Chabbisodhanasutta๑๑๒ ฉวิโสธนสูตร
Evaṁ me sutaṁ—
evaṁ me → evamme (th) | evaṁ → evam (pts)ข้าพเจ้าได้สดับมาอย่างนี้
ekaṁ samayaṁ bhagavā sāvatthiyaṁ viharati jetavane anāthapiṇḍikassa ārāme.สมัยหนึ่ง พระผู้มีพระภาคประทับอยู่ ณ พระเชตวัน อารามของอนาถ บิณฑิกเศรษฐี เขตกรุงสาวัตถี
Tatra kho bhagavā bhikkhū āmantesi:ณ ที่นั้นแล พระผู้มีพระภาคได้รับสั่งเรียกภิกษุ ทั้งหลายมาตรัสว่า
“bhikkhavo”ti.
bhikkhavoti → bhikkhavo ti (pts)“ภิกษุทั้งหลาย”
“Bhadante”ti te bhikkhū bhagavato paccassosuṁ.
bhadanteti → bhadante ti (pts)ภิกษุเหล่านั้นทูลรับสนองพระดำรัสแล้ว
Bhagavā etadavoca:
etadavoca → etad avoca (pts)พระผู้มีพระภาคจึงได้ตรัสเรื่องนี้ว่า
“Idha, bhikkhave, bhikkhu aññaṁ byākaroti:“ภิกษุทั้งหลาย ภิกษุในธรรมวินัยนี้ย่อมพยากรณ์อรหัตตผลว่า ‘khīṇā jāti, vusitaṁ brahmacariyaṁ, kataṁ karaṇīyaṁ, nāparaṁ itthattāyāti pajānāmī’ti.‘ข้าพเจ้ารู้ชัด ว่า ‘ชาติสิ้นแล้ว อยู่จบพรหมจรรย์แล้ว ทำกิจที่ควรทำเสร็จแล้ว ไม่มีกิจอื่น เพื่อความเป็นอย่างนี้อีกต่อไป‘
Tassa, bhikkhave, bhikkhuno bhāsitaṁ neva abhinanditabbaṁ nappaṭikkositabbaṁ.
nappaṭikkositabbaṁ → na paṭikkositabbaṁ (th) | neva → n eva (pts)เธอทั้งหลายไม่ควรยินดี ไม่ควรคัดค้านคำกล่าว ของภิกษุรูปนั้น
Anabhinanditvā appaṭikkositvā pañho pucchitabbo:ไม่ยินดี ไม่คัดค้านแล้ว พึงถามปัญหาว่า
‘cattārome, āvuso, vohārā tena bhagavatā jānatā passatā arahatā sammāsambuddhena sammadakkhātā.
cattārome → cattāro me (bjt, pts) | sammadakkhātā → sammad akkhātā (pts)‘ท่านผู้มีอายุ โวหาร ๔ ประการนี้ที่พระผู้มีพระภาคผู้ทรงรู้ทรงเห็น เป็นพระอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้า พระองค์นั้นตรัสไว้ชอบแล้ว’
Katame cattāro?โวหาร ๔ ประการ อะไรบ้าง คือ
Diṭṭhe diṭṭhavāditā, sute sutavāditā, mute mutavāditā, viññāte viññātavāditā—
mute → Si mutto, and (infra) mutte. (pts note)๑. การกล่าวสิ่งที่ได้เห็นว่าได้เห็น ๒. การกล่าวสิ่งที่ได้ฟังว่าได้ฟัง ๓. การกล่าวสิ่งที่ได้ทราบว่าได้ทราบ ๔. การกล่าวสิ่งที่ได้รู้ว่าได้รู้
ime kho, āvuso, cattāro vohārā tena bhagavatā jānatā passatā arahatā sammāsambuddhena sammadakkhātā.
sammadakkhātā → sammad akkhātā (pts)ท่านผู้มีอายุ โวหาร ๔ ประการนี้ ที่พระผู้มีพระภาคผู้ทรงรู้ทรงเห็น เป็น พระอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าพระองค์นั้นตรัสไว้ชอบแล้ว
Kathaṁ jānato panāyasmato, kathaṁ passato imesu catūsu vohāresu anupādāya āsavehi cittaṁ vimuttan’ti?
catūsu → catusu (bj, pts) | panāyasmato → pan āyasmato (pts) | vimuttanti → vimuttan ti (pts)ก็จิตของท่านผู้มีอายุ ผู้รู้อยู่ เห็นอยู่อย่างไร จึงหลุดพ้นจากอาสวะ เพราะไม่ยึดมั่นในโวหาร ๔ ประการนี้ได้’
Khīṇāsavassa, bhikkhave, bhikkhuno vusitavato katakaraṇīyassa ohitabhārassa anuppattasadatthassa parikkhīṇabhavasaṁyojanassa sammadaññāvimuttassa ayamanudhammo hoti veyyākaraṇāya:
parikkhīṇabhavasaṁyojanassa sammadaññāvimuttassa → parikkhīṇabhavasaññojanassa sammadaññā vimuttassa (bjt) | parikkhīṇabhavasaṁyojanassa → parikkhīṇabhavasaññojanassa (th) | ayamanudhammo → ayam anudhammo (pts)ภิกษุทั้งหลาย ภิกษุผู้เป็นขีณาสพ อยู่จบพรหมจรรย์แล้ว ทำกิจที่ควรทำ เสร็จแล้ว ปลงภาระได้แล้ว บรรลุประโยชน์ตน โดยลำดับแล้ว สิ้นภวสังโยชน์แล้ว หลุดพ้นแล้วเพราะรู้โดยชอบ จึงนับว่ามีธรรมสมควรพยากรณ์ได้ดังนี้ว่า
‘diṭṭhe kho ahaṁ, āvuso, anupāyo anapāyo anissito appaṭibaddho vippamutto visaṁyutto vimariyādīkatena cetasā viharāmi.
anupāyo → anupayo (bj) | vimariyādīkatena → vimariyādikatena (sya-all, pts)‘ท่าน ผู้มีอายุ ข้าพเจ้าไม่ยินดี ไม่ยินร้าย อันกิเลสอาศัยไม่ได้ อันกิเลสพัวพันไม่ได้ หลุดพ้นแล้ว พรากได้แล้วในสิ่งที่ตนเห็นแล้ว มีจิตที่ฝึกให้ปราศจากเขตแดนคือ กิเลสได้แล้วอยู่
Sute kho ahaṁ, āvuso …pe…
āvuso → avuso (pts)ข้าพเจ้าไม่ยินดี ... ในสิ่งที่ตนได้ฟังแล้ว ...
mute kho ahaṁ, āvuso …ข้าพเจ้าไม่ยินดี ... ในสิ่งที่ตนได้ทราบแล้ว ...
viññāte kho ahaṁ, āvuso, anupāyo anapāyo anissito appaṭibaddho vippamutto visaṁyutto vimariyādīkatena cetasā viharāmi.
anupāyo → anupayo (bj) | vimariyādīkatena → vimariyādikatena (sya-all, pts)ข้าพเจ้าไม่ยินดี ไม่ยินร้าย อันกิเลสอาศัยไม่ได้ อันกิเลสพัวพันไม่ได้ หลุดพ้นแล้ว พรากได้แล้วในสิ่งที่ตนได้รู้ มีจิตที่ฝึกให้ปราศจากเขตแดนคือกิเลส ได้แล้วอยู่
Evaṁ kho me, āvuso, jānato evaṁ passato imesu catūsu vohāresu anupādāya āsavehi cittaṁ vimuttan’ti.
catūsu → catusu (bj, pts) | vimuttanti → vimuttan ti (pts)จิตของข้าพเจ้าผู้รู้อยู่ เห็นอยู่อย่างนี้แล จึงหลุดพ้นจากอาสวะ เพราะ ไม่ยึดมั่นในโวหาร ๔ ประการนี้
Tassa, bhikkhave, bhikkhuno ‘sādhū’ti bhāsitaṁ abhinanditabbaṁ anumoditabbaṁ.ภิกษุทั้งหลาย คำที่ภิกษุรูปนั้นกล่าว เธอทั้งหลายควรชื่นชมยินดีว่า ‘Sādhū’ti bhāsitaṁ abhinanditvā anumoditvā uttariṁ pañho pucchitabbo.‘สาธุ’ แล้วพึงถามปัญหายิ่งขึ้นไปว่า
‘Pañcime, āvuso, upādānakkhandhā tena bhagavatā jānatā passatā arahatā sammāsambuddhena sammadakkhātā.
pañcime → pañca kho ime (bj, sya-all, pts) | sammadakkhātā → sammad akkhāta (pts) | ime → pañcime (bj: sīmu, machasaṁ)‘ท่านผู้มีอายุ อุปาทานขันธ์ ๕ ประการนี้ ที่พระผู้มีพระภาคผู้ทรงรู้ ทรงเห็น เป็นพระอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าพระองค์นั้นตรัสไว้ชอบแล้ว
Katame pañca?อุปาทานขันธ์ ๕ ประการ อะไรบ้าง คือ
Seyyathidaṁ—rūpupādānakkhandho, vedanupādānakkhandho, saññupādānakkhandho, saṅkhārupādānakkhandho, viññāṇupādānakkhandho—
seyyathidaṁ → (bj) | saṅkhārupādānakkhandho → saṅkhārūpādānakkhandho (bj)๑. รูปูปาทานขันธ์ ๒. เวทนูปาทานขันธ์ ๓. สัญญูปาทานขันธ์ ๔. สังขารูปาทานขันธ์ ๕. วิญญาณูปาทานขันธ์
ime kho, āvuso, pañcupādānakkhandhā tena bhagavatā jānatā passatā arahatā sammāsambuddhena sammadakkhātā.
pañcupādānakkhandhā → pañc upādānakkhandā (pts) | sammadakkhātā → sammad akkhātā (pts)ท่านผู้มีอายุ อุปาทานขันธ์ ๕ ประการนี้ ที่พระผู้มีพระภาคผู้ทรงรู้ ทรงเห็น เป็นพระอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าพระองค์นั้นตรัสไว้ชอบแล้ว
Kathaṁ jānato panāyasmato, kathaṁ passato imesu pañcasu upādānakkhandhesu anupādāya āsavehi cittaṁ vimuttan’ti?
pañcasu upādānakkhandhesu → pañcasupādānakkhandhesu (bj, sya-all) | upādānakkhandhesu → pādānakkhandhesu (pts) | panāyasmato → pan āyasmato (pts) | vimuttanti → vimuttan ti (pts)ก็จิตของท่านผู้มีอายุ ผู้รู้อยู่ เห็นอยู่อย่างไร จึงหลุดพ้นจากอาสวะเพราะไม่ยึดมั่นในอุปาทานขันธ์ ๕ ประการนี้ได้’
Khīṇāsavassa, bhikkhave, bhikkhuno vusitavato katakaraṇīyassa ohitabhārassa anuppattasadatthassa parikkhīṇabhavasaṁyojanassa sammadaññāvimuttassa ayamanudhammo hoti veyyākaraṇāya:
sammadaññāvimuttassa ayamanudhammo → sammadaññāvimuttassas ayam anudhammo (pts) | parikkhīṇabhavasaṁyojanassa sammadaññāvimuttassa → parikkhīṇabhavasaññojanassa sammadaññā vimuttassa (bjt) | parikkhīṇabhavasaṁyojanassa → parikkhīṇabhavasaññojanassa (th)ภิกษุทั้งหลาย ภิกษุผู้เป็นขีณาสพ อยู่จบพรหมจรรย์แล้ว ทำกิจที่ควรทำ เสร็จแล้ว ปลงภาระได้แล้ว บรรลุประโยชน์ตนโดยลำดับแล้ว สิ้นภวสังโยชน์แล้ว หลุดพ้นแล้วเพราะรู้โดยชอบ จึงนับว่ามีธรรมอันสมควรจะพยากรณ์ได้ดังนี้ว่า
‘rūpaṁ kho ahaṁ, āvuso, abalaṁ virāgunaṁ anassāsikanti viditvā ye rūpe upāyūpādānā cetaso adhiṭṭhānābhinivesānusayā tesaṁ khayā virāgā nirodhā cāgā paṭinissaggā vimuttaṁ me cittanti pajānāmi.
upāyūpādānā → upayūpādānā (bj, mr); upādāyupādānā (sya-all); upāyupādānā (pts1ed) | virāgunaṁ → virāgaṁ (bj, pts1ed); virāgutaṁ (ṭīkā) | virāgunaṁ anassāsikanti → virāgaṁ anassāsikaṁ (pts) | upāyūpādānā → upāyupādānā (pts) | upayūpādānā → upāyupādānā (bj: sīmu, PTS); upāyūpādānā (bj: machasaṁ); upādāyupādanā (bj: syā) | virāgunaṁ → virāgaṁ (cck: sī. pī.); virāgutaṁ (cck: ṭīkā) | upāyūpādānā → upayūpādānā (cck: ka.) | anassāsikaṁ → So Bu ("virāgan ti vigacchanasabhāvaṁ; anassāsikan ti assāsavirahitaṁ"); Sky virāgukaṁ (Sk infra virāguṇaṁkaṁ) anassāsikaṁ; Si virāgunaṁ anassāsikan ti. (pts note) | upāyupādānā → So Sky Bu; Si upādāyupādānā. (pts note) | vimuttaṁ → vimuttam (pts) | cittanti → cittan ti (pts)‘ท่านผู้มีอายุ ข้าพเจ้ารู้แจ้งรูปว่า ‘ไม่มีกำลัง ปราศจากความน่ารัก ไม่เป็นที่ตั้ง แห่งความชื่นใจ’ จึงรู้ชัดว่า ‘จิตของเราหลุดพ้นแล้ว’ เพราะความสิ้นไป เพราะ ความคลายไป เพราะความดับไป เพราะความสละไป และเพราะความสละคืนซึ่ง อุปาทานขันธ์ที่ยึดมั่นในรูป และอนุสัยคือความตั้งใจมั่นและความปักใจมั่นได้
Vedanaṁ kho ahaṁ, āvuso …pe…ข้าพเจ้ารู้แจ้งเวทนา ฯลฯ
saññaṁ kho ahaṁ, āvuso …ข้าพเจ้ารู้แจ้งสัญญา ฯลฯ
saṅkhāre kho ahaṁ, āvuso …
saṅkhāre → saṁkhāre (pts) | āvuso → avuso (pts)ข้าพเจ้ารู้แจ้งสังขาร ฯลฯ
viññāṇaṁ kho ahaṁ, āvuso, abalaṁ virāgunaṁ anassāsikanti viditvā ye viññāṇe upāyūpādānā cetaso adhiṭṭhānābhinivesānusayā tesaṁ khayā virāgā nirodhā cāgā paṭinissaggā vimuttaṁ me cittanti pajānāmi.
virāgunaṁ → virāgaṁ (bj) | upāyūpādānā → upayūpādānā (bj); upādāyupādānā (sya-all); upāyupādānā (pts) | virāgunaṁ anassāsikanti → virāgaṁ anassāsikaṁ (pts) | vimuttaṁ → vimuttam (pts) | cittanti → cittan ti (pts)ข้าพเจ้ารู้แจ้งวิญญาณว่า ‘ไม่มีกำลัง ปราศจากความน่ารัก ไม่เป็นที่ตั้งแห่ง ความชื่นใจ’ จึงรู้ชัดว่า ‘จิตของเราหลุดพ้นแล้ว’ เพราะความสิ้นไป เพราะ ความคลายไป เพราะความดับไป เพราะความสละไป และเพราะความสละคืนซึ่ง อุปาทานขันธ์ที่ยึดมั่นในวิญญาณ และอนุสัยคือความตั้งใจมั่นและความปักใจมั่นได้
Evaṁ kho me, āvuso, jānato evaṁ passato imesu pañcasu upādānakkhandhesu anupādāya āsavehi cittaṁ vimuttan’ti.
pañcasu upādānakkhandhesu → pañcasūpādānakkhandhesu (bj); pañcasupādānakkhandhesu (sya-all) | upādānakkhandhesu → pādānakkhandhesu (pts) | vimuttanti → vimuttan ti (pts)ท่านผู้มีอายุ จิตของข้าพเจ้าผู้รู้อยู่ เห็นอยู่อย่างนี้ จึงหลุดพ้นจากอาสวะ เพราะ ไม่ยึดมั่นในอุปาทานขันธ์ ๕ ประการนี้ได้’
Tassa, bhikkhave, bhikkhuno ‘sādhū’ti bhāsitaṁ abhinanditabbaṁ, anumoditabbaṁ.ภิกษุทั้งหลาย คำที่ภิกษุรูปนั้นกล่าว เธอทั้งหลายควรชื่นชมยินดีว่า ‘Sādhū’ti bhāsitaṁ abhinanditvā anumoditvā uttariṁ pañho pucchitabbo.‘สาธุ’ แล้วพึงถามปัญหายิ่งขึ้นไปว่า
‘Chayimā, āvuso, dhātuyo tena bhagavatā jānatā passatā arahatā sammāsambuddhena sammadakkhātā.
chayimā āvuso → chayimāvuso (sya-all) | chayimā → cha kho panimāni (bj: machasaṁ) | chayimā → cha y imā (pts) | sammadakkhātā → sammad akkhātā (pts)‘ท่านผู้มีอายุ ธาตุ ๖ ประการนี้ ที่พระผู้มีพระภาคผู้ทรงรู้ทรงเห็น เป็นพระอรหันตสัมมาสัมพุทธจ้าพระองค์นั้นตรัสไว้ชอบแล้ว
Katamā cha?ธาตุ ๖ ประการ อะไรบ้าง คือ
Pathavīdhātu, āpodhātu, tejodhātu, vāyodhātu, ākāsadhātu, viññāṇadhātu—
pathavīdhātu → paṭhavīdhātu (bj, sya-all, pts)๑. ปฐวีธาตุ(ธาตุดิน) ๒. อาโปธาตุ(ธาตุน้ำ) ๓. เตโชธาตุ(ธาตุไฟ) ๔. วาโยธาตุ(ธาตุลม) ๕. อากาสธาตุ(ธาตุคืออากาศ) ๖. วิญญาณธาตุ(ธาตุคือวิญญาณ)
imā kho, āvuso, cha dhātuyo tena bhagavatā jānatā passatā arahatā sammāsambuddhena sammadakkhātā.
sammadakkhātā → sammad akkhātā (pts)ท่านผู้มีอายุ ธาตุ ๖ ประการนี้ ที่พระผู้มีพระภาคผู้ทรงรู้ทรงเห็น เป็น พระอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าพระองค์นั้นตรัสไว้ชอบแล้ว
Kathaṁ jānato panāyasmato, kathaṁ passato imāsu chasu dhātūsu anupādāya āsavehi cittaṁ vimuttan’ti?
dhātūsu → dhātusu (bj, pts) | panāyasmato → pan āyasmato (pts) | vimuttanti → vimuttan ti (pts)ก็จิตของท่านผู้มีอายุ ผู้รู้ อยู่ เห็นอยู่อย่างไร จึงหลุดพ้นจากอาสวะ เพราะไม่ยึดมั่นในธาตุ ๖ ประการนี้ได้’
Khīṇāsavassa, bhikkhave, bhikkhuno vusitavato katakaraṇīyassa ohitabhārassa anuppattasadatthassa parikkhīṇabhavasaṁyojanassa sammadaññāvimuttassa ayamanudhammo hoti veyyākaraṇāya:
parikkhīṇabhavasaṁyojanassa sammadaññāvimuttassa → parikkhīṇabhavasaññojanassa sammadaññā vimuttassa (bjt) | parikkhīṇabhavasaṁyojanassa → parikkhīṇabhavasaññojanassa (th) | ayamanudhammo → ayam anudhammo (pts)ภิกษุทั้งหลาย ภิกษุผู้เป็นขีณาสพ อยู่จบพรหมจรรย์แล้ว ทำกิจที่ควรทำ เสร็จแล้ว ปลงภาระได้แล้ว บรรลุประโยชน์ตนโดยลำดับแล้ว สิ้นภวสังโยชน์แล้ว หลุดพ้นแล้วเพราะรู้โดยชอบ จึงนับว่ามีธรรมอันสมควรจะพยากรณ์ได้ว่า
‘pathavīdhātuṁ kho ahaṁ, āvuso, na attato upagacchiṁ, na ca pathavīdhātunissitaṁ attānaṁ.
pathavīdhātuṁ → paṭhavīdhātuṁ (bj, sya-all, pts) | pathavīdhātunissitaṁ → paṭhavīdhātunissitaṁ (bj, sya-all, pts) | na attato → anattato (sya-all, pts)‘ท่าน ผู้มีอายุ ข้าพเจ้ามิได้ยึดมั่นปฐวีธาตุโดยความเป็นอัตตา และมิได้ยึดมั่นอัตตาที่ อาศัยปฐวีธาตุ’
Ye ca pathavīdhātunissitā upāyūpādānā cetaso adhiṭṭhānābhinivesānusayā tesaṁ khayā virāgā nirodhā cāgā paṭinissaggā vimuttaṁ me cittanti pajānāmi.
pathavīdhātunissitā upāyūpādānā → paṭhavīdhātunissitā upayūpādānā (bj); paṭhavīdhātunissitā upādāyupādānā (sya-all); paṭhavīdhātunissitā upāyupādānā (pts) | upayūpādānā → upāyupādānā (bj: sīmu, PTS); upāyūpādānā (bj: machasaṁ); upādāyupādanā (bj: syā) | cittanti → cittan ti (pts)จึงรู้ชัดว่า ‘จิตของเราหลุดพ้นแล้ว’ เพราะความสิ้นไป เพราะ ความคลายไป เพราะความดับไป เพราะความสละไป และเพราะความสละคืนซึ่ง อุปาทานขันธ์ที่ยึดมั่นอาศัยปฐวีธาตุ และอนุสัยคือความตั้งใจมั่นและความปักใจมั่น ได้
Āpodhātuṁ kho ahaṁ, āvuso …pe…ข้าพเจ้ามิได้ยึดมั่นอาโปธาตุ ฯลฯ
tejodhātuṁ kho ahaṁ, āvuso …ข้าพเจ้ามิได้ยึดมั่นเตโชธาตุ ฯลฯ
vāyodhātuṁ kho ahaṁ, āvuso …ข้าพเจ้ามิได้ยึดมั่นวาโยธาตุ ฯลฯ
ākāsadhātuṁ kho ahaṁ, āvuso …ข้าพเจ้ามิได้ยึดมั่นอากาสธาตุ ฯลฯ
viññāṇadhātuṁ kho ahaṁ, āvuso, na attato upagacchiṁ, na ca viññāṇadhātunissitaṁ attānaṁ.
na attato → anattato (sya-all, pts)ข้าพเจ้ามิได้ยึดมั่นวิญญาณธาตุโดยความเป็นอัตตา และมิได้ยึดมั่นอัตตาอัน อาศัยวิญญาณธาตุ
Ye ca viññāṇadhātunissitā upāyūpādānā cetaso adhiṭṭhānābhinivesānusayā tesaṁ khayā virāgā nirodhā cāgā paṭinissaggā vimuttaṁ me cittanti pajānāmi.
upāyūpādānā → upayūpādānā (bj); upādāyupādānā (sya-all); upāyupādānā (pts) | cittanti → cittan ti (pts)จึงรู้ชัดว่า ‘จิตของเราหลุดพ้นแล้ว’ เพราะความสิ้นไป เพราะความคลายกำหนัด เพราะความดับไป เพราะความสละไป และเพราะ ความสละคืนซึ่งอุปาทานขันธ์ที่ยึดมั่นอาศัยวิญญาณธาตุ และอนุสัยคือความตั้งใจ มั่นและความปักใจมั่นได้
Evaṁ kho me, āvuso, jānato, evaṁ passato imāsu chasu dhātūsu anupādāya āsavehi cittaṁ vimuttan’ti.
dhātūsu → dhātusu (bj, pts) | vimuttanti → vimuttan ti (pts)ท่านผู้มีอายุ จิตของข้าพเจ้าผู้รู้อยู่ เห็นอยู่อย่างนี้ จึง หลุดพ้นจากอาสวะ เพราะไม่ยึดมั่นในธาตุ ๖ ประการนี้ได้’
Tassa, bhikkhave, bhikkhuno ‘sādhū’ti bhāsitaṁ abhinanditabbaṁ, anumoditabbaṁ.ภิกษุทั้งหลาย คำที่ภิกษุรูปนั้นกล่าว เธอทั้งหลายควรชื่นชมยินดีว่า ‘Sādhū’ti bhāsitaṁ abhinanditvā anumoditvā uttariṁ pañho pucchitabbo.‘สาธุ’ แล้วพึงถามปัญหายิ่งขึ้นไปว่า
‘Cha kho panimāni, āvuso, ajjhattikabāhirāni āyatanāni tena bhagavatā jānatā passatā arahatā sammāsambuddhena sammadakkhātāni.
ajjhattikabāhirāni → ajjhattikāni bāhirāni (sya-all, pts) | ajjhattikabāhirāni → ajjhattikāni bāhirāni (bj: syā, PTS) | ajjhattikabāhirāni → ajjhattikāni bāhirāni (cck: syā. kaṁ. pī.) | panimāni → pan imāni (pts) | sammadakkhātāni → sammad akkhātāni (pts)‘ท่านผู้มีอายุ ก็อายตนะภายในและอายตนะภายนอกอย่างละ ๖ ประการนี้ ที่พระผู้มีพระภาคผู้ทรงรู้ทรงเห็น เป็นพระอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้า พระองค์นั้นตรัสไว้ชอบแล้ว
Katamāni cha?อายตนะภายในและอายตนะภายนอกอย่างละ ๖ ประการ อะไรบ้าง คือ
Cakkhu ceva rūpā ca, sotañca saddā ca, ghānañca gandhā ca, jivhā ca rasā ca, kāyo ca phoṭṭhabbā ca, mano ca dhammā ca—
cakkhu → cakkhuṁ (bj) | ceva → cakkhu ceva (bj: machasaṁ, syā, PTS) | sotañca → sotaṁ ca (bjt, th, pts) | ghānañca → ghānaṁ ca (bjt, th, pts) | ceva → eva (pts)๑. จักขุ(ตา)คู่กับรูป ๒. โสตะ(หู)คู่กับสัททะ(เสียง) ๓. ฆานะ(จมูก)คู่กับคันธะ(กลิ่น) ๔. ชิวหา(ลิ้น)คู่กับรส ๕. กายคู่กับโผฏฐัพพะ ๖. มโน(ใจ)คู่กับธรรมารมณ์
imāni kho, āvuso, cha ajjhattikabāhirāni āyatanāni tena bhagavatā jānatā passatā arahatā sammāsambuddhena sammadakkhātāni.
ajjhattikabāhirāni → ajjhattikāni bāhirāni (sya-all, pts) | sammadakkhātāni → sammad akkhātāni (pts)ท่านผู้มีอายุ อายตนะภายในและอายตนะภายนอกอย่างละ ๖ ประการนี้ ที่พระผู้มีพระภาคผู้ทรงรู้ทรงเห็น เป็นพระอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าพระองค์นั้น ตรัสไว้ชอบแล้ว
Kathaṁ jānato panāyasmato, kathaṁ passato imesu chasu ajjhattikabāhiresu āyatanesu anupādāya āsavehi cittaṁ vimuttan’ti?
panāyasmato → pan āyasmato (pts) | vimuttanti → vimuttan ti (pts)ก็จิตของท่านผู้มีอายุ ผู้รู้อยู่ เห็นอยู่อย่างไร จึงหลุดพ้นจากอาสวะ เพราะไม่ยึดมั่นในอายตนะภายในและอายตนะภายนอกอย่างละ ๖ ประการนี้ได้’
Khīṇāsavassa, bhikkhave, bhikkhuno vusitavato katakaraṇīyassa ohitabhārassa anuppattasadatthassa parikkhīṇabhavasaṁyojanassa sammadaññāvimuttassa ayamanudhammo hoti veyyākaraṇāya:
parikkhīṇabhavasaṁyojanassa → parikkhīṇabhavasaññojanassa (bjt, th) | ayamanudhammo → ayam anudhammo (pts)ภิกษุทั้งหลาย ภิกษุผู้เป็นขีณาสพ อยู่จบพรหมจรรย์แล้ว ทำกิจที่ควรทำ เสร็จแล้ว ปลงภาระได้แล้ว บรรลุประโยชน์ตนโดยลำดับแล้ว สิ้นภวสังโยชน์แล้ว หลุดพ้นแล้วเพราะรู้โดยชอบ จึงนับว่ามีธรรมอันสมควรจะพยากรณ์ได้ว่า
‘cakkhusmiṁ, āvuso, rūpe cakkhuviññāṇe cakkhuviññāṇaviññātabbesu dhammesu yo chando yo rāgo yā nandī yā taṇhā ye ca upāyūpādānā cetaso adhiṭṭhānābhinivesānusayā tesaṁ khayā virāgā nirodhā cāgā paṭinissaggā vimuttaṁ me cittanti pajānāmi.
nandī → nandi (bj, sya-all, km) | upāyūpādānā → upayūpādānā (bj) | ca upāyūpādānā → upādāyupādānā (sya-all); upāyupādānā (pts) | nandī → nandi (cck: sī. syā. kaṁ. pī.) | vimuttaṁ → vimuttam (pts) | cittanti → cittan ti (pts)‘ท่านผู้มี อายุ ข้าพเจ้ารู้ชัดว่า ‘จิตของข้าพเจ้าหลุดพ้นแล้ว’ เพราะความสิ้นไป เพราะ ความคลายไป เพราะความดับไป เพราะความสละไป และเพราะความสละคืนซึ่ง ความพอใจ ความกำหนัด ความยินดี ความอยาก ความยึดมั่น อุปาทาน และ อนุสัยคือความตั้งใจมั่นและความปักใจมั่นในจักขุ ในรูป ในจักขุวิญญาณ และใน ธรรมที่พึงรู้แจ้งทางจักขุวิญญาณ
Sotasmiṁ, āvuso, sadde sotaviññāṇe …pe…ข้าพเจ้ารู้ชัดว่า ฯลฯ ในโสตะ ในเสียง ในโสตวิญญาณ ฯลฯ
ghānasmiṁ, āvuso, gandhe ghānaviññāṇe …ข้าพเจ้ารู้ชัดว่า ฯลฯ ในฆานะ ในกลิ่น ในฆานวิญญาณ ฯลฯ
jivhāya, āvuso, rase jivhāviññāṇe …ข้าพเจ้ารู้ชัดว่า ฯลฯ ในชิวหา ในรส ในชิวหาวิญญาณ ฯลฯ
kāyasmiṁ, āvuso, phoṭṭhabbe kāyaviññāṇe …ข้าพเจ้ารู้ชัดว่า ฯลฯ ในกาย ในโผฏฐัพพะ ในกายวิญญาณ ฯลฯ
manasmiṁ, āvuso, dhamme manoviññāṇe manoviññāṇaviññātabbesu dhammesu yo chando yo rāgo yā nandī yā taṇhā ye ca upāyūpādānā cetaso adhiṭṭhānābhinivesānusayā tesaṁ khayā virāgā nirodhā cāgā paṭinissaggā vimuttaṁ me cittanti pajānāmi.
upāyūpādānā → upayūpādānā (bj) | nandī → nandi (sya-all) | ca upāyūpādānā → upādāyupādānā (sya-all); upāyupādānā (pts) | vimuttaṁ → vimuttam (pts) | cittanti → cittan ti (pts)ข้าพเจ้ารู้ชัดว่า ‘จิตของข้าพเจ้าหลุดพ้นแล้ว’ เพราะความสิ้นไป เพราะ ความคลายไป เพราะความดับไป เพราะความสละไป และเพราะความสละคืนซึ่ง ความพอใจ ความกำหนัด ความยินดี ความอยาก ความยึดมั่น อุปาทาน และ อนุสัยคือความตั้งใจมั่นและความปักใจมั่นในมโน ในธรรมารมณ์ ในมโนวิญญาณ และในธรรมที่พึงรู้แจ้งทางมโนวิญญาณ
Evaṁ kho me, āvuso, jānato evaṁ passato imesu chasu ajjhattikabāhiresu āyatanesu anupādāya āsavehi cittaṁ vimuttan’ti.
ajjhattikabāhiresu → ajjhattika bāhiresu (th) | vimuttanti → vimuttan ti (pts)ท่านผู้มีอายุ จิตของข้าพเจ้าผู้รู้อยู่ เห็น อยู่อย่างนี้จึงหลุดพ้นจากอาสวะ เพราะไม่ยึดมั่นในอายตนะภายในและอายตนะ ภายนอกอย่างละ ๖ ประการนี้ได้’
Tassa, bhikkhave, bhikkhuno ‘sādhū’ti bhāsitaṁ abhinanditabbaṁ anumoditabbaṁ.ภิกษุทั้งหลาย คำที่ภิกษุรูปนั้นกล่าว เธอทั้งหลายควรชื่นชมยินดีว่า ‘Sādhū’ti bhāsitaṁ abhinanditvā anumoditvā uttariṁ pañho pucchitabbo.‘สาธุ’ แล้วพึงถามปัญหายิ่งขึ้นไปว่า
‘Kathaṁ jānato panāyasmato, kathaṁ passato imasmiñca saviññāṇake kāye bahiddhā ca sabbanimittesu ahaṅkāramamaṅkāramānānusayā samūhatā’ti?
samūhatā’ti → susamūhatāti (bj, sya-all, km, pts1ed) | ahaṅkāramamaṅkāramānānusayā samūhatāti → abhiṅkāra mamiṅkāramānānusayā susamūhatāti (bj); ahaṅkāra mamaṅkāramānānusayā susaṁmūhatāti (sya-all); ahiṁkāramamiṁkāramānānusayā susamūhatā ti (pts) | mamiṅkāramānānusayā → ahaṁkāramamaṁkāramānānusayā (bj: machasaṁ, sīmu, syā) | susamūhatāti → samūhatāti (bj: machasaṁ) | samūhatā’ti → susamūhatāti (cck: sī. syā. kaṁ. pī.) | ahiṁkāramamiṁkāramānānusayā → So Sky Bu; Si ahaṁkāramamaṁkāramānānusayā. (pts note) | imasmiñca → imasmiṁ ca (bjt, pts) | panāyasmato → pan āyasmato (pts)‘ท่านผู้มีอายุรู้อยู่ เห็นอยู่อย่างไร จึงถอนอหังการ มมังการ และ มานานุสัย ในกายอันมีวิญญาณนี้ และในสรรพนิมิตภายนอกได้ด้วยดี’
Khīṇāsavassa, bhikkhave, bhikkhuno vusitavato katakaraṇīyassa ohitabhārassa anuppattasadatthassa parikkhīṇabhavasaṁyojanassa sammadaññāvimuttassa ayamanudhammo hoti veyyākaraṇāya:
parikkhīṇabhavasaṁyojanassa → parikkhīṇabhavasaññojanassa (bjt, th) | ayamanudhammo → ayam anudhammo (pts)ภิกษุทั้งหลาย ภิกษุผู้เป็นขีณาสพ อยู่จบพรหมจรรย์แล้ว ทำกิจที่ควรทำ เสร็จแล้ว ปลงภาระได้แล้ว บรรลุประโยชน์ตนโดยลำดับแล้ว สิ้นภวสังโยชน์แล้ว หลุดพ้นแล้วเพราะรู้โดยชอบ จึงนับว่ามีธรรมอันสมควรจะพยากรณ์ได้ว่า
‘pubbe kho ahaṁ, āvuso, agāriyabhūto samāno aviddasu ahosiṁ.
agāriyabhūto → āgāriyabhūto (sya-all) | agāriyabhūto → Si āg-. (pts note)‘ท่านผู้มี อายุ เมื่อก่อนที่ข้าพเจ้ายังครองเรือนอยู่ ยังเป็นผู้ไม่รู้
Tassa me tathāgato vā tathāgatasāvako vā dhammaṁ desesi.
desesi → deseti (sya-all)พระตถาคต หรือสาวก ของพระตถาคต ได้แสดงธรรมแก่ข้าพเจ้านั้น
Tāhaṁ dhammaṁ sutvā tathāgate saddhaṁ paṭilabhiṁ.
sutvā → For the following passage, cf. Majjhima, Vol. I., p. 179, &c. (pts note)ข้าพเจ้าได้สดับธรรมนั้นแล้ว จึงเกิด ศรัทธาในพระตถาคต
So tena saddhāpaṭilābhena samannāgato iti paṭisañcikkhiṁ:
paṭisañcikkhiṁ → paṭisañcikkhim (pts)เมื่อมีศรัทธา ย่อมตระหนักว่า
“sambādho gharāvāso rajāpatho, abbhokāso pabbajjā.‘การอยู่ครองเรือนเป็นเรื่อง อึดอัด เป็นทางแห่งธุลี การบวชเป็นทางปลอดโปร่ง
Nayidaṁ sukaraṁ agāraṁ ajjhāvasatā ekantaparipuṇṇaṁ ekantaparisuddhaṁ saṅkhalikhitaṁ brahmacariyaṁ carituṁ.
saṅkhalikhitaṁ → saṁkhalikhitaṁ (pts)การที่ผู้ครองเรือนจะ ประพฤติพรหมจรรย์ให้บริสุทธิ์บริบูรณ์ครบถ้วนดุจสังข์ขัด ไม่ใช่ทำได้ง่าย
Yannūnāhaṁ kesamassuṁ ohāretvā kāsāyāni vatthāni acchādetvā agārasmā anagāriyaṁ pabbajeyyan”ti.
yannūnāhaṁ → yaṁnūnāhaṁ (my) | pabbajeyyanti → pabbajeyyan ti (ms2005, pts)ทาง ที่ดี เราควรโกนผมและหนวด นุ่งห่มผ้ากาสาวพัสตร์ ออกจากเรือนบวชเป็น บรรพชิตเถิด’
So kho ahaṁ, āvuso, aparena samayena appaṁ vā bhogakkhandhaṁ pahāya mahantaṁ vā bhogakkhandhaṁ pahāya, appaṁ vā ñātiparivaṭṭaṁ pahāya mahantaṁ vā ñātiparivaṭṭaṁ pahāya kesamassuṁ ohāretvā kāsāyāni vatthāni acchādetvā agārasmā anagāriyaṁ pabbajiṁ.ต่อมา ข้าพเจ้าละทิ้งกองโภคสมบัติน้อยใหญ่ และเครือญาติน้อยใหญ่ โกน ผมและหนวด นุ่งห่มผ้ากาสาวพัสตร์ ออกจากเรือนบวชเป็นบรรพชิต
So evaṁ pabbajito samāno bhikkhūnaṁ sikkhāsājīvasamāpanno pāṇātipātaṁ pahāya pāṇātipātā paṭivirato ahosiṁ nihitadaṇḍo nihitasattho, lajjī dayāpanno sabbapāṇabhūtahitānukampī vihāsiṁ.
vihāsiṁ → ahosiṁ (sya-all) | nihitasattho → ninitasattho (pts) | vihāsiṁ → vihāsim (pts)ข้าพเจ้า บวชแล้วอย่างนี้ ถึงความเป็นผู้มีสิกขาและสาชีพของภิกษุทั้งหลาย คือ ๑. ละ เว้นขาดจากการฆ่าสัตว์ คือ วางทัณฑาวุธและศัสตราวุธ มี ความละอาย มีความเอ็นดู มุ่งประโยชน์เกื้อกูลต่อสรรพสัตว์อยู่
Adinnādānaṁ pahāya adinnādānā paṭivirato ahosiṁ dinnādāyī dinnapāṭikaṅkhī, athenena sucibhūtena attanā vihāsiṁ.๒. ละ เว้นขาดจากการถือเอาสิ่งของที่เจ้าของเขาไม่ได้ให้ คือรับเอา แต่สิ่งของที่เขาให้ มุ่งหวังแต่สิ่งของที่เขาให้ ไม่เป็นขโมย เป็นคน สะอาดอยู่
Abrahmacariyaṁ pahāya brahmacārī ahosiṁ ārācārī virato methunā gāmadhammā.๓. ละพฤติกรรมอันเป็นข้าศึกต่อพรหมจรรย์ คือ ประพฤติพรหมจรรย์ เว้นห่างไกลจากเมถุนธรรมอันเป็นกิจของชาวบ้าน
Musāvādaṁ pahāya musāvādā paṭivirato ahosiṁ saccavādī saccasandho theto paccayiko avisaṁvādako lokassa.๔. ละ เว้นขาดจากการพูดเท็จ คือ พูดแต่คำสัตย์ ดำรงความสัตย์ มีถ้อยคำเป็นหลัก เชื่อถือได้ ไม่หลอกลวงชาวโลก
Pisuṇaṁ vācaṁ pahāya pisuṇāya vācāya paṭivirato ahosiṁ, ito sutvā na amutra akkhātā imesaṁ bhedāya, amutra vā sutvā na imesaṁ akkhātā amūsaṁ bhedāya; iti bhinnānaṁ vā sandhātā sahitānaṁ vā anuppadātā samaggārāmo samaggarato samagganandī samaggakaraṇiṁ vācaṁ bhāsitā ahosiṁ.
pisuṇaṁ → pisunaṁ (bj) | pisuṇāya → pisunāya (bj)๕. ละ เว้นขาดจากการพูดส่อเสียด คือ ฟังความจากฝ่ายนี้แล้ว ไม่ ไปบอกฝ่ายโน้น เพื่อทำลายฝ่ายนี้ หรือฟังความฝ่ายโน้นแล้ว ไม่มาบอกฝ่ายนี้ เพื่อทำลายฝ่ายโน้น สมานคนที่แตกกัน ส่ง เสริมคนที่ปรองดองกัน ชื่นชม ยินดี เพลิดเพลินต่อผู้ที่สามัคคีกัน พูดแต่ถ้อยคำที่สร้างสรรค์ความสามัคคี
Pharusaṁ vācaṁ pahāya pharusāya vācāya paṭivirato ahosiṁ; yā sā vācā nelā kaṇṇasukhā pemanīyā hadayaṅgamā porī bahujanakantā bahujanamanāpā tathārūpiṁ vācaṁ bhāsitā ahosiṁ.๖. ละ เว้นขาดจากการพูดคำหยาบ คือ พูดแต่คำไม่มีโทษ ไพเราะ น่ารัก จับใจ เป็นคำของชาวเมือง คนส่วนมากรักใคร่ พอใจ
Samphappalāpaṁ pahāya samphappalāpā paṭivirato ahosiṁ; kālavādī bhūtavādī atthavādī dhammavādī vinayavādī nidhānavatiṁ vācaṁ bhāsitā ahosiṁ kālena sāpadesaṁ pariyantavatiṁ atthasaṁhitaṁ.
atthasaṁhitaṁ → atthasañhitaṁ (th)๗. ละ เว้นขาดจากการพูดเพ้อเจ้อ คือ พูดถูกเวลา พูดคำจริง พูดอิงประโยชน์ พูดอิงธรรม พูดอิงวินัย พูดคำที่มีหลักฐาน มีที่ อ้างอิง มีที่กำหนด ประกอบด้วยประโยชน์ เหมาะแก่กาลเวลา
So bījagāmabhūtagāmasamārambhā paṭivirato ahosiṁ, ekabhattiko ahosiṁ rattūparato virato vikālabhojanā.
virato → paṭivirato (bj, pts) | bījagāmabhūtagāmasamārambhā → bījagāma bhūtagāmasamārambhā (th)๘. เว้นขาดจากการพรากพืชคาม และภูตคาม ๙. ฉันมื้อเดียว ไม่ฉันตอนกลางคืน เว้นขาดจากการฉันในเวลาวิกาล
Naccagītavāditavisūkadassanā paṭivirato ahosiṁ.
naccagītavāditavisūkadassanā → naccagīta vādita visūkadassanā (th) | ahosiṁ → ahosim (pts)๑๐. เว้นขาดจากการฟ้อนรำ ขับร้อง ประโคมดนตรี และดูการละเล่น ที่เป็นข้าศึกแก่กุศล
Mālāgandhavilepanadhāraṇamaṇḍanavibhūsanaṭṭhānā paṭivirato ahosiṁ.
mālāgandhavilepanadhāraṇamaṇḍanavibhūsanaṭṭhānā → mālā gandha vilepana dhāraṇamaṇḍana vibhūsanaṭṭhānā (th)๑๑. เว้นขาดจากการทัดทรง ประดับ ตกแต่งร่างกายด้วยพวงดอกไม้ ของหอมและเครื่องประทินผิว อันเป็นลักษณะแห่งการแต่งตัว
Uccāsayanamahāsayanā paṭivirato ahosiṁ.
uccāsayanamahāsayanā → uccāsayana mahāsayanā (th)๑๒. เว้นขาดจากที่นอนสูงใหญ่
Jātarūparajatapaṭiggahaṇā paṭivirato ahosiṁ,
jātarūparajatapaṭiggahaṇā → jātarūpa rajatapaṭiggahaṇā (th)๑๓. เว้นขาดจากการรับทองและเงิน
āmakadhaññapaṭiggahaṇā paṭivirato ahosiṁ,๑๔. เว้นขาดจากการรับธัญญาหารดิบ
āmakamaṁsapaṭiggahaṇā paṭivirato ahosiṁ;๑๕. เว้นขาดจากการรับเนื้อดิบ
itthikumārikapaṭiggahaṇā paṭivirato ahosiṁ,
itthikumārikapaṭiggahaṇā → itthī kumārikāpaṭiggahaṇā (sya-all) | itthikumārikapaṭiggahaṇā → itthikumārikāpaṭiggahaṇā (bj: katthaci)๑๖. เว้นขาดจากการรับสตรีและกุมารี
dāsidāsapaṭiggahaṇā paṭivirato ahosiṁ,
dāsidāsapaṭiggahaṇā → dāsī dāsapaṭiggahaṇā (sya-all)๑๗. เว้นขาดจากการรับทาสหญิงและทาสชาย
ajeḷakapaṭiggahaṇā paṭivirato ahosiṁ,
ajeḷakapaṭiggahaṇā → aje ḷakapaṭiggahaṇā (th)๑๘. เว้นขาดจากการรับแพะและแกะ
kukkuṭasūkarapaṭiggahaṇā paṭivirato ahosiṁ,
kukkuṭasūkarapaṭiggahaṇā → kukkuṭa sūkarapaṭiggahaṇā (th)๑๙. เว้นขาดจากการรับไก่และสุกร
hatthigavassavaḷavapaṭiggahaṇā paṭivirato ahosiṁ,
hatthigavassavaḷavapaṭiggahaṇā → hatthigavāssavaḷavapaṭiggahaṇā (bj); hatthi gavāssavalava paṭiggahaṇā (sya-all); hatthigavāssavaḷavāpaṭiggahaṇā (pts)๒๐. เว้นขาดจากการรับช้าง โค ม้า และลา
khettavatthupaṭiggahaṇā paṭivirato ahosiṁ.
khettavatthupaṭiggahaṇā → khetta vatthupaṭiggahaṇā (th)๒๑. เว้นขาดจากการรับเรือกสวนไร่นาและที่ดิน
Dūteyyapahiṇagamanānuyogā paṭivirato ahosiṁ,
dūteyyapahiṇagamanānuyogā → dūteyya pahinagamanānuyogā (bj); dūteyya pahīṇagamanānuyogā (sya-all)๒๒. เว้นขาดจากการทำหน้าที่เป็นตัวแทนและผู้สื่อสาร
kayavikkayā paṭivirato ahosiṁ,
kayavikkayā → kaya vikkayā (th)๒๓. เว้นขาดจากการซื้อขาย
tulākūṭakaṁsakūṭamānakūṭā paṭivirato ahosiṁ,
tulākūṭakaṁsakūṭamānakūṭā → tulākūṭa kaṁsakūṭa mānakūṭā (th)๒๔. เว้นขาดจากการโกงด้วยตาชั่ง ด้วยของปลอม และด้วยเครื่อง ตวงวัด
ukkoṭanavañcananikatisāciyogā paṭivirato ahosiṁ,
ukkoṭanavañcananikatisāciyogā → ukkoṭana vañcananikati sāviyogā (sya-all)๒๕. เว้นขาดจากการรับสินบน การล่อลวง และการตลบตะแลง
chedanavadhabandhanaviparāmosaālopasahasākārā paṭivirato ahosiṁ.
chedanavadhabandhanaviparāmosaālopasahasākārā → chedana vadha bandhana viparāmosaālopa sahasākārā (th) | chedanavadhabandhanaviparāmosaālopasahasākārā → chedanavadhabandhanaviparāmosa ālopasahasākārā (pts)๒๖. เว้นขาดจากการตัด(อวัยวะ) การฆ่า การจองจำ การตีชิงวิ่งราว การปล้น และการขู่กรรโชก
So santuṭṭho ahosiṁ kāyaparihārikena cīvarena, kucchiparihārikena piṇḍapātena. So yena yeneva pakkamiṁ samādāyeva pakkamiṁ.
yena yeneva → yena yena ca (mr) | so → (sya-all, pts) | yeneva → yena yena ca (cck: ka.) | yeneva → yen eva (pts) | samādāyeva → samādāy eva (pts)ข้าพเจ้านั้นเป็นผู้สันโดษด้วยจีวรพอคุ้มร่างกาย และบิณฑบาตพออิ่มท้อง จะไป ณ ที่ใด ๆ ก็ไปได้ทันที
Seyyathāpi nāma pakkhī sakuṇo yena yeneva ḍeti sapattabhārova ḍeti;
yeneva → yen eva (pts) | sapattabhārova → sapattabhāro va (pts)เหมือนนกบินไป ณ ที่ใด ๆ ก็มีแต่ปีกเป็นภาระ
evameva kho ahaṁ, āvuso; santuṭṭho ahosiṁ kāyaparihārikena cīvarena, kucchiparihārikena piṇḍapātena. So yena yeneva pakkamiṁ samādāyeva pakkamiṁ.
so → (sya-all, pts) | evameva → evam eva (pts) | yeneva → yen eva (pts) | samādāyeva → samādāy eva (pts)
So iminā ariyena sīlakkhandhena samannāgato ajjhattaṁ anavajjasukhaṁ paṭisaṁvedesiṁ.ข้าพเจ้านั้นประกอบด้วยอริยสีลขันธ์เช่นนี้แล้ว ย่อมเสวยสุขอันปราศจากโทษในภายใน
So cakkhunā rūpaṁ disvā na nimittaggāhī ahosiṁ nānubyañjanaggāhī;
nānubyañjanaggāhī → nānuvyañjanaggāhī (bjt)ข้าพเจ้านั้นเห็นรูปทางตาแล้ว ไม่รวบถือ ไม่แยกถือ
yatvādhikaraṇamenaṁ cakkhundriyaṁ asaṁvutaṁ viharantaṁ abhijjhādomanassā pāpakā akusalā dhammā anvāssaveyyuṁ, tassa saṁvarāya paṭipajjiṁ; rakkhiṁ cakkhundriyaṁ, cakkhundriye saṁvaraṁ āpajjiṁ.
yatvādhikaraṇamenaṁ → yato dhikaraṇam enaṁ (pts) | yatvādhikaraṇamenaṁ → yatodhikaraṇamenaṁ (bj: katthaci) | dhikaraṇam → So Sky; Si yatvādh- (pts note) | abhijjhādomanassā → abhijjhā domanassā (bjt)ย่อมปฏิบัติ เพื่อสำรวมจักขุนทรีย์ ซึ่งเมื่อไม่สำรวมแล้ว ก็จะเป็นเหตุให้ถูกบาปอกุศลธรรมคือ อภิชฌาและโทมนัสครอบงำได้ จึงรักษาจักขุนทรีย์ ถึงความสำรวมในจักขุนทรีย์
Sotena saddaṁ sutvā …pe…
pe → Si omits pe here et infra. (pts note)ฟังเสียงทางหูแล้ว ...
ghānena gandhaṁ ghāyitvā …pe…ดมกลิ่นทางจมูกแล้ว ...
jivhāya rasaṁ sāyitvā …pe…ลิ้มรสทางลิ้นแล้ว ...
kāyena phoṭṭhabbaṁ phusitvā …pe…ถูกต้องโผฏฐัพพะทางกายแล้ว ...
manasā dhammaṁ viññāya na nimittaggāhī ahosiṁ nānubyañjanaggāhī;รู้แจ้งธรรมารมณ์ทางใจแล้ว ไม่รวบถือ ไม่แยกถือ
yatvādhikaraṇamenaṁ manindriyaṁ asaṁvutaṁ viharantaṁ abhijjhādomanassā pāpakā akusalā dhammā anvāssaveyyuṁ, tassa saṁvarāya paṭipajjiṁ; rakkhiṁ manindriyaṁ, manindriye saṁvaraṁ āpajjiṁ.
yatvādhikaraṇamenaṁ → yato dhikaraṇam enaṁ (pts) | manindriyaṁ → manindriyam (pts)ย่อมปฏิบัติเพื่อสำรวม มนินทรีย์ ซึ่งเมื่อไม่สำรวมแล้ว ก็จะเป็นเหตุให้ถูกบาปอกุศลธรรมคืออภิชฌาและ โทมนัสครอบงำได้ จึงรักษามนินทรีย์ ถึงความสำรวมในมนินทรีย์
So iminā ariyena indriyasaṁvarena samannāgato ajjhattaṁ abyāsekasukhaṁ paṭisaṁvedesiṁ.ข้าพเจ้านั้น ประกอบด้วยอริยอินทรียสังวรเช่นนี้แล้ว ย่อมเสวยสุขอันไม่ระคนด้วยกิเลสในภายใน
So abhikkante paṭikkante sampajānakārī ahosiṁ, ālokite vilokite sampajānakārī ahosiṁ, samiñjite pasārite sampajānakārī ahosiṁ, saṅghāṭipattacīvaradhāraṇe sampajānakārī ahosiṁ, asite pīte khāyite sāyite sampajānakārī ahosiṁ, uccārapassāvakamme sampajānakārī ahosiṁ, gate ṭhite nisinne sutte jāgarite bhāsite tuṇhībhāve sampajānakārī ahosiṁ.
so → (sya-all) | sammiñjite → So Sky Si. (pts note) | uccārapassāvakamme → uccāra passāvakamme (th) | saṅghāṭipattacīvaradhāraṇe → saṁghāṭipattacīvaradhāraṇe (pts)ข้าพเจ้านั้นทำความรู้สึกตัวในการก้าวไป การถอยกลับ การแลดู การเหลียวดู การคู้เข้า การเหยียดออก การครองสังฆาฏิ บาตรและจีวร การฉัน การดื่ม การเคี้ยว การลิ้ม การถ่ายอุจจาระ ปัสสาวะ การเดิน การยืน การนั่ง การนอน การตื่น การพูด การนิ่ง
So iminā ca ariyena sīlakkhandhena samannāgato, imāya ca ariyāya santuṭṭhiyā samannāgato, iminā ca ariyena indriyasaṁvarena samannāgato, iminā ca ariyena satisampajaññena samannāgato
imāya ca ariyāya santuṭṭhiyā samannāgato → etthantare pāṭho si, sya-all, km, pts1ed potthakesu natthi; 9M:1042 cūḷahatthipadopamasutte | samannāgato → passa ma. ni. 1.296 cūḷahatthipadopame (cck note)ข้าพเจ้านั้นประกอบด้วยอริยสีลขันธ์ อริยอินทรียสังวร และอริยสติสัมปชัญญะ
vivittaṁ senāsanaṁ bhajiṁ araññaṁ rukkhamūlaṁ pabbataṁ kandaraṁ giriguhaṁ susānaṁ vanapatthaṁ abbhokāsaṁ palālapuñjaṁ.แล้วพักอยู่ ณ เสนาสนะอันเงียบสงัด คือ ป่า โคนไม้ ภูเขา ซอกเขา ถ้ำ ป่าช้า ป่าชัฏ ที่แจ้ง ลอมฟาง
So pacchābhattaṁ piṇḍapātapaṭikkanto nisīdiṁ pallaṅkaṁ ābhujitvā ujuṁ kāyaṁ paṇidhāya parimukhaṁ satiṁ upaṭṭhapetvā.ข้าพเจ้ากลับจากบิณฑบาต ภายหลังฉันภัตตาหารเสร็จแล้ว นั่งขัดสมาธิ ตั้งกายตรง ดำรงสติไว้เฉพาะหน้า
So abhijjhaṁ loke pahāya vigatābhijjhena cetasā vihāsiṁ, abhijjhāya cittaṁ parisodhesiṁ.ข้าพเจ้านั้นละอภิชฌาในโลก มีใจปราศจากอภิชฌา ชำระจิตให้บริสุทธิ์จาก อภิชฌา
Byāpādapadosaṁ pahāya abyāpannacitto vihāsiṁ sabbapāṇabhūtahitānukampī, byāpādapadosā cittaṁ parisodhesiṁ.
abyāpannacitto → avyāpannacitto (bjt)ละความมุ่งร้ายคือพยาบาท มีจิตไม่พยาบาท มุ่งประโยชน์เกื้อกูลต่อ สรรพสัตว์อยู่ ชำระจิตให้บริสุทธิ์จากความมุ่งร้ายคือพยาบาท
Thinamiddhaṁ pahāya vigatathinamiddho vihāsiṁ ālokasaññī sato sampajāno, thinamiddhā cittaṁ parisodhesiṁ.
thinamiddhaṁ → thīnamiddhaṁ (bj, sya-all, pts) | vigatathinamiddho → vigatathīnamiddho (bj, sya-all, pts) | thinamiddhā → thīnamiddhā (bj, sya-all, pts)ละถีนมิทธะ มีจิต ปราศจากถีนมิทธะ กำหนดแสงสว่าง มีสติสัมปชัญญะ ชำระจิตให้บริสุทธิ์จาก ถีนมิทธะ
Uddhaccakukkuccaṁ pahāya anuddhato vihāsiṁ ajjhattaṁ, vūpasantacitto, uddhaccakukkuccā cittaṁ parisodhesiṁ.ละอุทธัจจกุกกุจจะ เป็นผู้ไม่ฟุ้งซ่าน มีจิตสงบภายใน ชำระจิตให้ บริสุทธิ์จากอุทธัจจกุกกุจจะ
Vicikicchaṁ pahāya tiṇṇavicikiccho vihāsiṁ akathaṅkathī kusalesu dhammesu, vicikicchāya cittaṁ parisodhesiṁ.
akathaṅkathī → akathaṁkathī (my, th, ms2005, pts) | vicikicchaṁ → vicikiccham (pts)ละวิจิกิจฉา ข้ามพ้นวิจิกิจฉาได้แล้ว ไม่มีความสงสัย ในกุศลธรรมทั้งหลายอยู่ ชำระจิตให้บริสุทธิ์จากวิจิกิจฉา
So ime pañca nīvaraṇe pahāya cetaso upakkilese paññāya dubbalīkaraṇe
ime → (sya-all) | so → (pts)ข้าพเจ้านั้นละนิวรณ์ ๕ ประการนี้ ที่ทำให้จิตเศร้าหมอง บั่นทอน กำลังปัญญา
vivicceva kāmehi vivicca akusalehi dhammehi savitakkaṁ savicāraṁ vivekajaṁ pītisukhaṁ paṭhamaṁ jhānaṁ upasampajja vihāsiṁ.
paṭhamaṁ jhānaṁ → paṭhamajjhānaṁ (pts) | vivicceva → eva (pts)สงัดจากกามและอกุศลธรรมทั้งหลายแล้ว บรรลุปฐมฌาน ที่มีวิตก วิจาร ปีติและสุขอันเกิดจากวิเวกอยู่
Vitakkavicārānaṁ vūpasamā ajjhattaṁ sampasādanaṁ cetaso ekodibhāvaṁ avitakkaṁ avicāraṁ samādhijaṁ pītisukhaṁ dutiyaṁ jhānaṁ …pe…
pe → spelled out in full (bjt) | dutiyaṁ jhānaṁ → dutiyajjhānaṁ (pts)เพราะวิตกวิจารสงบระงับไป บรรลุทุติยฌาน มีความผ่องใสในภายใน มีภาวะที่จิตเป็นหนึ่งผุดขึ้น ไม่มีวิตก ไม่มีวิจาร มีแต่ ปีติและสุขอันเกิดจากสมาธิ ฯลฯ
tatiyaṁ jhānaṁ …
pe → spelled out in full (bjt)บรรลุตติยฌาน ฯลฯ
catutthaṁ jhānaṁ upasampajja vihāsiṁ.บรรลุจตุตถฌาน ฯลฯ อยู่
So evaṁ samāhite citte parisuddhe pariyodāte anaṅgaṇe vigatūpakkilese mudubhūte kammaniye ṭhite āneñjappatte āsavānaṁ khayañāṇāya cittaṁ abhininnāmesiṁ.
āneñjappatte → āṇañjappatte (pts) | āṇañjappatte → Cf. Vol. II., p. 253 (note). Sky here ānejja- (as Vol. I. p. 182). (pts note)เมื่อจิตเป็นสมาธิ บริสุทธิ์ผุดผ่อง ไม่มีกิเลสเพียงดังเนิน ปราศจากความ เศร้าหมอง อ่อน เหมาะแก่การใช้งาน ตั้งมั่น ไม่หวั่นไหวอย่างนี้ ข้าพเจ้านั้น น้อมจิตไปเพื่ออาสวักขยญาณ
So idaṁ dukkhanti yathābhūtaṁ abbhaññāsiṁ, ayaṁ dukkhasamudayoti yathābhūtaṁ abbhaññāsiṁ, ayaṁ dukkhanirodhoti yathābhūtaṁ abbhaññāsiṁ, ayaṁ dukkhanirodhagāminī paṭipadāti yathābhūtaṁ abbhaññāsiṁ;
dukkhanirodhagāminī paṭipadāti → dukkhanirodhagāminīpaṭipadāti (bjt) | dukkhanti → dukkhan ti (pts) | dukkhasamudayoti → dukkhasamudayo ti (pts) | dukkhanirodhoti → dukkhanirodho ti (pts) | paṭipadāti → paṭipadā ti (pts)รู้ชัดตามความเป็นจริงว่า ‘นี้ทุกข์ นี้ทุกขสมุทัย นี้ทุกขนิโรธ นี้ทุกขนิโรธคามินีปฏิปทา
ime āsavāti yathābhūtaṁ abbhaññāsiṁ, ayaṁ āsavasamudayoti yathābhūtaṁ abbhaññāsiṁ, ayaṁ āsavanirodhoti yathābhūtaṁ abbhaññāsiṁ, ayaṁ āsavanirodhagāminī paṭipadāti yathābhūtaṁ abbhaññāsiṁ.
āsavanirodhagāminī paṭipadāti → āsavanirodhagāminīpaṭipadāti (bjt) | āsavāti → āsavā ti (pts) | āsavasamudayoti → āsavasamudayo ti (pts) | āsavanirodhoti → āsavanirodho ti (pts) | paṭipadāti → paṭipadā ti (pts)นี้อาสวะ นี้อาสวสมุทัย นี้อาสวนิโรธ นี้อาสวนิโรธคามินีปฏิปทา’
Tassa me evaṁ jānato evaṁ passato kāmāsavāpi cittaṁ vimuccittha, bhavāsavāpi cittaṁ vimuccittha, avijjāsavāpi cittaṁ vimuccittha.
vimuccittha → vimucci (bj: katthaci) | kāmāsavāpi → kāmāsavā pi (pts) | bhavāsavāpi → bhavāsavā pi (pts) | avijjāsavāpi → avijjāsavā pi (pts)เมื่อข้าพเจ้ารู้เห็นอยู่อย่างนี้ จิตย่อมหลุดพ้นจากกามาสวะ ภวาสวะ และ อวิชชาสวะ
Vimuttasmiṁ vimuttamiti ñāṇaṁ ahosi.
ahosi → ahosiṁ (sya-all) | vimuttamiti → vimuttam iti (pts)เมื่อจิตหลุดพ้นแล้ว ก็รู้ว่า ‘หลุดพ้นแล้ว’
Khīṇā jāti, vusitaṁ brahmacariyaṁ, kataṁ karaṇīyaṁ, nāparaṁ itthattāyāti abbhaññāsiṁ.รู้ชัดว่า ‘ชาติสิ้นแล้ว อยู่จบพรหมจรรย์แล้ว ทำกิจที่ควรทำเสร็จแล้ว ไม่มีกิจอื่นเพื่อความเป็นอย่างนี้ อีกต่อไป’
Evaṁ kho me, āvuso, jānato evaṁ passato imasmiñca saviññāṇake kāye bahiddhā ca sabbanimittesu ahaṅkāramamaṅkāramānānusayā samūhatā’ti.
ahaṅkāramamaṅkāramānānusayā → ahiṅkāramamiṅkāramānānusayā (bj) | ahaṅkāramamaṅkāramānānusayā samūhatāti → ahaṅkāra mamaṅkāramānānusayā susamūhatāti (sya-all); ahiṁkāramamiṁkāramānānusayā susamūhatā ti (pts) | susamūhatā → So Si (cf. p. 32); Sky sahatā ti; St sahagatā ti. (pts note) | ahaṅkāramamaṅkāramānānusayā → ahaṁkāramamaṁkāramānānusayā (my, ms2005) | imasmiñca → imasmiṁ ca (pts)ท่านผู้มีอายุ ข้าพเจ้ารู้อยู่เห็นอยู่อย่างนี้ จึงถอนอหังการ มมังการ และมานานุสัย ในกายที่มีวิญญาณนี้และในสรรพนิมิตภายนอกได้
Tassa, bhikkhave, bhikkhuno ‘sādhū’ti bhāsitaṁ abhinanditabbaṁ anumoditabbaṁ.ภิกษุทั้งหลาย คำที่ภิกษุรูปนั้นกล่าว เธอทั้งหลายควรชื่นชมยินดีว่า
‘Sādhū’ti bhāsitaṁ abhinanditvā anumoditvā evamassa vacanīyo:
evamassa → evam assa (pts)‘สาธุ’ แล้วพึงกล่าวอย่างนี้ว่า
‘lābhā no, āvuso, suladdhaṁ no, āvuso,‘ท่านผู้มีอายุ เป็นลาภของเราทั้งหลาย
ye mayaṁ āyasmantaṁ tādisaṁ sabrahmacāriṁ samanupassāmā’”ti.
sabrahmacāriṁ samanupassāmā’”ti → brahmacāriṁ passāmāti (bj, pts1ed) | sabrahmacāriṁ samanupassāmāti → brahmacāriṁ passāmāti (bj) | sabrahmacāriṁ samanupassāmāti idamavoca → brahmacāriṁ passāmāti idam avoca (pts) | samanupassāmā’’’ti → passāmāti (cck: sī.) | mayaṁ → So Si; Sky omit ye mayaṁ. 2 So Bu (ter); Si Chavi-; Skty Chabbidhodhanas-. (pts note)เราทั้งหลายได้ดีแล้ว ที่พิจารณาเห็นท่านผู้มีอายุเช่นท่านเป็นเพื่อนพรหมจารี”
Idamavoca bhagavā.
idamavoca → idam avoca (pts)พระผู้มีพระภาคได้ตรัสภาษิตนี้แล้ว
Attamanā te bhikkhū bhagavato bhāsitaṁ abhinandunti.
abhinandunti → abhinandun ti (pts)ภิกษุเหล่านั้นมีใจยินดีต่างชื่นชมพระ ภาษิตของพระผู้มีพระภาค ดังนี้แล
Chabbisodhanasuttaṁ niṭṭhitaṁ dutiyaṁ.
chabbisodhanasuttaṁ → chavisodhanasuttaṁ (th)ฉวิโสธนสูตรที่ ๒ จบ