Anupadasutta๑๑๑ อนุปทสูตร
Evaṁ me sutaṁ—
evaṁ me → evamme (th) | evaṁ → evam (pts)ข้าพเจ้าได้สดับมาอย่างนี้
ekaṁ samayaṁ bhagavā sāvatthiyaṁ viharati jetavane anāthapiṇḍikassa ārāme.สมัยหนึ่ง พระผู้มีพระภาคประทับอยู่ ณ พระเชตวัน อารามของ อนาถบิณฑิกเศรษฐี เขตกรุงสาวัตถี
Tatra kho bhagavā bhikkhū āmantesi:ณ ที่นั้นแล พระผู้มีพระภาคได้รับสั่งเรียก ภิกษุทั้งหลายมาตรัสว่า
“bhikkhavo”ti.
bhikkhavoti → bhikkhavo ti (pts)“ภิกษุทั้งหลาย”
“Bhadante”ti te bhikkhū bhagavato paccassosuṁ.
bhadanteti → bhadante ti (pts)ภิกษุเหล่านั้นทูลรับสนองพระดำรัสแล้ว
Bhagavā etadavoca:
etadavoca → etad avoca (pts)พระผู้มีพระภาคจึงได้ตรัสเรื่องนี้ว่า
“Paṇḍito, bhikkhave, sāriputto;“ภิกษุทั้งหลาย สารีบุตรเป็นบัณฑิต
mahāpañño, bhikkhave, sāriputto;มีปัญญามาก
puthupañño, bhikkhave, sāriputto;มีปัญญากว้างขวาง
hāsapañño, bhikkhave, sāriputto;
hāsapañño → hāsupañño (bj, pts1ed) | hāsapañño → hāsupañño (pts) | hāsupañño → hāsapañño (bj: machasaṁ, syā) | hāsapañño → hāsupañño (cck: sī. pī.) | hāsupañño → So Bu Sty; Si hāsapañño. (pts note)มี ปัญญาร่าเริง
javanapañño, bhikkhave, sāriputto;มีปัญญารวดเร็ว
tikkhapañño, bhikkhave, sāriputto;มีปัญญาเฉียบแหลม
nibbedhikapañño, bhikkhave, sāriputto;มีปัญญาเพิกถอนกิเลส
sāriputto, bhikkhave, aḍḍhamāsaṁ anupadadhammavipassanaṁ vipassati.
aḍḍhamāsaṁ → addhamāsaṁ (bj) | vipassati → vipassi (sya-all) | vipassati tatridaṁ → vipassi tatr idaṁ (pts)ภิกษุทั้งหลาย เพียงกึ่งเดือน สารีบุตรก็เห็นแจ้งธรรมตามลำดับบทได้
Tatridaṁ, bhikkhave, sāriputtassa anupadadhammavipassanāya hoti.
anupadadhammavipassanāya → anupadahammavipassanāya (pts) | tatridaṁ → tatr idaṁ (pts)ในการเห็น แจ้งธรรมตามลำดับบท ของสารีบุตรนั้นมีเรื่องดังต่อไปนี้
Idha, bhikkhave, sāriputto vivicceva kāmehi vivicca akusalehi dhammehi savitakkaṁ savicāraṁ vivekajaṁ pītisukhaṁ paṭhamaṁ jhānaṁ upasampajja viharati.
paṭhamaṁ jhānaṁ → paṭhamajjhānaṁ (pts) | jhānaṁ → paṭhamajjhānaṁ (bj: sīmu, PTS) | vivicceva → eva (pts)ภิกษุทั้งหลาย ในเรื่องนี้ สารีบุตรสงัดจากกามและอกุศลธรรม ทั้งหลายแล้ว บรรลุปฐมฌานที่มีวิตก วิจาร ปีติ และสุขอันเกิดจากวิเวกอยู่
Ye ca paṭhame jhāne dhammā vitakko ca vicāro ca pīti ca sukhañca cittekaggatā ca, phasso vedanā saññā cetanā cittaṁ chando adhimokkho vīriyaṁ sati upekkhā manasikāro—tyāssa dhammā anupadavavatthitā honti.
paṭhame jhāne → paṭhamajjhāne (si, pts1ed, mr) | cittaṁ → viññāṇaṁ (sya-all) | tyāssa → tyassa (sya-all) | paṭhame jhāne → paṭhamajjhāne (pts) | jhāne → paṭhamajjhāne (bj: sīmu, PTS) | viriyaṁ → vīriyaṁ (bj: machasaṁ) | upekkhā → upekkhā (bj: PTS) | jhāne → paṭhamajjhāne (cck: ka. sī. pī. ka.) | sukhañca → sukhañ ca (pts) | upekkhā → upekhā (pts)ก็ธรรมในปฐมฌาน คือ วิตก(ความตรึก) วิจาร(ความตรอง) ปีติ(ความอิ่มใจ) สุข(ความสุข) จิตเตกัคคตา(ความที่จิตมีอารมณ์เดียว) ผัสสะ(ความถูกต้อง) เวทนา (ความเสวยอารมณ์) สัญญา(ความหมายรู้) เจตนา(ความจงใจ) วิญญาณ(ความ รู้แจ้ง) ฉันทะ(ความพอใจ) อธิโมกข์(ความน้อมใจเชื่อ) วิริยะ(ความเพียร) สติ(ความระลึกได้) อุเบกขา(ความวางเฉย) มนสิการ(ความใส่ใจ)เหล่านั้น สารีบุตร กำหนดตามลำดับบทได้แล้ว
Tyāssa dhammā viditā uppajjanti, viditā upaṭṭhahanti, viditā abbhatthaṁ gacchanti.
tyāssa → tyassa (sya-all)ธรรมที่สารีบุตรรู้แจ้งแล้วเหล่านั้น ย่อมเกิดขึ้น ตั้งอยู่ ดับไป
So evaṁ pajānāti:สารีบุตรนั้นรู้ชัดอย่างนี้ว่า
‘evaṁ kirame dhammā ahutvā sambhonti, hutvā paṭiventī’ti.
paṭiventīti → pativentīti (sya-all); pativedentīti (pts) | pativedentīti → Si Bu pativentīti; so sometimes Skty, which generally read pativedentīti. (pts note) | kirame → kira me (bjt, pts)‘ได้ยินว่า ธรรมเหล่านี้ที่ยังไม่มีก็มีขึ้น ที่มีแล้ว ย่อมดับไป’
So tesu dhammesu anupāyo anapāyo anissito appaṭibaddho vippamutto visaṁyutto vimariyādīkatena cetasā viharati.
appaṭibaddho → apaṭibaddho (pts1ed); appaṭibandho (mr) | anupāyo → anupayo (bj) | vimariyādīkatena → vimariyādikatena (sya-all, pts) | anupayo → anupāyo (bj: sīmu) | appaṭibaddho → appaṭibandho (cck: ka.) | anapāyo → So Si Bu and (here) Sy; St and (infra) Sy anupāyo. (pts note)เธอจึงไม่ยินดี ไม่ยินร้าย อันกิเลสอาศัยไม่ได้ อันกิเลสพัวพันไม่ได้ หลุดพ้นแล้ว พรากได้แล้วในธรรมเหล่านั้น มีจิตที่ฝึกให้ปราศจากเขตแดนคือ กิเลสได้แล้วอยู่
So ‘atthi uttari nissaraṇan’ti pajānāti.
uttari → uttariṁ (bj, sya-all) | uttari nissaraṇanti → uttariṁ nissaraṇan ti (pts) | uttariṁ → uttari (bj: machasaṁ)สารีบุตรนั้นรู้ชัดว่า ‘การสลัดทุกข์ที่สูง ๆ ขึ้นไป ยังมีอยู่’
Tabbahulīkārā atthitvevassa hoti.
atthitvevassa → atthitevassa (bj: PTS) | atthitvevassa → atthitevassa (cck: sī. pī.) | ev → So Sty; Bu tovassa (?); Si tvev'; assa, as St once infra. (pts note) | atthitvevassa → atthi tvevassa (th) | tabbahulīkārā atthitvevassa → tabbahulikārā atthi t ev assa (pts)เธอมี ความเห็นว่า การสลัดทุกข์มีได้เพราะการกระทำธรรมนั้นให้มากขึ้น (๑)
Puna caparaṁ, bhikkhave, sāriputto vitakkavicārānaṁ vūpasamā ajjhattaṁ sampasādanaṁ cetaso ekodibhāvaṁ avitakkaṁ avicāraṁ samādhijaṁ pītisukhaṁ dutiyaṁ jhānaṁ upasampajja viharati.
dutiyaṁ jhānaṁ → dutiyajjhānaṁ (pts) | jhānaṁ → dutiyajjhānaṁ (bj: sīmu, PTS) | caparaṁ → ca paraṁ (pts)อีกประการหนึ่ง เพราะวิตกวิจารสงบระงับไป สารีบุตรบรรลุทุติยฌาน มี ความผ่องใสในภายใน มีภาวะที่จิตเป็นหนึ่งผุดขึ้น ไม่มีวิตก ไม่มีวิจาร มีแต่ ปีติและสุขอันเกิดจากสมาธิอยู่
Ye ca dutiye jhāne dhammā—ajjhattaṁ sampasādo ca pīti ca sukhañca cittekaggatā ca, phasso vedanā saññā cetanā cittaṁ chando adhimokkho vīriyaṁ sati upekkhā manasikāro—tyāssa dhammā anupadavavatthitā honti.
cittaṁ → viññāṇaṁ (sya-all) | tyāssa → tyassa (sya-all) | dutiye jhāne → dutiyajjhāne (pts) | ajjhattaṁ sampasādo → ajjhattasampasādo (pts) | jhāne → dutiyajjhāne (bj: sīmu, PTS) | vīriyaṁ → viriyaṁ (bjt, th, pts) | sukhañca → sukhañ ca (pts) | upekkhā → upekhā (pts)ก็ธรรมในทุติยฌาน คือ ความผ่องใสในภายใน ปีติ สุข จิตเตกัคคตา ผัสสะ เวทนา สัญญา เจตนา วิญญาณ ฉันทะ อธิโมกข์ วิริยะ สติ อุเบกขา มนสิการเหล่านั้น สารีบุตรกำหนดตามลำดับบทได้แล้ว
Tyāssa dhammā viditā uppajjanti, viditā upaṭṭhahanti, viditā abbhatthaṁ gacchanti.
tyāssa → tyassa (sya-all) | upaṭṭhahanti → upāṭṭhahanti (pts)ธรรมที่ สารีบุตรรู้แจ้งแล้วเหล่านั้น ย่อมเกิดขึ้น ตั้งอยู่ ดับไป
So evaṁ pajānāti:
evaṁ → evam (pts)สารีบุตรนั้นรู้ชัดอย่างนี้ว่า
‘evaṁ kirame dhammā ahutvā sambhonti, hutvā paṭiventī’ti.
paṭiventīti → pativentīti (sya-all); pativedentīti (pts) | kirame → kira me (bjt, pts)‘ได้ยินว่า ธรรมเหล่านี้ที่ยังไม่มีก็มีขึ้น ที่มีแล้วย่อมดับไป’
So tesu dhammesu anupāyo anapāyo anissito appaṭibaddho vippamutto visaṁyutto vimariyādīkatena cetasā viharati.
anupāyo → anupayo (bj) | vimariyādīkatena → vimariyādikatena (sya-all, pts)เธอจึงไม่ยินดี ไม่ยินร้าย อันกิเลสอาศัยไม่ได้ อันกิเลสพัวพันไม่ได้ หลุดพ้นแล้ว พรากได้แล้วในธรรม เหล่านั้น มีจิตที่ฝึกให้ปราศจากเขตแดนคือกิเลสได้แล้วอยู่
So ‘atthi uttari nissaraṇan’ti pajānāti.
uttari → uttariṁ (bj, sya-all) | uttari nissaraṇanti → uttariṁ nissaraṇan ti (pts) | uttari nissaraṇanti → uttaraṁ nissaraṇan ti (pts)สารีบุตรนั้นรู้ชัดว่า ‘การสลัดทุกข์ที่สูง ๆ ขึ้นไปยังมีอยู่’
Tabbahulīkārā atthitvevassa hoti.
atthitvevassa → atthi tvevassa (th) | tabbahulīkārā atthitvevassa → tabbahulikārā atthi t ev assa (pts)เธอมีความเห็นว่า การสลัดทุกข์มีได้เพราะ การกระทำธรรมนั้นให้มากขึ้น (๒)
Puna caparaṁ, bhikkhave, sāriputto pītiyā ca virāgā upekkhako ca viharati sato ca sampajāno, sukhañca kāyena paṭisaṁvedeti. Yaṁ taṁ ariyā ācikkhanti: ‘upekkhako satimā sukhavihārī’ti tatiyaṁ jhānaṁ upasampajja viharati.
ca → upekhakoca (bj: PTS) | + → taṁ (bjt) | yaṁ taṁ → yantaṁ (th) | caparaṁ → ca paraṁ (pts) | upekkhako → upekhako (pts) | sukhañca → sukhañ ca (pts) | yaṁ → yan (pts) | sukhavihārīti tatiyaṁ jhānaṁ → sukhavihārī ti tatiyajjhānaṁ (pts)อีกประการหนึ่ง เพราะปีติจางคลายไป สารีบุตรมีอุเบกขา มีสติสัมปชัญญะ เสวยสุขด้วยนามกาย บรรลุตติยฌานที่พระอริยะทั้งหลายสรรเสริญว่า ‘ผู้มีอุเบกขา มีสติ อยู่เป็นสุข’
Ye ca tatiye jhāne dhammā—sukhañca sati ca sampajaññañca cittekaggatā ca, phasso vedanā saññā cetanā cittaṁ chando adhimokkho vīriyaṁ sati upekkhā manasikāro—
dhammā → dhammā upekkhā ca (sya-all) | cittaṁ → viññāṇaṁ (sya-all) | tatiye jhāne → ākāsānañcāyatane (pts) | sukhañca sati → ākāsānañcāyatanasaññā (pts) | sampajaññañca → (pts) | phasso → phasso ca (pts) | vīriyaṁ → viriyaṁ (bjt, th) | tatiye jhāne → tatiyajjhāne (pts) | sukhañca → upekhā ca sukhañ ca (pts) | sampajaññañca → sampajaññañ ca (pts) | vīriyaṁ sati upekkhā → viriyaṁ upekhā (pts)ก็ธรรมในตติยฌาน คือ สุข สติ สัมปชัญญะ(ความรู้ตัว) จิตเตกัคคตา ผัสสะ เวทนา สัญญา เจตนา วิญญาณ ฉันทะ อธิโมกข์ วิริยะ สติ อุเบกขา มนสิการเหล่านั้น
tyāssa dhammā anupadavavatthitā honti, tyāssa dhammā viditā uppajjanti, viditā upaṭṭhahanti, viditā abbhatthaṁ gacchanti.
tyāssa → tyassa (sya-all)สารีบุตรกำหนดตามลำดับบทได้แล้ว ธรรมที่ สารีบุตรรู้แจ้งแล้วเหล่านั้น ย่อมเกิดขึ้น ตั้งอยู่ ดับไป
So evaṁ pajānāti:
evaṁ → evam (pts)สารีบุตรนั้นรู้ชัดอย่างนี้ว่า
‘evaṁ kirame dhammā ahutvā sambhonti, hutvā paṭiventī’ti.
paṭiventīti → pativentīti (sya-all); pativedentīti (pts) | kirame → kira me (bjt, pts)‘ได้ยินว่า ธรรมเหล่านี้ที่ยังไม่มีก็มีขึ้น ที่มีแล้วย่อมดับไป’
So tesu dhammesu anupāyo anapāyo anissito appaṭibaddho vippamutto visaṁyutto vimariyādīkatena cetasā viharati.
anupāyo → anupayo (bj) | vimariyādīkatena → vimariyādikatena (sya-all, pts)เธอจึงไม่ยินดี ไม่ยินร้าย อันกิเลสอาศัยไม่ได้ อันกิเลสพัวพันไม่ได้ หลุดพ้นแล้ว พรากได้แล้ว ในธรรมเหล่านั้น มีจิตที่ฝึกให้ปราศจากเขตแดนคือกิเลสได้แล้วอยู่
So ‘atthi uttari nissaraṇan’ti pajānāti.
uttari → uttariṁ (bj, sya-all) | uttari nissaraṇanti → uttariṁ nissaraṇan ti (pts)สารีบุตรนั้นรู้ ชัดว่า ‘การสลัดทุกข์ที่สูง ๆ ขึ้นไปยังมีอยู่’
Tabbahulīkārā atthitvevassa hoti.
atthitvevassa → atthi tvevassa (th) | tabbahulīkārā atthitvevassa → tabbahulikārā atthi t ev assa (pts)เธอมีความเห็นว่า การสลัดทุกข์มีได้ เพราะการกระทำธรรมนั้นให้มากขึ้น (๓)
Puna caparaṁ, bhikkhave, sāriputto sukhassa ca pahānā dukkhassa ca pahānā pubbeva somanassadomanassānaṁ atthaṅgamā adukkhamasukhaṁ upekkhāsatipārisuddhiṁ catutthaṁ jhānaṁ upasampajja viharati.
adukkhamasukhaṁ → adukkhaṁ asukhaṁ (bjt) | caparaṁ → ca paraṁ (pts) | pubbeva → pubbe va (pts) | atthaṅgamā → atthagamā (pts) | upekkhāsatipārisuddhiṁ catutthaṁ jhānaṁ → upekhāsatipārisuddhaṁ catutthajjhānaṁ (pts)อีกประการหนึ่ง เพราะละสุขและทุกข์ได้ เพราะโสมนัสและโทมนัสดับไปก่อน สารีบุตรบรรลุจตุตถฌานที่ไม่มีทุกข์ไม่มีสุข มีสติบริสุทธิ์เพราะอุเบกขาอยู่
Ye ca catutthe jhāne dhammā—upekkhā adukkhamasukhā vedanā passaddhattā cetaso anābhogo satipārisuddhi cittekaggatā ca, phasso vedanā saññā cetanā cittaṁ chando adhimokkho vīriyaṁ sati upekkhā manasikāro—tyāssa dhammā anupadavavatthitā honti.
passaddhattā → parisuddhattā (sya-all) | cittaṁ → viññāṇaṁ (sya-all) | tyāssa → tyassa (sya-all) | catutthe jhāne → viññāṇañcāyatane (pts) | ca → (pts) | passaddhattā → passaddhatā (bj: sīmu); parisuddhatā (bj: syā); passi vedanā (bj: PTS) | vīriyaṁ → viriyaṁ (bjt, th, pts) | catutthe jhāne → catutthajjhāne (pts) | upekkhā → upekhā (pts) | satipārisuddhi → sati pārisuddhi (pts)ก็ธรรม ในจตุตถฌาน คือ อุเบกขา อทุกขมสุขเวทนา เพราะใจบริสุทธิ์แล้วจึงไม่มีความ คิดคำนึง สติบริสุทธิ์ จิตเตกัคคตา ผัสสะ เวทนา สัญญา เจตนา วิญญาณ ฉันทะ อธิโมกข์ วิริยะ สติ อุเบกขา มนสิการเหล่านั้น สารีบุตรกำหนดตาม ลำดับบทได้แล้ว
Tyāssa dhammā viditā uppajjanti, viditā upaṭṭhahanti, viditā abbhatthaṁ gacchanti.
tyāssa → tyassa (sya-all)ธรรมที่สารีบุตรรู้แจ้งแล้วเหล่านั้น ย่อมเกิดขึ้น ตั้งอยู่ ดับไป
So evaṁ pajānāti:สารีบุตรนั้นรู้ชัดอย่างนี้ว่า
‘evaṁ kirame dhammā ahutvā sambhonti, hutvā paṭiventī’ti.
paṭiventīti → pativentīti (sya-all); pativedentīti (pts) | kirame → kira me (bjt, pts)‘ได้ยินว่า ธรรมเหล่านี้ที่ยังไม่มีก็มีขึ้น ที่มีแล้วย่อม ดับไป’
So tesu dhammesu anupāyo anapāyo anissito appaṭibaddho vippamutto visaṁyutto vimariyādīkatena cetasā viharati.
anupāyo → anupayo (bj) | vimariyādīkatena → vimariyādikatena (sya-all, pts)เธอจึงไม่ยินดี ไม่ยินร้าย อันกิเลสอาศัยไม่ได้ อันกิเลสพัวพันไม่ได้ หลุดพ้นแล้ว พรากได้แล้วในธรรมเหล่านั้น มีจิตที่ฝึกให้ปราศจากเขตแดนคือ กิเลสได้แล้วอยู่
So ‘atthi uttari nissaraṇan’ti pajānāti.
uttari → uttariṁ (bj, sya-all) | uttari nissaraṇanti → uttariṁ nissaraṇan ti (pts)สารีบุตรนั้นรู้ชัดว่า ‘การสลัดทุกข์ที่สูง ๆ ขึ้นไปยังมีอยู่’
Tabbahulīkārā atthitvevassa hoti.
atthitvevassa → atthi tvevassa (th) | tabbahulīkārā atthitvevassa → tabbahulikārā atthi t ev assa (pts)เธอมี ความเห็นว่า การสลัดทุกข์มีได้เพราะการกระทำธรรมนั้นให้มากขึ้น (๔)
Puna caparaṁ, bhikkhave, sāriputto sabbaso rūpasaññānaṁ samatikkamā paṭighasaññānaṁ atthaṅgamā nānattasaññānaṁ amanasikārā ‘ananto ākāso’ti ākāsānañcāyatanaṁ upasampajja viharati.
caparaṁ → ca paraṁ (pts) | atthaṅgamā → atthagamā (pts) | ākāsoti → ākāso ti (pts)อีกประการหนึ่ง เพราะล่วงรูปสัญญา ดับปฏิฆสัญญา ไม่กำหนดนานัตต สัญญาโดยประการทั้งปวง สารีบุตรบรรลุอากาสานัญจายตนะ โดยกำหนดว่า ‘อากาศหาที่สุดมิได้’ อยู่
Ye ca ākāsānañcāyatane dhammā—ākāsānañcāyatanasaññā ca cittekaggatā ca phasso vedanā saññā cetanā cittaṁ chando adhimokkho vīriyaṁ sati upekkhā manasikāro—tyāssa dhammā anupadavavatthitā honti.
cittaṁ → viññāṇaṁ (sya-all) | tyāssa → tyassa (sya-all) | vīriyaṁ → viriyaṁ (bjt, th, pts) | + → ca (pts) | upekkhā → upekhā (pts)ก็ธรรมในอากาสานัญจายตนะ คือ อากาสานัญจายตน สัญญา จิตเตกัคคตา ผัสสะ เวทนา สัญญา เจตนา วิญญาณ ฉันทะ อธิโมกข์ วิริยะ สติ อุเบกขา มนสิการเหล่านั้น สารีบุตรกำหนดตามลำดับบทได้แล้ว
Tyāssa dhammā viditā uppajjanti, viditā upaṭṭhahanti, viditā abbhatthaṁ gacchanti.
tyāssa → tyassa (sya-all)ธรรมที่สารีบุตรรู้แจ้งแล้วเหล่านั้น ย่อมเกิดขึ้น ตั้งอยู่ ดับไป
So evaṁ pajānāti:สารีบุตรนั้นรู้ชัด อย่างนี้ว่า
‘evaṁ kirame dhammā ahutvā sambhonti, hutvā paṭiventī’ti.
paṭiventīti → pativentīti (sya-all) | kirame → kira me (bjt, pts) | paṭiventīti → pativedentīti (pts)‘ได้ยินว่า ธรรมเหล่านี้ที่ยังไม่มีก็มีขึ้น ที่มีแล้วย่อมดับไป’
So tesu dhammesu anupāyo anapāyo anissito appaṭibaddho vippamutto visaṁyutto vimariyādīkatena cetasā viharati.
anupāyo → anupayo (bj) | vimariyādīkatena → vimariyādikatena (sya-all)เธอจึงไม่ ยินดี ไม่ยินร้าย อันกิเลสอาศัยไม่ได้ อันกิเลสพัวพันไม่ได้ หลุดพ้นแล้ว พราก ได้แล้วในธรรมเหล่านั้น มีจิตที่ฝึกให้ปราศจากเขตแดนคือกิเลสได้แล้วอยู่
So ‘atthi uttari nissaraṇan’ti pajānāti.
uttari → uttariṁ (bj, sya-all) | pajānāti → Sty omit from evaṁ kira to here. (pts note) | uttari nissaraṇanti → uttariṁ nissaraṇan ti (pts)สารีบุตร นั้นรู้ชัดว่า ‘การสลัดทุกข์ที่สูง ๆ ขึ้นไปยังมีอยู่’
Tabbahulīkārā atthitvevassa hoti.
atthitvevassa → atthi tvevassa (th) | tabbahulīkārā atthitvevassa → tabbahulikārā atthi t ev assa (pts)เธอมีความเห็นว่า การสลัดทุกข์ มีได้เพราะการกระทำธรรมนั้นให้มากขึ้น (๕)
Puna caparaṁ, bhikkhave, sāriputto sabbaso ākāsānañcāyatanaṁ samatikkamma ‘anantaṁ viññāṇan’ti viññāṇañcāyatanaṁ upasampajja viharati.
caparaṁ → ca paraṁ (pts) | samatikkamma → samatikkamā (pts) | viññāṇanti → viññāṇan ti (pts)อีกประการหนึ่ง เพราะล่วงอากาสานัญจายตนะได้โดยประการทั้งปวง สารีบุตรบรรลุวิญญาณัญจายตนะ โดยกำหนดว่า ‘วิญญาณหาที่สุดมิได้’ อยู่
Ye ca viññāṇañcāyatane dhammā—viññāṇañcāyatanasaññā ca cittekaggatā ca, phasso vedanā saññā cetanā cittaṁ chando adhimokkho vīriyaṁ sati upekkhā manasikāro—tyāssa dhammā anupadavavatthitā honti.
cittaṁ → viññāṇaṁ (sya-all) | tyāssa → tyassa (sya-all) | vīriyaṁ → viriyaṁ (bjt, th, pts) | upekkhā → upekhā (pts)ก็ธรรมในวิญญาณัญจายตนะ คือ วิญญาณัญจายตนสัญญา จิตเตกัคคตา ผัสสะ เวทนา สัญญา เจตนา วิญญาณ ฉันทะ อธิโมกข์ วิริยะ สติ อุเบกขา มนสิการเหล่านั้น สารีบุตรกำหนดตามลำดับบทได้แล้ว
Tyāssa dhammā viditā uppajjanti, viditā upaṭṭhahanti, viditā abbhatthaṁ gacchanti.
tyāssa → tyassa (sya-all)ธรรมที่สารีบุตรรู้แจ้งแล้ว เหล่านั้น ย่อมเกิดขึ้น ตั้งอยู่ ดับไป
So evaṁ pajānāti:สารีบุตรนั้นรู้ชัดอย่างนี้ว่า
‘evaṁ kirame dhammā ahutvā sambhonti, hutvā paṭiventī’ti.
paṭiventīti → pativentīti (sya-all) | kirame → kira me (bjt, pts) | paṭiventīti → pativedentīti (pts)‘ได้ยินว่า ธรรมเหล่านี้ที่ยังไม่มีก็มีขึ้น ที่มีแล้วย่อมดับไป’
So tesu dhammesu anupāyo anapāyo anissito appaṭibaddho vippamutto visaṁyutto vimariyādīkatena cetasā viharati.
anupāyo → anupayo (bj) | vimariyādīkatena → vimariyādikatena (sya-all)เธอจึงไม่ยินดี ไม่ยินร้าย อัน กิเลสอาศัยไม่ได้ อันกิเลสพัวพันไม่ได้ หลุดพ้นแล้ว พรากได้แล้วในธรรมเหล่านั้น มีจิตที่ฝึกให้ปราศจากเขตแดนคือกิเลสได้แล้วอยู่
So ‘atthi uttari nissaraṇan’ti pajānāti.
uttari → uttariṁ (bj, sya-all) | uttariṁ → uttari (bj: machasaṁ) | uttari nissaraṇanti → uttariṁ nissaraṇan ti (pts)สารีบุตรนั้นรู้ชัดว่า ‘การสลัด ทุกข์ที่สูง ๆ ขึ้นไปยังมีอยู่’
Tabbahulīkārā atthitvevassa hoti.
atthitvevassa → atthitevassa (bj: PTS) | atthitvevassa → atthi tvevassa (th) | tabbahulīkārā atthitvevassa → tabbahulikārā atthi t ev assa (pts)เธอมีความเห็นว่า การสลัดทุกข์มีได้เพราะการกระทำ ธรรมนั้นให้มากขึ้น (๖)
Puna caparaṁ, bhikkhave, sāriputto sabbaso viññāṇañcāyatanaṁ samatikkamma ‘natthi kiñcī’ti ākiñcaññāyatanaṁ upasampajja viharati.
kiñcīti → kiñciti (bj) | samatikkamma natthi → samatikkamā na tthi (pts) | caparaṁ → ca paraṁ (pts)อีกประการหนึ่ง เพราะล่วงวิญญาณัญจายตนะได้โดยประการทั้งปวง สารีบุตร บรรลุอากิญจัญญายตนะ โดยกำหนดว่า ‘ไม่มีอะไร’ อยู่
Ye ca ākiñcaññāyatane dhammā—ākiñcaññāyatanasaññā ca cittekaggatā ca, phasso vedanā saññā cetanā cittaṁ chando adhimokkho vīriyaṁ sati upekkhā manasikāro—tyāssa dhammā anupadavavatthitā honti.
cittaṁ → viññāṇaṁ (sya-all) | tyāssa → tyassa (sya-all) | vīriyaṁ → viriyaṁ (bjt, th, pts) | upekkhā manasikāro → upekhāmanasikāro (pts)ก็ธรรมในอากิญจัญญายตนะ คือ อากิญจัญญายตนสัญญา จิตเตกัคคตา ผัสสะ เวทนา สัญญา เจตนา วิญญาณ ฉันทะ อธิโมกข์ วิริยะ สติ อุเบกขา มนสิการเหล่านั้น สารีบุตรกำหนดตามลำดับบทได้แล้ว
Tyāssa dhammā viditā uppajjanti, viditā upaṭṭhahanti, viditā abbhatthaṁ gacchanti.
tyāssa → tyassa (sya-all)ธรรมที่สารีบุตรรู้แจ้งแล้วเหล่านั้น ย่อม เกิดขึ้น ตั้งอยู่ ดับไป
So evaṁ pajānāti:สารีบุตรนั้นรู้ชัดอย่างนี้ว่า
‘evaṁ kirame dhammā ahutvā sambhonti, hutvā paṭiventī’ti.
paṭiventīti → pativentīti (sya-all); pativedentīti (pts) | kirame → kira me (bjt, pts)‘ได้ยินว่า ธรรมเหล่านี้ที่ ยังไม่มีก็มีขึ้น ที่มีแล้วย่อมดับไป’
So tesu dhammesu anupāyo anapāyo anissito appaṭibaddho vippamutto visaṁyutto vimariyādīkatena cetasā viharati.
anupāyo → anupayo (bj) | vimariyādīkatena → vimariyādikatena (sya-all, pts)เธอจึงไม่ยินดี ไม่ยินร้าย อันกิเลสอาศัยไม่ได้ อันกิเลสพัวพันไม่ได้ หลุดพ้นแล้ว พรากได้แล้วในธรรมเหล่านั้น มีจิตที่ฝึกให้ ปราศจากเขตแดนคือกิเลสได้แล้วอยู่
So ‘atthi uttari nissaraṇan’ti pajānāti.
uttari → uttariṁ (bj, sya-all) | uttari nissaraṇanti → uttariṁ nissaraṇan ti (pts)สารีบุตรนั้นรู้ชัดว่า ‘การสลัดทุกข์ที่สูง ๆ ขึ้นไปยังมีอยู่’
Tabbahulīkārā atthitvevassa hoti.
atthitvevassa → atthi tvevassa (th) | tabbahulīkārā atthitvevassa → tabbahulikārā atthi t ev assa (pts)เธอมีความเห็นว่า การสลัดทุกข์มีได้เพราะการกระทำธรรมนั้นให้ มากขึ้น (๗)
Puna caparaṁ, bhikkhave, sāriputto sabbaso ākiñcaññāyatanaṁ samatikkamma nevasaññānāsaññāyatanaṁ upasampajja viharati.
samatikkamma → samatikkamā (pts) | caparaṁ → ca paraṁ (pts)อีกประการหนึ่ง เพราะล่วงอากิญจัญญายตนะได้โดยประการทั้งปวง สารีบุตรบรรลุเนวสัญญานาสัญญายตนะอยู่
So tāya samāpattiyā sato vuṭṭhahati.
vuṭṭhahati → vuṭṭhāti (sya-all)เธอมีสติออกจากสมาบัตินั้นแล้ว
So tāya samāpattiyā sato vuṭṭhahitvā ye dhammā atītā niruddhā vipariṇatā te dhamme samanupassati:
vuṭṭhahitvā ye dhammā → ye te dhammā (bj, pts1ed) | ye → ye te (bj) | dhammā → ye dhammā (bj: machasaṁ, syā, PTS) | dhammā → ye te dhammā (cck: sī.)พิจารณาเห็นธรรมที่ล่วงลับ ดับ แปรผันไปแล้วว่า
‘evaṁ kirame dhammā ahutvā sambhonti, hutvā paṭiventī’ti.
paṭiventīti → pativentīti (sya-all); pativedentīti (pts) | kirame → kira me (bjt, pts)‘ได้ยินว่า ธรรมเหล่านี้ ที่ยังไม่มีก็มีขึ้น ที่มีแล้วย่อมดับไป’
So tesu dhammesu anupāyo anapāyo anissito appaṭibaddho vippamutto visaṁyutto vimariyādīkatena cetasā viharati.
anupāyo → anupayo (bj) | vimariyādīkatena → vimariyādikatena (sya-all, pts)เธอจึงไม่ยินดี ไม่ยินร้าย อันกิเลสอาศัยไม่ได้ อันกิเลสพัวพันไม่ได้ หลุดพ้นแล้ว พรากได้แล้วในธรรมเหล่านั้น มีจิตที่ฝึกให้ ปราศจากเขตแดนคือกิเลสได้แล้วอยู่
So ‘atthi uttari nissaraṇan’ti pajānāti.
uttari → uttariṁ (bj, sya-all) | uttari nissaraṇanti → uttariṁ nissaraṇan ti (pts)สารีบุตรนั้นรู้ชัดว่า ‘การสลัดทุกข์ที่สูง ๆ ขึ้นไปยังมีอยู่’
Tabbahulīkārā atthitvevassa hoti.
atthitvevassa → atthi tvevassa (th) | tabbahulīkārā atthitvevassa → tabbahulikārā atthi t ev assa (pts)เธอมีความเห็นว่า การสลัดทุกข์มีได้เพราะการกระทำธรรมนั้นให้ มากขึ้น (๘)
Puna caparaṁ, bhikkhave, sāriputto sabbaso nevasaññānāsaññāyatanaṁ samatikkamma saññāvedayitanirodhaṁ upasampajja viharati. Paññāya cassa disvā āsavā parikkhīṇā honti.
paññāya cassa → paññāyapassa (sya-all) | samatikkamma → samatikkamā (pts) | caparaṁ → ca paraṁ (pts) | cassa → assa (pts)อีกประการหนึ่ง เพราะล่วงเนวสัญญานาสัญญายตนะได้โดยประการ ทั้งปวง สารีบุตรบรรลุสัญญาเวทยิตนิโรธอยู่ เพราะเห็นด้วยปัญญา อาสวะ ทั้งหลายของเธอจึงสิ้นไป
So tāya samāpattiyā sato vuṭṭhahati.
vuṭṭhahati → vuṭṭhāti (sya-all)สารีบุตรนั้นมีสติออกจากสมาบัติแล้ว
So tāya samāpattiyā sato vuṭṭhahitvā ye dhammā atītā niruddhā vipariṇatā te dhamme samanupassati:
vuṭṭhahitvā ye dhammā → ye te dhammā (bj, pts1ed) | ye → ye te (bj, pts) | dhammā → ye dhammā (bj: machasaṁ, syā, PTS)พิจารณาเห็นธรรม ที่ล่วงลับ ดับ แปรผันไปแล้วว่า
‘evaṁ kirame dhammā ahutvā sambhonti, hutvā paṭiventī’ti.
paṭiventīti → pativentīti (sya-all); pativedentīti (pts) | kirame → kira me (bjt, pts)‘ได้ยินว่า ธรรมเหล่านี้ที่ยังไม่มีก็มีขึ้น ที่มีแล้ว ย่อมดับไป’
So tesu dhammesu anupāyo anapāyo anissito appaṭibaddho vippamutto visaṁyutto vimariyādīkatena cetasā viharati.
anupāyo → anupayo (bj) | vimariyādīkatena → vimariyādikatena (sya-all, pts)เธอจึงไม่ยินดี ไม่ยินร้าย อันกิเลสอาศัยไม่ได้ อันกิเลสพัวพันไม่ได้ หลุดพ้นแล้ว พรากได้แล้วในธรรมเหล่านั้น มีจิตที่ฝึกให้ปราศจากเขตแดนคือ กิเลสได้แล้วอยู่
So ‘natthi uttari nissaraṇan’ti pajānāti.
uttari → uttariṁ (bj) | natthi uttari → atthi uttariṁ (sya-all)สารีบุตรนั้นรู้ชัดว่า ‘การสลัดทุกข์ที่สูง ๆ ขึ้นไปยังมีอยู่’
Tabbahulīkārā natthi tvevassa hoti.
natthi → atthi (sya-all) | natthitvevassa → natthitevassa (bj: PTS)เธอมี ความเห็นว่า การสลัดทุกข์มีได้เพราะการกระทำธรรมนั้นให้มากขึ้น (๙)
Yaṁ kho taṁ, bhikkhave, sammā vadamāno vadeyya:ภิกษุทั้งหลาย บุคคลผู้กล่าวชอบ พึงกล่าวชมภิกษุรูปใดว่า
‘vasippatto pāramippatto ariyasmiṁ sīlasmiṁ, vasippatto pāramippatto ariyasmiṁ samādhismiṁ, vasippatto pāramippatto ariyāya paññāya, vasippatto pāramippatto ariyāya vimuttiyā’ti, sāriputtameva taṁ sammā vadamāno vadeyya:
paññāya → saññāya (pts) | paññāya → saññāya (bj: PTS) | vimuttiyāti sāriputtameva → vimuttiyā ti sāriputtam eva (pts)‘เป็นผู้ ถึงวสี(ความชำนาญ) ถึงบารมี(ความสำเร็จ)ในอริยศีล เป็นผู้ถึงวสี ถึงบารมีใน อริยสมาธิ เป็นผู้ถึงวสี ถึงบารมีในอริยปัญญา เป็นผู้ถึงวสี ถึงบารมีในอริยวิมุตติ’ ภิกษุรูปนั้นคือสารีบุตรนั่นเอง ที่ผู้กล่าวชอบพึงกล่าวชมว่า
‘vasippatto pāramippatto ariyasmiṁ sīlasmiṁ, vasippatto pāramippatto ariyasmiṁ samādhismiṁ, vasippatto pāramippatto ariyāya paññāya, vasippatto pāramippatto ariyāya vimuttiyā’ti.
ariyāya → ariyā (pts) | vimuttiyāti → vimuttiyā ti (pts)‘เป็นผู้ถึงวสี ถึงบารมี ในอริยศีล เป็นผู้ถึงวสี ถึงบารมีในอริยสมาธิ เป็นผู้ถึงวสี ถึงบารมีในอริยปัญญา เป็นผู้ถึงวสี ถึงบารมีในอริยวิมุตติ’
Yaṁ kho taṁ, bhikkhave, sammā vadamāno vadeyya:บุคคลผู้กล่าวชอบ พึงกล่าวชมภิกษุรูปใดว่า
‘bhagavato putto oraso mukhato jāto dhammajo dhammanimmito dhammadāyādo no āmisadāyādo’ti, sāriputtameva taṁ sammā vadamāno vadeyya:
āmisadāyādoti sāriputtameva → āmisadāyādo ti sāriputtam eva (pts)‘เป็นบุตร เป็นโอรสของพระผู้ มีพระภาค เกิดแต่พระโอษฐ์ของพระผู้มีพระภาค เกิดแต่ธรรม อันธรรมเนรมิตแล้ว เป็นธรรมทายาท ไม่ใช่เป็นอามิสทายาท’ ภิกษุรูปนั้นคือสารีบุตรนั่นเอง ที่ผู้กล่าว ชอบพึงกล่าวชมว่า
‘bhagavato putto oraso mukhato jāto dhammajo dhammanimmito dhammadāyādo no āmisadāyādo’ti.
āmisadāyādoti → āmisadāyādo ti (pts)‘เป็นบุตร เป็นโอรสของพระผู้มีพระภาค เกิดแต่พระโอษฐ์ของ พระผู้มีพระภาค เกิดแต่ธรรม อันธรรมเนรมิตแล้ว เป็นธรรมทายาท ไม่ใช่เป็น อามิสทายาท’
Sāriputto, bhikkhave, tathāgatena anuttaraṁ dhammacakkaṁ pavattitaṁ sammadeva anuppavattetī”ti.
sammadeva → sammad eva (pts)ภิกษุทั้งหลาย สารีบุตรประกาศธรรมจักรอันไม่มีธรรมอื่นยิ่งกว่า ที่ตถาคต ประกาศไว้แล้วโดยลำดับ โดยชอบทีเดียว”
Idamavoca bhagavā.
idamavoca → idam avoca (pts)พระผู้มีพระภาคได้ตรัสภาษิตนี้แล้ว
Attamanā te bhikkhū bhagavato bhāsitaṁ abhinandunti.
abhinandunti → abhinandun ti (pts)ภิกษุเหล่านั้นมีใจยินดีต่างชื่นชมพระ ภาษิตของพระผู้มีพระภาค ดังนี้แล