaṁ attani vā rūpaṁ rūpasmiṁ vā attānaṁ;พิจารณาเห็นรูปโดยความเป็นอัตตา พิจารณาเห็นอัตตาว่ามีรูป พิจารณาเห็นรูปในอัตตา หรือพิจารณาเห็นอัตตาในรูป
vedanaṁ attato samanupassati vedanāvantaṁ vā attānaṁ attani vā vedanaṁ vedanāya vā attānaṁ;พิจารณาเห็นเวทนาโดยความเป็นอัตตา พิจารณาเห็นอัตตาว่ามีเวทนา พิจารณาเห็นเวทนาในอัตตา หรือพิจารณาเห็นอัตตาในเวทนา
saññaṁ attato samanupassati saññāvantaṁ vā attānaṁ attani vā saññaṁ saññāya vā attānaṁ;พิจารณาเห็นสัญญาโดยความเป็นอัตตา พิจารณาเห็นอัตตาว่ามีสัญญา พิจารณาเห็นสัญญาในอัตตา หรือพิจารณาเห็นอัตตาในสัญญา
saṅkhāre attato samanupassati saṅkhāravantaṁ vā attānaṁ attani vā saṅkhāre saṅkhāresu vā attānaṁ;
saṅkhāre → saṁkhāre (pts) | saṅkhāravantaṁ → saṁkhāravantaṁ (pts) | saṅkhāre saṅkhāresu → saṁkhāre saṁkhāresu (pts)พิจารณาเห็นสังขารโดยความเป็นอัตตา พิจารณาเห็นอัตตาว่ามีสังขาร พิจารณาเห็นสังขารในอัตตา หรือพิจารณาเห็นอัตตาในสังขาร
viññāṇaṁ attato samanupassati viññāṇavantaṁ vā attānaṁ attani vā viññāṇaṁ viññāṇasmiṁ vā attānaṁ.พิจารณาเห็นวิญญาณโดยความเป็นอัตตา พิจารณาเห็นอัตตาว่ามีวิญญาณ พิจารณาเห็นวิญญาณในอัตตา หรือพิจารณาเห็นอัตตาในวิญญาณ
Evaṁ kho, bhikkhu, sakkāyadiṭṭhi hotī”ti.ภิกษุ สักกายทิฏฐิมีได้อย่างนี้”
“Kathaṁ pana, bhante, sakkāyadiṭṭhi na hotī”ti?ภิกษุนั้นได้ทูลถามว่า “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ สักกายทิฏฐิมีไม่ได้อย่างไร”
“Idha, bhikkhu, sutavā ariyasāvako ariyānaṁ dassāvī ariyadhammassa kovido ariyadhamme suvinīto sappurisānaṁ dassāvī sappurisadhammassa kovido sappurisadhamme suvinītoพระผู้มีพระภาคตรัสตอบว่า “ภิกษุ อริยสาวกในธรรมวินัยนี้ผู้ได้สดับ ได้ เห็นพระอริยะ ฉลาดในธรรมของพระอริยะ ได้รับการแนะนำในธรรมของพระอริยะ ได้เห็นสัตบุรุษ ฉลาดในธรรมของสัตบุรุษ ได้รับการแนะนำในธรรมของสัตบุรุษ
na rūpaṁ attato samanupassati na rūpavantaṁ vā attānaṁ na attani vā rūpaṁ na rūpasmiṁ vā attānaṁ;
na attani → nāttani (pts)ไม่พิจารณาเห็นรูปโดยความเป็นอัตตา ไม่พิจารณาเห็นอัตตาว่ามีรูป ไม่พิจารณา เห็นรูปในอัตตา หรือไม่พิจารณาเห็นอัตตาในรูป
na vedanaṁ attato samanupassati na vedanāvantaṁ vā attānaṁ na attani vā vedanaṁ na vedanāya vā attānaṁ;ไม่พิจารณาเห็นเวทนาโดยความเป็นอัตตา ไม่พิจารณาเห็นอัตตาว่ามีเวทนา ไม่พิจารณาเห็นเวทนาในอัตตา หรือไม่พิจารณาเห็นอัตตาในเวทนา
na saññaṁ attato samanupassati na saññāvantaṁ vā attānaṁ na attani vā saññaṁ na saññāya vā attānaṁ;ไม่พิจารณาเห็นสัญญาโดยความเป็นอัตตา ไม่พิจารณาเห็นอัตตาว่ามีสัญญา ไม่พิจารณาเห็นสัญญาในอัตตา หรือไม่พิจารณาเห็นอัตตาในสัญญา
na saṅkhāre attato samanupassati na saṅkhāravantaṁ vā attānaṁ na attani vā saṅkhāre na saṅkhāresu vā attānaṁ;ไม่พิจารณาเห็นสังขารโดยความเป็นอัตตา ไม่พิจารณาเห็นอัตตาว่ามีสังขาร ไม่พิจารณาเห็นสังขารในอัตตา หรือไม่พิจารณาเห็นอัตตาในสังขาร
na viññāṇaṁ attato samanupassati na viññāṇavantaṁ vā attānaṁ na attani vā viññāṇaṁ na viññāṇasmiṁ vā attānaṁ.ไม่พิจารณาเห็นวิญญาณโดยความเป็นอัตตา ไม่พิจารณาเห็นอัตตาว่ามีวิญญาณ ไม่พิจารณาเห็นวิญญาณในอัตตา หรือไม่พิจารณาเห็นอัตตาในวิญญาณ
Evaṁ kho, bhikkhu, sakkāyadiṭṭhi na hotī”ti.ภิกษุ สักกายทิฏฐิมีไม่ได้อย่างนี้”
“Ko nu kho, bhante, rūpe assādo, ko ādīnavo, kiṁ nissaraṇaṁ?ภิกษุนั้นได้ทูลถามว่า “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ อะไรเป็นคุณ อะไรเป็น โทษ อะไรเป็นเครื่องสลัดออกจากรูป
Ko vedanāya assādo, ko ādīnavo, kiṁ nissaraṇaṁ?อะไรเป็นคุณ อะไรเป็นโทษ อะไรเป็น เครื่องสลัดออกจากเวทนา
Ko saññāya assādo, ko ādīnavo, kiṁ nissaraṇaṁ?อะไรเป็นคุณ อะไรเป็นโทษ อะไรเป็นเครื่องสลัดออก จากสัญญา
Ko saṅkhāresu assādo, ko ādīnavo, kiṁ nissaraṇaṁ?
saṅkhāresu → saṁkhāresu (pts)อะไรเป็นคุณ อะไรเป็นโทษ อะไรเป็นเครื่องสลัดออกจากสังขาร
Ko viññāṇe assādo, ko ādīnavo, kiṁ nissaraṇan”ti?
nissaraṇanti → nissaraṇan ti (pts)อะไร เป็นคุณ อะไรเป็นโทษ อะไรเป็นเครื่องสลัดออกจากวิญญาณ”
“Yaṁ kho, bhikkhu, rūpaṁ paṭicca uppajjati sukhaṁ somanassaṁ, ayaṁ rūpe assādo.
Yaṁ kho → yañca (sya-all, km)พระผู้มีพระภาคตรัสตอบว่า “ภิกษุ สภาพที่สุขโสมนัสอาศัยรูปเกิดขึ้น นี้ เป็นคุณในรูป
Yaṁ rūpaṁ aniccaṁ dukkhaṁ vipariṇāmadhammaṁ, ayaṁ rūpe ādīnavo.สภาพที่รูปไม่เที่ยง เป็นทุกข์ มีความแปรผันเป็นธรรมดา นี้เป็น โทษในรูป
Yo rūpe chandarāgavinayo chandarāgappahānaṁ, idaṁ rūpe nissaraṇaṁ.
chandarāgappahānaṁ → chandarāgapahānaṁ (pts)ธรรมเป็นที่กำจัดฉันทราคะ ธรรมเป็นที่ละฉันทราคะในรูป นี้เป็นเครื่อง สลัดออกจากรูป
Yaṁ kho, bhikkhu, vedanaṁ paṭicca …
yaṁ kho → yañca (sya-all) | kho → yañca (cck: syā. kaṁ.) | kho → So Sky; Si ca. (pts note)สภาพที่สุขโสมนัสอาศัยเวทนาเกิดขึ้น นี้เป็นคุณในเวทนา สภาพที่เวทนา ไม่เที่ยง เป็นทุกข์ มีความแปรผันเป็นธรรมดา นี้เป็นโทษในเวทนา ธรรมเป็นที่ กำจัดฉันทราคะ ธรรมเป็นที่ละฉันทราคะในเวทนา นี้เป็นเครื่องสลัดออกจากเวทนา
saññaṁ paṭicca …
pe → spelled out in full (th)สภาพที่สุขโสมนัสอาศัยสัญญาเกิดขึ้น นี้เป็นคุณในสัญญา สภาพที่สัญญา ไม่เที่ยง เป็นทุกข์ มีความแปรผันเป็นธรรมดา นี้เป็นโทษในสัญญา ธรรมเป็นที่ กำจัดฉันทราคะ ธรรมเป็นที่ละฉันทราคะในสัญญา นี้เป็นเครื่องสลัดออกจากสัญญา
saṅkhāre paṭicca …
pe → Si omits pe and recites in full. (pts note) | pe → spelled out in full (th) | saṅkhāre → saṁkhāre (pts)สภาพที่สุขโสมนัสอาศัยสังขารเกิดขึ้น นี้เป็นคุณในสังขาร สภาพที่สังขารไม่ เที่ยง เป็นทุกข์ มีความแปรผันเป็นธรรมดา นี้เป็นโทษในสังขาร ธรรมเป็นที่ กำจัดฉันทราคะ ธรรมเป็นที่ละฉันทราคะในสังขาร นี้เป็นเครื่องสลัดออกจากสังขาร
viññāṇaṁ paṭicca uppajjati sukhaṁ somanassaṁ, ayaṁ viññāṇe assādo.สภาพที่สุขโสมนัสอาศัยวิญญาณเกิดขึ้น นี้เป็นคุณในวิญญาณ
Yaṁ viññāṇaṁ aniccaṁ dukkhaṁ vipariṇāmadhammaṁ, ayaṁ viññāṇe ādīnavo.สภาพที่ วิญญาณไม่เที่ยง เป็นทุกข์ มีความแปรผันเป็นธรรมดา นี้เป็นโทษในวิญญาณ
Yo viññāṇe chandarāgavinayo chandarāgappahānaṁ, idaṁ viññāṇe nissaraṇan”ti.
chandarāgappahānaṁ → chandarāgapahānaṁ (pts) | nissaraṇanti → nissaraṇan ti (pts)ธรรมเป็นที่กำจัดฉันทราคะ ธรรมเป็นที่ละฉันทราคะในวิญญาณ นี้เป็นเครื่องสลัด ออกจากวิญญาณ”
“Kathaṁ pana, bhante, jānato kathaṁ passato imasmiñca saviññāṇake kāye bahiddhā ca sabbanimittesu ahaṅkāramamaṅkāramānānusayā na hontī”ti?
ahaṅkāramamaṅkāramānānusayā → ahiṅkāramamiṅkāramānānusayā (bj) | ahaṁkāramamaṁkāramānānusayā → So Si; Sky ahiṁkāramamiṁkāramānānusayo hontīti. (pts note) | ahaṅkāramamaṅkāramānānusayā → ahaṅkāra mamaṅkāramānānusayā (th) | imasmiñca → imasmiñ ca (pts)ภิกษุนั้นได้ทูลถามว่า “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ บุคคลรู้อยู่อย่างไร เห็นอยู่อย่างไร จึงจะไม่มีอหังการ มมังการ และมานานุสัย ในกายที่มีวิญญาณนี้ และในสรรพนิมิตภายนอก”
“Yaṁ kiñci, bhikkhu, rūpaṁ—atītānāgatapaccuppannaṁ ajjhattaṁ vā bahiddhā vā oḷārikaṁ vā sukhumaṁ vā hīnaṁ vā paṇītaṁ vā yaṁ dūre santike vā—sabbaṁ rūpaṁ ‘netaṁ mama, nesohamasmi, na meso attā’ti—evametaṁ yathābhūtaṁ sammappaññāya passati.
yaṁ kiñci → yaṅkiñci (th) | netaṁ → n etaṁ (pts) | nesohamasmi → n eso ham asmi (pts) | meso attāti evametaṁ → me so attā ti evam etaṁ (pts)พระผู้มีพระภาคตรัสตอบว่า “ภิกษุ รูปอย่างใดอย่างหนึ่ง ทั้งที่เป็นอดีต อนาคต และปัจจุบัน เป็นไปในภายในหรือภายนอก หยาบหรือละเอียด เลวหรือ ประณีต ไกลหรือใกล้ก็ตาม ภิกษุนั้นพิจารณาเห็นรูปทั้งหมดนั้นด้วยปัญญาอัน ชอบ ตามความเป็นจริงอย่างนี้ว่า ‘นั่นไม่ใช่ของเรา เราไม่เป็นนั่น นั่นไม่ใช่อัตตา ของเรา’
Yā kāci vedanā …
yā kāci → yākāci (th)เวทนาอย่างใดอย่างหนึ่ง ...
yā kāci saññā …
yā kāci → yākāci (th)สัญญาอย่างใดอย่างหนึ่ง ...
ye keci saṅkhārā …
ye keci → yekeci (th) | saṅkhārā → saṁkhārā (pts)สังขารอย่างใดอย่างหนึ่ง ...
yaṁ kiñci viññāṇaṁ—atītānāgatapaccuppannaṁ ajjhattaṁ vā bahiddhā vā oḷārikaṁ vā sukhumaṁ vā hīnaṁ vā paṇītaṁ vā yaṁ dūre santike vā—sabbaṁ viññāṇaṁ ‘netaṁ mama, nesohamasmi, na meso attā’ti—evametaṁ yathābhūtaṁ sammappaññāya passati.
yaṁ kiñci → yaṅkiñci (th)วิญญาณอย่างใดอย่างหนึ่ง ทั้งที่เป็นอดีต อนาคต และปัจจุบัน เป็นไปใน ภายในหรือภายนอก หยาบหรือละเอียด เลวหรือประณีต ไกลหรือใกล้ ภิกษุนั้น พิจารณาเห็นวิญญาณทั้งหมดนั้นด้วยปัญญาอันชอบ ตามความเป็นจริงอย่างนี้ว่า ‘นั่นไม่ใช่ของเรา เราไม่เป็นนั่น นั่นไม่ใช่อัตตาของเรา’
Evaṁ kho, bhikkhu, jānato evaṁ passato imasmiñca saviññāṇake kāye bahiddhā ca sabbanimittesu ahaṅkāramamaṅkāramānānusayā na hontī”ti.
ahaṅkāramamaṅkāramānānusayā → ahiṅkāramamiṅkāramānānusayā (bj) | ahiṅkāramamiṅkāramānānusayā → ahaṅkāramamaṅkāramānānusayā (bj: sīmu, machasaṁ, syā, PTS) | ahaṅkāramamaṅkāramānānusayā → ahaṁkāramamaṁkāramānānusayā (my, ms2005, pts) | ahaṅkāramamaṅkāramānānusayā → ahaṅkāra mamaṅkāramānānusayā (th) | imasmiñca → imasmiñ ca (pts)ภิกษุ เมื่อบุคคลรู้อยู่อย่างนี้ เห็นอยู่อย่างนี้ จึงจะไม่มีอหังการ มมังการ และมานานุสัยในกายที่มีวิญญาณนี้ และในสรรพนิมิตในภายนอก”
Atha kho aññatarassa bhikkhuno evaṁ cetaso parivitakko udapādi:ลำดับนั้น ภิกษุรูปหนึ่งได้เกิดความคิดคำนึงอย่างนี้ว่า
“iti kira, bho, rūpaṁ anattā, vedanā anattā, saññā anattā, saṅkhārā anattā, viññāṇaṁ anattā;
anattā → viññāṇaṁ anattaṁ (bj: sīmu) | saṅkhārā → saṁkhārā (pts)“ท่านผู้เจริญ ทั้งหลาย ได้ยินว่า รูปเป็นอนัตตา เวทนาเป็นอนัตตา สัญญาเป็นอนัตตา สังขารเป็นอนัตตา วิญญาณเป็นอนัตตา
anattakatāni kammāni kamattānaṁ phusissantī”ti?
kamattānaṁ → kathamattānaṁ (cck: saṁ. ni. 3.82) | attānaṁ → So Sky Bu; Si kammattānaṁ. (pts note) | kamattānaṁ → kam attānaṁ (pts)เพราะเหตุนั้น กรรมที่ถูกอนัตตากระทำ จักถูกต้องอัตตาได้อย่างไร”
Atha kho bhagavā tassa bhikkhuno cetasā cetoparivitakkamaññāya bhikkhū āmantesi:
cetoparivitakkamaññāya → ceto parivitakkamaññāya (bjt, th) | cetoparivitakkamaññāya → ceto parivitakkaṁ aññāya (pts)ครั้งนั้น พระผู้มีพระภาคทรงทราบความคิดคำนึงของภิกษุรูปนั้นด้วยพระทัย แล้ว ได้รับสั่งเรียกภิกษุทั้งหลายมาตรัสว่า
“ṭhānaṁ kho panetaṁ, bhikkhave, vijjati yaṁ idhekacco moghapuriso avidvā avijjāgato taṇhādhipateyyena cetasā satthu sāsanaṁ atidhāvitabbaṁ maññeyya:
avidvā → aviddhā (sya-all) | atidhāvitabbaṁ → abhidhāvitabbaṁ (sya-all) | avidvā → So Sk; Sy avitvā corrected to avidvā; Si aviddhā. (pts note) | satthu sāsanaṁ → satthusāsanaṁ (bjt) | panetaṁ → pan etaṁ (pts) | idhekacco → idh ekacco (pts)“ภิกษุทั้งหลาย เป็นไปได้ที่โมฆบุรุษ บางคนในธรรมวินัยนี้ เป็นผู้ไม่รู้แจ้ง ตกอยู่ในอำนาจอวิชชา มีใจถูกตัณหา ครอบงำ จึงเข้าใจคำสั่งสอนของศาสดาอย่างสะเพร่าด้วยความคิดคำนึงว่า
‘iti kira, bho, rūpaṁ anattā, vedanā anattā, saññā anattā, saṅkhārā anattā, viññāṇaṁ anattā;
saṅkhārā → saṁkhārā (pts)‘ท่านผู้ เจริญทั้งหลาย ได้ยินว่า รูปเป็นอนัตตา เวทนาเป็นอนัตตา สัญญาเป็นอนัตตา สังขารเป็นอนัตตา วิญญาณเป็นอนัตตา
anattakatāni kammāni kamattānaṁ phusissantī’ti.
kamattānaṁ → kam attānaṁ (pts)เพราะเหตุนั้น กรรมที่ถูกอนัตตากระทำ จักถูกต้องอัตตาได้อย่างไร’
Paṭivinītā kho me tumhe, bhikkhave, tatra tatra dhammesu.
Paṭivinītā → paṭicca vinītā (bj, pts1ed); paṭipucchā vinītā (cck, sya1ed); paṭipucchāmi vinītā (sya2ed, km) | paṭivinītā → paṭicca vinītā (bj, pts); paṭipucchāmi vinītā (sya-all) | tatra → tatra tesu tesu (pts) | vinītā → paṭivinītā (bj: sīmu, machasaṁ); paṭipucchāvinītā (bj: syā) | dhammesu → tatra tatra tesu tesu dhammesu (bj: sīmu, PTS) | Paṭivinītā → paṭicca vinītā (cck: sī. pī.); paṭipucchāmi vinītā (cck: syā. kaṁ.) | paṭipucchāmi → paṭicca (sya-all: sī.) | Paṭicca → So Sky; Si paṭipucchā, with note that the Siṇhalese reading is paṭicca. (pts note)ภิกษุทั้งหลาย เราจะย้อนถาม เราได้แนะนำเธอ ทั้งหลายในธรรมเหล่านั้น ๆ ไว้แล้ว
Taṁ kiṁ maññatha, bhikkhave,
kiṁ maññatha → kimmaññatha (bjt) | kiṁ → kim (pts)ภิกษุทั้งหลาย เธอทั้งหลายเข้าใจความข้อนั้นว่าอย่างไร
rūpaṁ niccaṁ vā aniccaṁ vā”ti?
vāti → vā ti (pts)คือรูปเที่ยงหรือไม่ เที่ยง”
“Aniccaṁ, bhante”.ภิกษุเหล่านั้นทูลตอบว่า “ไม่เที่ยง พระพุทธเจ้าข้า”
“Yaṁ panāniccaṁ dukkhaṁ vā taṁ sukhaṁ vā”ti?
yaṁ panāniccaṁ → yampanāniccaṁ (th) | vāti → vā ti (pts)“ก็สิ่งใดไม่เที่ยง สิ่งนั้นเป็นทุกข์หรือเป็นสุข”
“Dukkhaṁ, bhante”.“เป็นทุกข์ พระพุทธเจ้าข้า”
“Yaṁ panāniccaṁ dukkhaṁ vipariṇāmadhammaṁ, kallaṁ nu taṁ samanupassituṁ:
samanupassituṁ → samanupassitaṁ (pts) | yaṁ panāniccaṁ → yampanāniccaṁ (th) | kallaṁ → kallan (pts)“ก็สิ่งใดไม่เที่ยง เป็นทุกข์ มีความแปรผันเป็นธรรมดา ควรหรือที่จะ พิจารณาเห็นสิ่งนั้นว่า
‘etaṁ mama, esohamasmi, eso me attā’”ti?
esohamasmi → eso ham asmi (pts) | attāti → attā ti (pts)‘นั่นของเรา เราเป็นนั่น นั่นเป็นอัตตาของเรา”
“No hetaṁ, bhante”.
hetaṁ → h etaṁ (pts)“ข้อนั้นไม่ควรเลย พระพุทธเจ้าข้า”
“Taṁ kiṁ maññatha, bhikkhave,
kiṁ maññatha → kiṁmaññatha (bjt)“ภิกษุทั้งหลาย เธอทั้งหลายเข้าใจความข้อนั้นว่าอย่างไร
vedanā …คือ เวทนา ...
saññā …สัญญา ...
saṅkhārā …
saṅkhārā → saṁkhārā (pts)สังขาร ...
viññāṇaṁ niccaṁ vā aniccaṁ vā”ti?
aniccaṁ vāti → ti (pts)วิญญาณเที่ยงหรือไม่เที่ยง”
“Aniccaṁ, bhante”.“ไม่เที่ยง พระพุทธเจ้าข้า”
“Yaṁ panāniccaṁ dukkhaṁ vā taṁ sukhaṁ vā”ti?
yaṁ panāniccaṁ → yampanāniccaṁ (th) | vāti → vā ti (pts)“ก็สิ่งใดไม่เที่ยง สิ่งนั้นเป็นทุกข์หรือเป็นสุข”
“Dukkhaṁ, bhante”.“เป็นทุกข์ พระพุทธเจ้าข้า”
“Yaṁ panāniccaṁ dukkhaṁ vipariṇāmadhammaṁ, kallaṁ nu taṁ samanupassituṁ:
yaṁ panāniccaṁ → yampanāniccaṁ (th) | kallaṁ → kallan (pts)“ก็สิ่งใดไม่เที่ยง เป็นทุกข์ มีความแปรผันเป็นธรรมดา ควรหรือที่จะ พิจารณาเห็นสิ่งนั้นว่า
‘etaṁ mama, esohamasmi, eso me attā’”ti?
esohamasmi → eso ham asmi (pts) | attāti → attā ti (pts)‘นั่นของเรา เราเป็นนั่น นั่นเป็นอัตตาของเรา”
“No hetaṁ, bhante”.
hetaṁ → h etaṁ (pts)“ข้อนั้นไม่ควรเลย พระพุทธเจ้าข้า”
“Tasmātiha, bhikkhave, yaṁ kiñci rūpaṁ atītānāgatapaccuppannaṁ ajjhattaṁ vā bahiddhā vā oḷārikaṁ vā sukhumaṁ vā hīnaṁ vā paṇītaṁ vā yaṁ dūre santike vā sabbaṁ rūpaṁ: ‘netaṁ mama, nesohamasmi, na meso attā’ti evametaṁ yathābhūtaṁ sammappaññāya daṭṭhabbaṁ.
yaṁ kiñci → yaṅkiñci (th)พระผู้มีพระภาคจึงตรัสว่า “ภิกษุทั้งหลาย เพราะฉะนั้น รูปอย่างใดอย่างหนึ่ง ทั้งที่เป็นอดีต อนาคต และปัจจุบัน เป็นไปในภายในหรือภายนอก หยาบหรือ ละเอียด เลวหรือประณีต ไกลหรือใกล้ ภิกษุพึงพิจารณาเห็นรูปทั้งหมดนั้นด้วย ปัญญาอันชอบ ตามความเป็นจริงอย่างนี้ว่า ‘นั่นไม่ใช่ของเรา เราไม่เป็นนั่น นั่น ไม่ใช่อัตตาของเรา’
Yā kāci vedanā …
yā kāci → yākāci (th)เวทนาอย่างใดอย่างหนึ่ง ...
yā kāci saññā …
yā kāci → yākāci (th)สัญญาอย่างใดอย่างหนึ่ง ...
ye keci saṅkhārā …
saṅkhārā → saṁkhāra (pts) | ye keci → yekeci (th)สังขารอย่างใดอย่างหนึ่ง ...
yaṁ kiñci viññāṇaṁ atītānāgatapaccuppannaṁ ajjhattaṁ vā bahiddhā vā oḷārikaṁ vā sukhumaṁ vā hīnaṁ vā paṇītaṁ vā yaṁ dūre santike vā sabbaṁ viññāṇaṁ: ‘netaṁ mama, nesohamasmi, na meso attā’ti evametaṁ yathābhūtaṁ sammappaññāya daṭṭhabbaṁ.
yaṁ kiñci → yaṅkiñci (th)วิญญาณอย่างใดอย่างหนึ่ง ทั้งที่เป็นอดีต อนาคต และปัจจุบัน เป็นไปใน ภายในหรือภายนอก หยาบหรือละเอียด เลวหรือประณีต ไกลหรือใกล้ ภิกษุพึง พิจารณาเห็นวิญญาณทั้งหมดนั่นด้วยปัญญาอันชอบ ตามความเป็นจริงอย่างนี้ว่า ‘นั่นไม่ใช่ของเรา เราไม่เป็นนั่น นั่นไม่ใช่อัตตาของเรา’
Evaṁ passaṁ, bhikkhave, sutavā ariyasāvako rūpasmimpi nibbindati, vedanāyapi nibbindati, saññāyapi nibbindati, saṅkhāresupi nibbindati, viññāṇasmimpi nibbindati;
rūpasmimpi → rūpasmiṁ (bj, pts) | viññāṇasmimpi → viññāṇasmiṁ (pts) | rūpasmimpi → rūpasmiṁpi (th) | viññāṇasmimpi → viññāṇasmiṁpi (th) | vedanāyapi → vedanāya (pts) | saññāyapi → saññāya (pts) | saṅkhāresupi → saṁkhāresu (pts)ภิกษุทั้งหลาย อริยสาวกผู้ได้สดับ เห็นอยู่อย่างนี้ ย่อมเบื่อหน่ายแม้ในรูป ย่อมเบื่อหน่ายแม้ในเวทนา ย่อมเบื่อหน่ายแม้ในสัญญา ย่อมเบื่อหน่ายแม้ใน สังขารทั้งหลาย ย่อมเบื่อหน่ายแม้ในวิญญาณ
nibbindaṁ virajjati, virāgā vimuccati. Vimuttasmiṁ vimuttamiti ñāṇaṁ hoti.
vimuttamiti → vimuttam iti (pts)เมื่อเบื่อหน่าย ย่อมคลายกำหนัด เพราะคลายกำหนัด จิตย่อมหลุดพ้น เมื่อจิตหลุดพ้นแล้ว ย่อมมีญาณว่า ‘หลุด พ้นแล้ว’
‘Khīṇā jāti, vusitaṁ brahmacariyaṁ, kataṁ karaṇīyaṁ, nāparaṁ itthattāyā’ti pajānātī”ti.อริยสาวกย่อมรู้ชัดว่า ‘ชาติสิ้นแล้ว อยู่จบพรหมจรรย์แล้ว ทำกิจที่ควร ทำเสร็จแล้ว ไม่มีกิจอื่นเพื่อความเป็นอย่างนี้อีกต่อไป”
Idamavoca bhagavā.
idamavoca → idam avoca (pts)พระผู้มีพระภาคได้ตรัสภาษิตนี้แล้ว
Attamanā te bhikkhū bhagavato bhāsitaṁ abhinandunti.
abhinandunti imasmiñca → abhinandun ti imasmiṁ kho (pts) | abhinandunti → abhinanduṁ iti dissati (sya-all: sī.) | ti → SO Si; Sky abhinanduṁ. 2 So Si Bu: Sky Mahāpuṇṇamāyas-. (pts note)ภิกษุเหล่านั้นมีใจยินดีต่างชื่นชมพระ ภาษิตของพระผู้มีพระภาค
Imasmiñca pana veyyākaraṇasmiṁ bhaññamāne saṭṭhimattānaṁ bhikkhūnaṁ anupādāya āsavehi cittāni vimucciṁsūti.
imasmiñca → imasmiṁ kho (bj) | pana → imasmiṁ ca pana (bj: machasaṁ, syā)และเมื่อพระผู้มีพระภาคตรัสเวยยากรณภาษิตนี้อยู่ ภิกษุประมาณ ๖๐ รูป ได้มีจิตหลุดพ้นจากอาสวะเพราะไม่ถือมั่น ดังนี้แล