Bālapaṇḍitasutta๑๒๙ พาลปัณฑิตสูตร
Evaṁ me sutaṁ—
evaṁ me → evamme (th) | evaṁ → evam (pts)ข้าพเจ้าได้สดับมาอย่างนี้
ekaṁ samayaṁ bhagavā sāvatthiyaṁ viharati jetavane anāthapiṇḍikassa ārāme.สมัยหนึ่ง พระผู้มีพระภาคประทับอยู่ ณ พระเชตวัน อารามของอนาถ บิณฑิกเศรษฐี เขตกรุงสาวัตถี
Tatra kho bhagavā bhikkhū āmantesi:ณ ที่นั้นแล พระผู้มีพระภาคได้รับสั่งเรียกภิกษุ ทั้งหลายมาตรัสว่า
“bhikkhavo”ti.
bhikkhavoti → bhikkhavo ti (pts)“ภิกษุทั้งหลาย”
“Bhadante”ti te bhikkhū bhagavato paccassosuṁ.
bhadanteti → bhadante ti (pts)ภิกษุเหล่านั้นทูลรับสนองพระดำรัสแล้ว
Bhagavā etadavoca:
etadavoca → etad avoca (pts)พระผู้มีพระภาคจึงได้ตรัสเรื่องนี้ว่า
“Tīṇimāni, bhikkhave, bālassa bālalakkhaṇāni bālanimittāni bālāpadānāni.
bālāpadānāni → bālapadānāni (pts) | bālapadānāni → So Sy Bu; Si Sk bālāp. (pts note) | tīṇimāni → tīṇ imāni (pts)“ภิกษุทั้งหลาย ลักษณะของคนพาล เครื่องหมายของคนพาล ความ ประพฤติไม่ขาดสายของคนพาล ๓ ประการนี้
Katamāni tīṇi?ลักษณะของคนพาล ๓ ประการ อะไรบ้าง
Idha, bhikkhave, bālo duccintitacintī ca hoti dubbhāsitabhāsī ca dukkaṭakammakārī ca.
dukkaṭakammakārī → dukkatakammakārī (bj) | ca dukkaṭakammakārī ca → dukkatakammakārī (pts) | dukkatakammakārī → Si dukkaṭak as in I. Ang. 102. Si also inserts ca after and before this word both here and infra. (pts note)คือ คนพาลในโลกนี้ ๑. ชอบคิดแต่เรื่องชั่ว ๒. ชอบพูดแต่เรื่องชั่ว ๓. ชอบทำแต่กรรมชั่ว
No cetaṁ, bhikkhave, bālo duccintitacintī ca abhavissa dubbhāsitabhāsī ca dukkaṭakammakārī ca kena naṁ paṇḍitā jāneyyuṁ:
ca kena naṁ → na tena naṁ (mr); na naṁ (?) | dukkaṭakammakārī → dukkatakammakārī (bj) | ca dukkaṭakammakārī ca → dukkatakammakārī (pts) | cetaṁ → no cedaṁ (cck: saṁ. ni. 3.27-28) | naṁ → na tena naṁ (cck: ka.); na naṁ (cck: ?) | naṁ → So Sky; Si ke naṁ here and infra. (pts note) | cetaṁ → ce taṁ (pts) | jāneyyuṁ → jāneyyum (pts)ถ้าคนพาลไม่ชอบคิดเรื่องชั่ว ไม่ชอบพูดเรื่องชั่ว ไม่ชอบทำกรรมชั่วเช่นนั้น บัณฑิตทั้งหลายจะพึงรู้จักเขาด้วยเหตุไรว่า
‘bālo ayaṁ bhavaṁ asappuriso’ti?
asappurisoti → asappuriso ti (pts)‘ผู้นี้เป็นคนพาล ไม่ใช่คนดี’
Yasmā ca kho, bhikkhave, bālo duccintitacintī ca hoti dubbhāsitabhāsī ca dukkaṭakammakārī ca tasmā naṁ paṇḍitā jānanti:
dukkaṭakammakārī → dukkatakammakārī (bj) | ca dukkaṭakammakārī ca → dukkatakammakārī (pts)แต่เพราะ คนพาลชอบคิดแต่เรื่องชั่ว ชอบพูดแต่เรื่องชั่ว และชอบทำแต่กรรมชั่ว ฉะนั้น บัณฑิตทั้งหลายจึงรู้จักเขาว่า
‘bālo ayaṁ bhavaṁ asappuriso’ti.
asappurisoti → asappuriso ti (pts)‘ผู้นี้เป็นคนพาล ไม่ใช่คนดี‘
Sa kho so, bhikkhave, bālo tividhaṁ diṭṭheva dhamme dukkhaṁ domanassaṁ paṭisaṁvedeti.
diṭṭheva → diṭṭh eva (pts)คนพาลนั้นย่อมเสวยทุกขโทมนัส ๓ ประการในปัจจุบัน
Sace, bhikkhave, bālo sabhāyaṁ vā nisinno hoti, rathikāya vā nisinno hoti, siṅghāṭake vā nisinno hoti;
rathikāya → rathiyāya (bahūsu) | rathikāya → rathiyāya (bj, sya-all, pts) | rathiyāya → athikāya (bj: machasaṁ, sīmu) | rathikāya → rathiyāya (cck: bahūsu) | rathiyāya → So Sky; Si rathiyā. Cf. vol. ii. 108. (pts note)ภิกษุทั้งหลาย ถ้าคนพาลนั่งในสภาก็ดี ในตรอกก็ดี ริมทางสามแพร่งก็ดี
tatra ce jano tajjaṁ tassāruppaṁ kathaṁ manteti.
ce → (sya-all) | ce → So Sky Bu; Si omits. (pts note)ถ้าชนในที่นั้น พูดถ้อยคำที่สมควรแก่ธรรมนั้นแก่เขา
Sace, bhikkhave, bālo pāṇātipātī hoti, adinnādāyī hoti, kāmesumicchācārī hoti, musāvādī hoti, surāmerayamajjapamādaṭṭhāyī hoti.
bālo → balo (pts) | kāmesumicchācārī → kāmesu micchācārī (pts)ถ้าคนพาลเป็นผู้ฆ่าสัตว์ เป็นผู้ลักทรัพย์ เป็นผู้ประพฤติผิดในกาม เป็นผู้พูดเท็จ เป็นผู้เสพของมึนเมาคือ สุราและเมรัย อันเป็นเหตุแห่งความประมาท
Tatra, bhikkhave, bālassa evaṁ hoti:ในเรื่องนั้น คนพาลจะมีความรู้สึก อย่างนี้ว่า
‘yaṁ kho jano tajjaṁ tassāruppaṁ kathaṁ manteti,‘ข้อที่ชนพูดถ้อยคำที่สมควรแก่ธรรมนั้น
saṁvijjanteva te dhammā mayi, ahañca tesu dhammesu sandissāmī’ti.
saṁvijjanteva te → saṁvijjante te ca (bj, sya-all, km, pts1ed) | te → te ca (pts) | te → saṁvijjante te ca (cck: sī. syā. kaṁ. pī.) | ahañca → ahañ ca (pts)ธรรมเหล่านั้นมีอยู่ในเรา และเราก็ปรากฏในธรรมเหล่านั้น’
Idaṁ, bhikkhave, bālo paṭhamaṁ diṭṭheva dhamme dukkhaṁ domanassaṁ paṭisaṁvedeti.
paṭisaṁvedeti → Cf. for this list I. Aṅguttara 47, Milinda 197. (pts note) | diṭṭheva → diṭṭh eva (pts)ภิกษุทั้งหลาย คนพาลย่อมเสวยทุกขโทมนัสประการที่ ๑ นี้ในปัจจุบัน
Puna caparaṁ, bhikkhave, bālo passati rājāno coraṁ āgucāriṁ gahetvā vividhā kammakāraṇā kārente—
kammakāraṇā → So Si; Sky k--karaṇā here, but k--kāraṇā sts. infra. (pts note) | caparaṁ → ca paraṁ (pts)ภิกษุทั้งหลาย อีกประการหนึ่ง คนพาลเห็นพระราชารับสั่งให้จับโจร ผู้ประพฤติผิดมาแล้ว ลงอาญาโดยประการต่าง ๆ คือ
kasāhipi tāḷente vettehipi tāḷente addhadaṇḍakehipi tāḷente hatthampi chindante pādampi chindante hatthapādampi chindante kaṇṇampi chindante nāsampi chindante kaṇṇanāsampi chindante bilaṅgathālikampi karonte saṅkhamuṇḍikampi karonte rāhumukhampi karonte jotimālikampi karonte hatthapajjotikampi karonte erakavattikampi karonte cīrakavāsikampi karonte eṇeyyakampi karonte baḷisamaṁsikampi karonte kahāpaṇikampi karonte khārāpatacchikampi karonte palighaparivattikampi karonte palālapīṭhakampi karonte tattenapi telena osiñcante sunakhehipi khādāpente jīvantampi sūle uttāsente asināpi sīsaṁ chindante.
baḷisamaṁsikampi → balisamaṁsikampi (bj, sya-all) | kahāpaṇikampi → kahāpaṇakampi (bj, sya-all, pts) | palighaparivattikampi → palīghaparivattikampi (sya-all) | palālapīṭhakampi → palālapiṭhakam pi (pts) | khārāpatacchikampi → khārāpaṭicchakampi (cck: ka.) | palālapīṭhakampi → palālapiṭṭhakampi (cck: pī.) | kasāhipi → kasāhi pi (pts) | vettehipi → vettehi pi (pts) | addhadaṇḍakehipi → addhadaṇḍakehi pi (pts) | hatthampi → hattham pi (pts) | pādampi → pādam pi (pts) | hatthapādampi → hatthapādam pi (pts) | kaṇṇampi → kaṇṇam pi (pts) | nāsampi → nāsam pi (pts) | kaṇṇanāsampi → kaṇṇanāsam pi (pts) | bilaṅgathālikampi → bilaṅgathālikam pi (pts) | saṅkhamuṇḍikampi → saṅkhamuṇḍikam pi (pts) | rāhumukhampi → rāhumukham pi (pts) | jotimālikampi → jotimālikam pi (pts) | hatthapajjotikampi → hatthapajjotikam pi (pts) | erakavattikampi → erakavattikam pi (pts) | cīrakavāsikampi → cīrakavāsikam pi (pts) | eṇeyyakampi → eṇeyyakam pi (pts) | baḷisamaṁsikampi → baḷisamaṁsikam pi (pts) | kahāpaṇikampi → kahāpaṇakam pi (pts) | khārāpatacchikampi → khārāpatacchikam pi (pts) | palighaparivattikampi → palighaparivattikam pi (pts) | tattenapi → tattena pi (pts) | sunakhehipi → sunakhehi (pts) | jīvantampi → jīvantam pi (pts) | asināpi → asinā pi (pts)ให้เฆี่ยนด้วยแส้บ้าง ให้ เฆี่ยนด้วยหวายบ้าง ให้ตีด้วยไม้พลองบ้าง ตัดมือบ้าง ตัดเท้าบ้าง ตัดทั้งมือและ เท้าบ้าง ตัดใบหูบ้าง ตัดจมูกบ้าง ตัดทั้งใบหูและจมูกบ้าง วางก้อนเหล็กแดงบน ศีรษะบ้าง ถลกหนังศีรษะแล้วขัดให้ขาวเหมือนสังข์บ้าง เอาไฟยัดปากจนเลือดไหล เหมือนปากราหูบ้าง เอาผ้าพันตัวราดน้ำมันแล้วจุดไฟเผาบ้าง พันมือแล้วจุดไฟ ต่างคบบ้าง ถลกหนังตั้งแต่คอถึงข้อเท้าให้ลุกเดินเหยียบหนังจนล้มลงบ้าง ถลก หนังตั้งแต่คอถึงบั้นเอว ทำให้มองดูเหมือนนุ่งผ้าคากรองบ้าง สวมปลอกเหล็กที่ ข้อศอกและเข่าแล้วเสียบหลาวทั้ง ๕ ทิศเอาไฟเผาบ้าง ใช้เบ็ดเกี่ยวหนัง เนื้อ เอ็นออกมาบ้าง เฉือนเนื้อออกเป็นแว่น ๆ เหมือนเหรียญกษาปณ์บ้าง เฉือนหนัง เนื้อ เอ็น ออกเหลือไว้แต่กระดูกบ้าง ใช้หลาวแทงช่องหูให้ทะลุถึงกันบ้าง เสียบ ให้ติดดินแล้วจับเขาหมุนได้รอบบ้าง ทุบกระดูกให้แหลกแล้วถลกหนังออกเหลือไว้ แต่กองเนื้อเหมือนตั่งใบไม้บ้าง รดตัวด้วยน้ำมันที่กำลังเดือดพล่านบ้าง ให้สุนัขกัด กินจนเหลือแต่กระดูกบ้าง ให้นอนบนหลาวทั้งเป็นบ้าง ตัดศีรษะออกด้วยดาบบ้าง
Tatra, bhikkhave, bālassa evaṁ hoti:ในขณะที่เห็นนั้น คนพาลมีความรู้สึกอย่างนี้ว่า
‘yathārūpānaṁ kho pāpakānaṁ kammānaṁ hetu rājāno coraṁ āgucāriṁ gahetvā vividhā kammakāraṇā kārenti—
kārenti → kāronti (bj)‘เพราะเหตุแห่งกรรมเช่นไร พระราชาทั้งหลายจึงรับสั่งให้จับโจรผู้ประพฤติผิดมาแล้วลงอาญาโดยประการต่าง ๆ คือ
kasāhipi tāḷenti …pe… asināpi sīsaṁ chindanti;
tāḷenti → Si tāḷenti --pe-- asinā pi sīsaṁ chindanti. (pts note) | pe → spelled out in full (bjt)ให้เฆี่ยนด้วยแส้บ้าง ฯลฯ ตัดศีรษะออกด้วยดาบบ้าง
saṁvijjanteva te dhammā mayi, ahañca tesu dhammesu sandissāmi.
te → te ca (bj, sya-all, pts) | saṁvijjanteva → vijjante (pts) | saṁvijjanteva → saṁvijjante (bjt, th) | ahañca → ahañ ca (pts)ก็ธรรมเหล่านั้นมีอยู่ในเรา และเราก็ปรากฏในธรรมเหล่านั้น
Mañcepi rājāno jāneyyuṁ, mampi rājāno gahetvā vividhā kammakāraṇā kāreyyuṁ—
Mañcepi rājāno → sace mampi (mr) | jāneyyuṁ → ājāneyyuṁ (bj) | rājāno → sace mampi (cck: ka.) | mañcepi → maṁ cepi (my) | mañcepi → mañ ce pi (pts) | mampi → mam pi (pts)ถ้าแม้พระราชาทั้งหลายพึงรู้จักเรา ก็จะรับสั่งให้ จับเราแล้วลงอาญาโดยประการต่าง ๆ คือ
kasāhipi tāḷeyyuṁ …pe… jīvantampi sūle uttāseyyuṁ, asināpi sīsaṁ chindeyyun’ti.
tāḷeyyuṁ → Si tāḷeyyuṁ --pe-- jīvantaṁ pi sūle uttāseyyuṁ, asinā sīsaṁ chindeyyun ti. (pts note) | pe → spelled out in full (bjt)ให้เฆี่ยนด้วยแส้บ้าง ฯลฯ ให้นอน บนหลาวทั้งเป็นบ้าง ตัดศีรษะออกด้วยดาบบ้าง
Idampi, bhikkhave, bālo dutiyaṁ diṭṭheva dhamme dukkhaṁ domanassaṁ paṭisaṁvedeti.
idampi → idam pi (pts) | diṭṭheva → diṭṭh eva (pts)ภิกษุทั้งหลาย คนพาลย่อมเสวยทุกขโทมนัสประการที่ ๒ นี้ในปัจจุบัน
Puna caparaṁ, bhikkhave, bālaṁ pīṭhasamārūḷhaṁ vā mañcasamārūḷhaṁ vā chamāyaṁ vā semānaṁ, yānissa pubbe pāpakāni kammāni katāni kāyena duccaritāni vācāya duccaritāni manasā duccaritāni tānissa tamhi samaye olambanti ajjholambanti abhippalambanti.
chamāyaṁ → chamāya (bj, pts1ed) | chamāyaṁ vā → chamāyavā (bj) | pīṭhasamārūḷhaṁ → pīṭhasamāruḷhaṁ (pts) | mañcasamārūḷhaṁ → mañcasamāruḷhaṁ (pts) | chamāyavā → chamāyaṁ (bj: machasaṁ, sīmu, syā) | katāni → pāpakāni kammāni (bj: PTS) | chamāyaṁ → chamāya (cck: sī. pī.) | pīṭhasamāruḷhaṁ → So Sky; Si p--ūḷhaṁ, throughout. (pts note) | chamāya → Si chamāyaṁ. (pts note) | caparaṁ → ca paraṁ (pts) | bālaṁ pīṭhasamārūḷhaṁ → balām pīṭhasamāruḷhaṁ (pts) | yānissa → yāni ssa (pts) | tānissa → tāni ssa (pts)อีกประการหนึ่ง ในสมัยนั้น บาปกรรมที่คนพาลทำ คือ การ ประพฤติกายทุจริต การประพฤติวจีทุจริต การประพฤติมโนทุจริตไว้ในกาลก่อน ย่อมหน่วงเหนี่ยวบดบัง ครอบงำคนพาลผู้อยู่บนตั่ง บนเตียง หรือนอนบนพื้น
Seyyathāpi, bhikkhave, mahataṁ pabbatakūṭānaṁ chāyā sāyanhasamayaṁ pathaviyā olambanti ajjholambanti abhippalambanti;
mahataṁ → mahantānaṁ (bj) | sāyanhasamayaṁ pathaviyā → sāyaṇhasamayaṁ paṭhaviyā (sya-all) | mahantānaṁ → mahataṁ (bj: machasaṁ)เปรียบเหมือนเงาของยอดภูเขาใหญ่ ย่อมกั้น บดบัง ครอบคลุมแผ่นดินใหญ่ ในเวลาเย็น แม้ฉันใด
evameva kho, bhikkhave, bālaṁ pīṭhasamārūḷhaṁ vā mañcasamārūḷhaṁ vā chamāyaṁ vā semānaṁ, yānissa pubbe pāpakāni kammāni katāni kāyena duccaritāni vācāya duccaritāni manasā duccaritāni tānissa tamhi samaye olambanti ajjholambanti abhippalambanti.
chamāya → chamāyaṁ (bj: machasaṁ, sīmu, syā) | evameva → evam eva (pts) | pīṭhasamārūḷhaṁ → pīṭhasamāruḷhaṁ (pts) | mañcasamārūḷhaṁ → mañcasamāruḷhaṁ (pts) | yānissa → yāni ssa (pts) | tānissa → tāni ssa (pts)ในสมัยนั้น บาปกรรมที่คนพาลทำ คือ การประพฤติกายทุจริต การประพฤติวจีทุจริต การประพฤติมโนทุจริตไว้ในกาลก่อน ย่อมหน่วงเหนี่ยวบดบัง ครอบงำคนพาลผู้อยู่บนตั่ง บนเตียง หรือนอนบนพื้น ฉันนั้นเหมือนกัน
Tatra, bhikkhave, bālassa evaṁ hoti:ในเรื่องนั้น คนพาลมีความคิดอย่างนี้ว่า
‘akataṁ vata me kalyāṇaṁ, akataṁ kusalaṁ, akataṁ bhīruttāṇaṁ;‘เรายังไม่ได้ทำความดีไว้หนอ ยัง ไม่ได้ทำกุศลไว้ ไม่ได้ทำที่ป้องกันสิ่งน่ากลัวไว้
kataṁ pāpaṁ, kataṁ luddaṁ, kataṁ kibbisaṁ.
luddaṁ → luddakaṁ (bj)ทำแต่ความชั่ว ทำแต่กรรม หยาบช้า ทำแต่กรรมเศร้าหมอง
Yāvatā, bho, akatakalyāṇānaṁ akatakusalānaṁ akatabhīruttāṇānaṁ katapāpānaṁ kataluddānaṁ katakibbisānaṁ gati taṁ gatiṁ pecca gacchāmī’ti.
yāvatā bho → yā ca hoti (bj) | bho → hoti (sya-all, pts)เราตายแล้ว จะไปสู่คติของผู้ไม่ได้ทำความดีไว้ ไม่ได้ทำกุศลไว้ ไม่ได้ทำที่ป้องกันสิ่งน่ากลัวไว้ ทำแต่ความชั่ว ทำแต่กรรมหยาบช้า ทำแต่กรรมเศร้าหมองนั้น’
So socati kilamati paridevati urattāḷiṁ kandati sammohaṁ āpajjati.เขาย่อมเศร้าโศก ลำบากใจ ร่ำไร ทุบอกคร่ำครวญ ถึงความหลงไหล
Idampi, bhikkhave, bālo tatiyaṁ diṭṭheva dhamme dukkhaṁ domanassaṁ paṭisaṁvedeti.
idampi → idaṁ kho (sya-all, pts) | diṭṭheva → diṭṭh eva (pts)ภิกษุทั้งหลาย คนพาลย่อมเสวยทุกขโทมนัสประการที่ ๓ นี้ในปัจจุบัน
Sa kho so, bhikkhave, bālo kāyena duccaritaṁ caritvā vācāya duccaritaṁ caritvā manasā duccaritaṁ caritvā kāyassa bhedā paraṁ maraṇā apāyaṁ duggatiṁ vinipātaṁ nirayaṁ upapajjati.
bhikkhave → bhikkhu (pts) | upapajjati → uppajjati (pts) | paraṁ maraṇā → parammaraṇā (bjt, th) | paraṁ → param (pts)ภิกษุทั้งหลาย คนพาลนั้นยังประพฤติกายทุจริต ประพฤติวจีทุจริต ประพฤติมโนทุจริต หลังจากตายแล้ว จะไปเกิดในอบาย ทุคติ วินิบาต นรก
Yaṁ kho taṁ, bhikkhave, sammā vadamāno vadeyya:บุคคลเมื่อจะกล่าวให้ถูกต้อง
‘ekantaṁ aniṭṭhaṁ ekantaṁ akantaṁ ekantaṁ amanāpan’ti, nirayameva taṁ sammā vadamāno vadeyya:
nirayameva taṁ → nirayamevetaṁ (bj) | nirayamevetaṁ → nirayameva taṁ (bj: machasaṁ) | amanāpanti nirayameva taṁ → amanāpan ti nirayam eva etaṁ (pts)พึงกล่าวถึงนรกนั้นนั่นแหละว่า
‘ekantaṁ aniṭṭhaṁ ekantaṁ akantaṁ ekantaṁ amanāpan’ti.
amanāpanti → amanāpan ti (pts)‘เป็นสถานที่ไม่น่าปรารถนา ไม่น่าใคร่ ไม่น่าพอใจ โดยส่วนเดียว’
Yāvañcidaṁ, bhikkhave, upamāpi na sukarā yāva dukkhā nirayā”ti.
upamāpi → upamāhipi (si) | na → upamāhipi (bj: sīmu) | upamāpi → upamāhipi (cck: sī.) | upamāpi → upamā pi (pts) | nirayāti → nirayā ti (pts)ทุกข์นี้กับทุกข์ในนรกเปรียบเทียบกันไม่ได้”
Evaṁ vutte, aññataro bhikkhu bhagavantaṁ etadavoca:
etadavoca → etad avoca (pts)เมื่อพระผู้มีพระภาคตรัสอย่างนี้แล้ว ภิกษุรูปหนึ่งได้กราบทูล พระผู้มีพระภาคว่า
“sakkā pana, bhante, upamaṁ kātun”ti?
pana → pana me (bj, pts) | upamaṁ → upamā (sya-all) | upamaṁ kātunti → upamā kātun ti (pts) | bhante → “sakkā pana bhante” aṭṭhakathāyaṁ (bj note)“ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ พระองค์จะทรงอุปมาได้อีกหรือไม่”
“Sakkā, bhikkhū”ti bhagavā avoca.พระผู้มีพระภาคตรัสว่า “ได้ ภิกษุ” แล้วตรัสว่า
“Seyyathāpi, bhikkhu, coraṁ āgucāriṁ gahetvā rañño dasseyyuṁ:
bhikkhu → bhikkhave (sya-all)“เปรียบเหมือนราชบุรุษ ทั้งหลายจับโจรผู้ประพฤติผิดได้แล้ว จึงแสดงแก่พระราชาว่า
‘ayaṁ kho, deva, coro āgucārī, imassa yaṁ icchasi taṁ daṇḍaṁ paṇehī’ti.
kho → te (sya-all) | ayaṁ kho → ayan te (pts)‘ขอเดชะ ผู้นี้เป็นโจร ประพฤติผิดต่อพระองค์ ขอพระองค์จงทรงลงพระอาญาตามที่ทรงพระราชประสงค์ แก่โจรผู้นี้เถิด’
Tamenaṁ rājā evaṁ vadeyya:
tamenaṁ → tam enaṁ (pts)พระราชามีพระกระแสรับสั่งว่า
‘gacchatha, bho, imaṁ purisaṁ pubbaṇhasamayaṁ sattisatena hanathā’ti.‘ท่านทั้งหลายจงไปช่วยกันประหารบุรุษนี้ด้วย หอก ๑๐๐ เล่มในเวลาเช้า’
Tamenaṁ pubbaṇhasamayaṁ sattisatena haneyyuṁ.
tamenaṁ → tam enaṁ (pts)ราชบุรุษทั้งหลายก็ช่วยกันประหารบุรุษคนนั้นด้วย หอก ๑๐๐ เล่มในเวลาเช้า
Atha rājā majjhanhikasamayaṁ evaṁ vadeyya:
majjhanhikasamayaṁ → majjhantikasamayaṁ (bj, sya-all); majjhantikaṁ samayaṁ (pts) | majjhanhikasamayaṁ → majjhantikasamayaṁ (cck: sī. syā. kaṁ. ka.); majjhantikaṁ samayaṁ (cck: pī.)ต่อมาในเวลาเที่ยงวัน พระราชาทรงซักถามราชบุรุษทั้งหลายว่า
‘ambho, kathaṁ so puriso’ti?
purisoti → puriso ti (pts)‘ท่านทั้งหลาย บุรุษนั้นเป็นอย่างไรบ้าง’
‘Tatheva, deva, jīvatī’ti.
tatheva → tath eva (pts)ราชบุรุษทั้งหลายกราบทูลว่า ‘เขายังมีชีวิตอยู่ พระเจ้าข้า’
Tamenaṁ rājā evaṁ vadeyya:
tamenaṁ → tam enaṁ (pts)พระราชาจึงมีพระกระแสรับสั่งว่า
‘gacchatha, bho, taṁ purisaṁ majjhanhikasamayaṁ sattisatena hanathā’ti.
majjhanhikasamayaṁ → majjhantikasamayaṁ (bj, sya-all); majjhantikaṁ samayaṁ (pts)‘ท่านทั้งหลายจงไปช่วยกันประหารบุรุษคน นั้นด้วยหอก ๑๐๐ เล่มในเวลาเที่ยงวัน’
Tamenaṁ majjhanhikasamayaṁ sattisatena haneyyuṁ.
majjhanhikasamayaṁ → majjhantikasamayaṁ (bj, sya-all) | tamenaṁ majjhanhikasamayaṁ → tam enaṁ majjhantikaṁ samayaṁ (pts)ราชบุรุษทั้งหลายก็ช่วยกันประหารบุรุษ คนนั้นด้วยหอก ๑๐๐ เล่มในเวลาเที่ยงวัน
Atha rājā sāyanhasamayaṁ evaṁ vadeyya:
sāyanhasamayaṁ → sāyaṇhasamayaṁ (sya-all, pts)ต่อมาในเวลาเย็น พระราชาทรงซักถามราชบุรุษทั้งหลายอีกว่า
‘ambho, kathaṁ so puriso’ti?
purisoti → puriso ti (pts)‘ท่านทั้งหลาย บุรุษคนนั้นเป็นอย่างไรบ้าง’
‘Tatheva, deva, jīvatī’ti.
tatheva → tath eva (pts)‘เขายังมีชีวิตอยู่ พระเจ้าข้า’
Tamenaṁ rājā evaṁ vadeyya:
tamenaṁ → tam enaṁ (pts)
‘gacchatha, bho, taṁ purisaṁ sāyanhasamayaṁ sattisatena hanathā’ti.
sāyanhasamayaṁ → sāyaṇhasamayaṁ (sya-all, pts)‘ท่านทั้งหลายจงไปช่วยกันประหารบุรุษคนนั้นด้วยหอก ๑๐๐ เล่มในเวลาเย็น’
Tamenaṁ sāyanhasamayaṁ sattisatena haneyyuṁ.
sāyanhasamayaṁ → sāyaṇhasamayaṁ (sya-all) | tamenaṁ sāyanhasamayaṁ → tam enaṁ sāyaṇhasamayaṁ (pts)ราชบุรุษทั้งหลายจึงช่วยกันประหารบุรุษคนนั้นด้วยหอก ๑๐๐ เล่มในเวลาเย็น
Taṁ kiṁ maññatha, bhikkhave,
kiṁ maññatha → kimmaññatha (bjt) | kiṁ → kim (pts)ภิกษุทั้งหลาย เธอทั้งหลายเข้าใจความข้อนั้นว่าอย่างไร
api nu so puriso tīhi sattisatehi haññamāno tatonidānaṁ dukkhaṁ domanassaṁ paṭisaṁvediyethā”ti?
tatonidānaṁ → tato nidānaṁ (bjt)คือ บุรุษนั้นถูกประหารด้วยหอก ๓๐๐ เล่ม พึงเสวยทุกขโทมนัสเพราะ การประหารนั้นเป็นเหตุบ้างไหม”
“Ekissāpi, bhante, sattiyā haññamāno so puriso tatonidānaṁ dukkhaṁ domanassaṁ paṭisaṁvediyetha, ko pana vādo tīhi sattisatehī”ti?
tatonidānaṁ → tato nidānaṁ (bjt) | ekissāpi → ekissā pi (pts)“บุรุษนั้นแม้ถูกประหารด้วยหอก ๑ เล่ม ยังได้เสวยทุกขโทมนัสซึ่งมี การประหารนั้นเป็นเหตุ ไม่จำต้องกล่าวถึงการที่บุรุษนั้นถูกประหารด้วยหอกตั้ง ๓๐๐ เล่ม พระพุทธเจ้าข้า”
Atha kho bhagavā parittaṁ pāṇimattaṁ pāsāṇaṁ gahetvā bhikkhū āmantesi:ครั้งนั้น พระผู้มีพระภาคทรงหยิบก้อนหินขนาดย่อม ๆ เท่าฝ่ามือ ขึ้นมา แล้วรับสั่งเรียกภิกษุทั้งหลายมาตรัสว่า
“Taṁ kiṁ maññatha, bhikkhave,
kiṁ → kim (pts)“ภิกษุทั้งหลาย เธอทั้งหลายเข้าใจความข้อนั้นว่าอย่างไร
katamo nu kho mahantataro—yo cāyaṁ mayā paritto pāṇimatto pāsāṇo gahito, yo ca himavā pabbatarājā”ti?
yo ca → (sya-all, pts) | pabbatarājāti → vā pabbatarājā ti appamatto (pts)คือ ก้อนหินขนาด ย่อม ๆ เท่าฝ่ามือที่เราถืออยู่นี้กับขุนเขาหิมพานต์ อย่างไหนใหญ่กว่ากัน”
“Appamattako ayaṁ, bhante, bhagavatā paritto pāṇimatto pāsāṇo gahito, himavantaṁ pabbatarājānaṁ upanidhāya saṅkhampi na upeti, kalabhāgampi na upeti, upanidhampi na upe”ti.
upanidhampi → upanidhimpi (bj, pts1ed) | appamattako → appamatto kho (bj) | upeti → upetīti (bj, sya-all) | upanidhampi → upanidhim pi (pts) | upeti evameva → upetīti evam eva (pts) | upanidhimpi → upanidhampi (bj: machasaṁ, syā) | upanidhampi → upanidhimpi (cck: sī. pī.) | upanidhim → So Bu and Sky infra; Si, and Sky here, upanidham. (pts note) | saṅkhampi → saṅkham pi (pts) | kalabhāgampi → kalabhāgam pi (pts)“ก้อนหินขนาดย่อม ๆ เท่าฝ่าพระหัตถ์ที่พระองค์ทรงถืออยู่นี้ มีประมาณ น้อยนัก เปรียบเทียบกับขุนเขาหิมพานต์แล้ว ไม่ถึงแม้การนับ ไม่ถึงแม้ส่วนแห่ง เสี้ยว ไม่ถึงแม้การเทียบกันได้ พระพุทธเจ้าข้า”
“Evameva kho, bhikkhave, yaṁ so puriso tīhi sattisatehi haññamāno tatonidānaṁ dukkhaṁ domanassaṁ paṭisaṁvedeti taṁ nirayakassa dukkhassa upanidhāya saṅkhampi na upeti, kalabhāgampi na upeti, upanidhampi na upeti.
nirayakassa → nerayikassa (bj) | upanidhampi → upanidhimpi (bj, pts) | kho → (sya-all) | so → (sya-all) | nirayakassa dukkhassa → nirayassa dukkhaṁ (sya-all); nerayikassa (pts) | dukkhassa → nirayakassa dukkhassa (bj: machasaṁ); nerayikassa (bj: PTS) | evameva → evameva khoti dissati (sya-all: yu.) | nerayikassa → Si nirayassa dukkhaṁ. (pts note) | tatonidānaṁ → tato nidānaṁ (bjt) | evameva → evam eva (pts) | saṅkhampi → saṅkham pi (pts) | kalabhāgampi → kalabhāgam pi (pts) | upanidhampi → upanidhim pi (pts)“ภิกษุทั้งหลาย ฉันนั้นเหมือนกัน ทุกขโทมนัสเพราะการประหารนั้นเป็นเหตุ ที่บุรุษถูกประหารด้วยหอก ๓๐๐ เล่ม เสวยอยู่นั้น เปรียบเทียบกับทุกข์แห่ง นรกแล้ว ไม่ถึงแม้การนับ ไม่ถึงแม้ส่วนแห่งเสี้ยว ไม่ถึงแม้การเทียบกันได้
Tamenaṁ, bhikkhave, nirayapālā pañcavidhabandhanaṁ nāma kammakāraṇaṁ karonti—
nirayapālā → nirayapālā punappunaṁ (mr) | kammakāraṇaṁ → kāraṇaṁ (bj, pts) | kammakāraṇaṁ karonti → kāraṇaṁ kārenti (sya-all) | kāraṇaṁ → kammakāraṇaṁ (bj: machasaṁ, sīmu) | tamenaṁ → tam enaṁ (pts) | pañcavidhabandhanaṁ → pañcavidhabandhanan (pts)นายนิรยบาลทั้งหลายทำกรรมกรณ์ชื่อเครื่องพันธนาการ ๕ อย่าง คือ
tattaṁ ayokhilaṁ hatthe gamenti, tattaṁ ayokhilaṁ dutiye hatthe gamenti, tattaṁ ayokhilaṁ pāde gamenti, tattaṁ ayokhilaṁ dutiye pāde gamenti, tattaṁ ayokhilaṁ majjhe urasmiṁ gamenti.
ayokhilaṁ → ayokhīlaṁ (bj, sya-all, km, pts1ed) | ayokhilaṁ → ayokhīlaṁ (pts) | ayokhilaṁ → ayokhīlaṁ (cck: sī. syā. kaṁ. pī.)ตอกตะปูเหล็กร้อนแดงที่มือ ๒ ข้าง ที่เท้า ๒ ข้าง และที่กลางอก
So tattha dukkhā tibbā kharā kaṭukā vedanā vedeti, na ca tāva kālaṁ karoti yāva na taṁ pāpakammaṁ byantīhoti.
byantīhoti → byantihoti (cck, pts1ed, mr) | tibbā kharā → tippā (sya-all) | byantīhoti → byantihoti (cck: pī. ka.) | pāpakammaṁ → pāpaṁ kammaṁ (bjt) | yāva → yā va (pts) | pāpakammaṁ byantīhoti → pāpaṁ kammaṁ byantihoti (pts)คนพาลนั้น เสวยทุกขเวทนากล้า อย่างหนัก เผ็ดร้อน ในที่นั้น แต่ยังไม่ตายตราบเท่าที่ บาปกรรมยังไม่สิ้นไป
Tamenaṁ, bhikkhave, nirayapālā saṁvesetvā kuṭhārīhi tacchanti.
kuṭhārīhi → kudhārīhi (cck, mr); kūṭhārīhi (pts1ed) | saṁvesetvā → saṁvedhetvā (sya-all) | saṁvesetvā → saṁvedhetvā (bj: syā) | kuṭhārīhi → kudhārīhi (cck: ka.) | saṁvedhetvā → saṁvesetvāti dissati (sya-all: yu.) | saṁvesetvā → Bu s--itvā; Si saṁvedhetvā. (pts note) | kūṭhārīhi → Si kudhārīhi. (pts note) | tamenaṁ bhikkhave → tam enaṁ (pts)นายนิรยบาลฉุดลากเขาไป เอาขวานถาก
So tattha dukkhā tibbā …pe… byantīhoti.
tibbā → tippā (sya-all) | tippa → Si tippā --pe-- byantihoti. (pts note) | pe → spelled out in full (bjt)คนพาลนั้นเสวยทุกขเวทนากล้า ฯลฯ ตราบเท่าที่บาปกรรมยังไม่สิ้นไป
Tamenaṁ, bhikkhave, nirayapālā uddhampādaṁ adhosiraṁ gahetvā vāsīhi tacchanti.
uddhapādaṁ → uddhaṁ pādaṁ (bj: syā) | gahetvā → ṭhapetvā (bj: PTS) | uddhampādaṁ → uddhaṁpādaṁ (my, th) | tamenaṁ → tam enaṁ (pts) | uddhampādaṁ adhosiraṁ gahetvā → uddhaṁ pādaṁ adho siraṁ ṭhapetvā (pts)นายนิรยบาลจับเขาเอาเท้าขึ้น เอาศีรษะลง เอามีดเฉือน
So tattha dukkhā tibbā …pe… byantīhoti.
tibbā → tippā (sya-all) | dukkhā tibbā → (pts) | tattha → Si adds dukkhā tippā, and omits yāva . . . kammaṁ. (pts note) | + → yāva na taṁ pāpaṁ kammaṁ (bjt) | byantīhoti → yāva na taṁ pāpaṁ kammaṁ byantihoti (pts)คนพาลนั้นเสวยทุกขเวทนากล้า ฯลฯ ตราบเท่าที่บาปกรรมยังไม่สิ้นไป
Tamenaṁ, bhikkhave, nirayapālā rathe yojetvā ādittāya pathaviyā sampajjalitāya sajotibhūtāya sārentipi paccāsārentipi.
sajotibhūtāya → sañjotibhūtāya (sya-all, km, pts1ed) | pathaviyā → paṭhaviyā (sya-all, pts) | sajotibhūtāya → sañjotibhūtāya (cck: syā. kaṁ. pī.) | sañjotibhūtāya → Sky sajot. (pts note) | tamenaṁ → tam enaṁ (pts) | sajotibhūtāya sārentipi paccāsārentipi → sañjotibhūtāya sārenti pi paccāsārenti pi (pts)นายนิรยบาลจับเขาเทียมรถแล่นกลับไปกลับมาบนพื้นอันร้อนลุกเป็นเปลวโชติช่วง
So tattha dukkhā tibbā …pe… byantīhoti.
tibbā → tippā (sya-all) | dukkhā tibbā → (pts) | + → yāva na taṁ pāpaṁ kammaṁ (bjt) | byantīhoti → yāva na taṁ pāpaṁ kammaṁ byantihoti (pts)คนพาลนั้นเสวยทุกขเวทนากล้า อย่างหนัก เผ็ดร้อน ในที่นั้น ฯลฯ ตราบเท่าที่ บาปกรรมยังไม่สิ้นไป
Tamenaṁ, bhikkhave, nirayapālā mahantaṁ aṅgārapabbataṁ ādittaṁ sampajjalitaṁ sajotibhūtaṁ āropentipi oropentipi.
sajotibhūtaṁ → sañjotibhūtaṁ (sya-all) | tamenaṁ → tam enaṁ (pts) | sajotibhūtaṁ āropentipi oropentipi → sañjotibhūtaṁ āropenti pi oropenti pi (pts)นายนิรยบาลบังคับเขาให้ขึ้นลงภูเขาถ่านเพลิงลูกใหญ่ที่ไฟ ลุกโชนโชติช่วง
So tattha dukkhā tibbā kharā kaṭukā vedanā vedeti, na ca tāva kālaṁ karoti yāva na taṁ pāpakammaṁ byantīhoti.
tibbā kharā → tippā (sya-all) | tibbā kharā kaṭukā → tippā kaṭuka (pts) | pāpakammaṁ byantīhoti → pāpaṁ kammaṁ byantihoti (pts)คนพาลนั้นเสวยทุกขเวทนากล้า อย่างหนัก เผ็ดร้อนอยู่ บนภูเขา ถ่านเพลิงนั้น แต่ยังไม่ตายตราบเท่าที่บาปกรรมยังไม่สิ้นไป
Tamenaṁ, bhikkhave, nirayapālā uddhampādaṁ adhosiraṁ gahetvā tattāya lohakumbhiyā pakkhipanti ādittāya sampajjalitāya sajotibhūtāya.
sajotibhūtāya → sañjotibhūtāya (sya-all) | uddhampādaṁ → uddhaṁpādaṁ (my, th) | uddhampādaṁ → uddhapādaṁ (bjt) | tamenaṁ → tam enaṁ (pts) | uddhampādaṁ adhosiraṁ → uddhaṁ pādaṁ adho siraṁ (pts)นายนิรยบาลจับเขา เอาเท้าขึ้น เอาศีรษะลง ทุ่มลงในโลหกุมภี(หม้อทองแดง) อันร้อนแดงลุกเป็นแสงไฟ
So tattha pheṇuddehakaṁ paccati.คนพาลนั้นถูกต้มเดือดจนตัวพองในโลหกุมภีนั้น
So tattha pheṇuddehakaṁ paccamāno sakimpi uddhaṁ gacchati, sakimpi adho gacchati, sakimpi tiriyaṁ gacchati.
sakimpi → sakim pi (pts)เขาเมื่อถูกต้มเดือดจนตัวพองใน โลหกุมภีนั้น บางครั้งลอยขึ้น บางครั้งจมลง บางครั้งลอยขวาง
So tattha dukkhā tibbā kharā kaṭukā vedanā vedeti, na ca tāva kālaṁ karoti yāva na taṁ pāpakammaṁ byantīhoti.
tibbā kharā → tippā (bj, sya-all) | pāpakammaṁ → pāpaṁ kammaṁ (bj) | kālaṁ karoti → kālaṅkaroti (my) | pāpakammaṁ byantīhoti → pāpaṁ kammaṁ byantihoti (pts)เขาเสวยทุกขเวทนา กล้าอย่างหนัก เผ็ดร้อน อยู่ในโลหกุมภีอันร้อนแดงนั้น แต่ยังไม่ตายตราบเท่าที่ บาปกรรมยังไม่สิ้นไป
Tamenaṁ, bhikkhave, nirayapālā mahāniraye pakkhipanti.
nirayapālā → nirayapālā punappunaṁ (cck: ka.) | tamenaṁ → tam enaṁ (pts)นายนิรยบาลจึงทุ่มเขาลงในมหานรก
So kho pana, bhikkhave, mahānirayo—ก็มหานรกนั้น
Catukkaṇṇo catudvāro, vibhatto bhāgaso mito;มี ๔ มุม ๔ ประตู แบ่งออกเป็นส่วน Ayopākārapariyanto, ayasā paṭikujjito.
paṭikujjito → paṭikkujjito (th)มีกำแพงเหล็กล้อมรอบ ครอบด้วยฝาเหล็กTassa ayomayā bhūmi, jalitā tejasā yutā;
yutā → yuttā (th)มหานรกนั้น มีพื้นเป็นเหล็ก ลุกโชนโชติช่วง Samantā yojanasataṁ, pharitvā tiṭṭhati sabbadā.แผ่ไปไกลด้านละ ๑๐๐ โยชน์ ตั้งอยู่ทุกเมื่อ
Anekapariyāyenapi kho ahaṁ, bhikkhave, nirayakathaṁ katheyyaṁ;
anekapariyāyenapi → anekapariyāyena pi (pts)
yāvañcidaṁ, bhikkhave, na sukarā akkhānena pāpuṇituṁ yāva dukkhā nirayā.
sukarā → sukarāṁ (bj); sukaraṁ (sya-all, pts) | nirayā → nirayāti (bj) | sukarāṁ → sukarā (bj: machasaṁ, sīmu)ภิกษุทั้งหลาย ทุกข์นี้กับทุกข์ในนรกเปรียบเทียบกันด้วยการบอกไม่ได้
Santi, bhikkhave, tiracchānagatā pāṇā tiṇabhakkhā.ภิกษุทั้งหลาย สัตว์ดิรัจฉานจำพวกมีหญ้าเป็นอาหารมีอยู่
Te allānipi tiṇāni sukkhānipi tiṇāni dantullehakaṁ khādanti.
sukkhānipi tiṇāni → (sya-all) | sukkhānipi tiṇāni dantullehakaṁ → sukkāni dantullahakaṁ (pts) | allānipi → allāni pi (pts)สัตว์ ดิรัจฉานเหล่านั้นใช้ฟันเล็มหญ้าสดบ้าง หญ้าแห้งบ้าง
Katame ca, bhikkhave, tiracchānagatā pāṇā tiṇabhakkhā?สัตว์ดิรัจฉานจำพวกมีหญ้าเป็นอาหาร พวกไหนบ้าง
Hatthī assā goṇā gadrabhā ajā migā, ye vā panaññepi keci tiracchānagatā pāṇā tiṇabhakkhā.
hatthī → (bj, sya-all, pts) | assā → hatthi assā (bj: machasaṁ) | panaññepi → pan aññe pi (pts)คือ ช้าง ม้า โค ลา แพะ มฤค หรือสัตว์ดิรัจฉานจำพวกอื่นบางพวกที่มี หญ้าเป็นอาหาร
Sa kho so, bhikkhave, bālo idha pubbe rasādo idha pāpāni kammāni karitvā kāyassa bhedā paraṁ maraṇā tesaṁ sattānaṁ sahabyataṁ upapajjati ye te sattā tiṇabhakkhā.
kammāni → kāmmāni (pts) | sahabyataṁ upapajjati → sahavyataṁ uppajjati (pts) | paraṁ maraṇā → parammaraṇā (bjt, th) | paraṁ → param (pts)ในเบื้องต้น คนพาลในโลกนี้นั่น ติดใจในรส ทำบาปกรรมไว้ในโลกนี้ หลัง จากตายแล้ว จึงเข้าถึงความเป็นผู้อยู่ร่วมกับสัตว์จำพวกที่มีหญ้าเป็นอาหารเหล่านั้น
Santi, bhikkhave, tiracchānagatā pāṇā gūthabhakkhā.สัตว์ดิรัจฉานจำพวกมีคูถเป็นอาหารมีอยู่
Te dūratova gūthagandhaṁ ghāyitvā dhāvanti:
dūratova → dūrato va (pts)สัตว์ดิรัจฉานเหล่านั้นได้กลิ่นคูถแต่ ที่ไกลแล้ว
‘ettha bhuñjissāma, ettha bhuñjissāmā’ti.ย่อมวิ่งไปด้วยหวังว่า ‘จักกินตรงนี้ จักกินตรงนี้’
Seyyathāpi nāma brāhmaṇā āhutigandhena dhāvanti:
āhutigandhena → So Si; Sky ahūti. Cf. SṆ., p. 21. (pts note)เปรียบเหมือนพราหมณ์เดินไปตามกลิ่นเครื่องบูชาด้วยหมายใจว่า
‘ettha bhuñjissāma, ettha bhuñjissāmā’ti;‘จักกิน ตรงนี้ จักกินตรงนี้’
evameva kho, bhikkhave, santi tiracchānagatā pāṇā gūthabhakkhā,
gūthabhakkhā → gūṭhabhakkhā (pts) | + → santi (th) | evameva → evam eva (pts)แม้ฉันใด สัตว์ดิรัจฉานจำพวกมีคูถเป็นอาหารเหล่านั้น ฉัน นั้นเหมือนกัน
te dūratova gūthagandhaṁ ghāyitvā dhāvanti:
dūratova → dūrato va (pts)ได้กลิ่นคูถแต่ที่ไกลแล้ว ย่อมวิ่งไปด้วยหวังว่า
‘ettha bhuñjissāma, ettha bhuñjissāmā’ti.‘จักกินตรงนี้ จักกิน ตรงนี้’
Katame ca, bhikkhave, tiracchānagatā pāṇā gūthabhakkhā?สัตว์ดิรัจฉานจำพวกมีคูถเป็นอาหาร พวกไหนบ้าง
Kukkuṭā sūkarā soṇā siṅgālā, ye vā panaññepi keci tiracchānagatā pāṇā gūthabhakkhā.
siṅgālā → sigālā (bj, pts) | panaññepi → pan aññe pi (pts)คือ ไก่ สุกร สุนัขบ้าน สุนัขป่า หรือสัตว์ดิรัจฉานจำพวกอื่นบางพวกที่มีคูถ เป็นอาหาร
Sa kho so, bhikkhave, bālo idha pubbe rasādo idha pāpāni kammāni karitvā kāyassa bhedā paraṁ maraṇā tesaṁ sattānaṁ sahabyataṁ upapajjati ye te sattā gūthabhakkhā.
sahabyataṁ upapajjati → sahavyataṁ uppajjati (pts) | paraṁ maraṇā → parammaraṇā (bjt, th) | paraṁ → param (pts)ในเบื้องต้น คนพาลในโลกนี้นั่น ติดใจในรส ทำบาปกรรมไว้ในโลกนี้ หลัง จากตายแล้ว จึงเข้าถึงความเป็นผู้อยู่ร่วมกับสัตว์จำพวกที่มีคูถเป็นอาหารเหล่านั้น
Santi, bhikkhave, tiracchānagatā pāṇā andhakāre jāyanti andhakāre jīyanti andhakāre mīyanti.
jīyanti → jiyyanti (mr) | mīyanti → miyyanti (mr) | jīyanti → jiyyanti (cck: ka.) | mīyanti → miyyanti (cck: ka.)สัตว์ดิรัจฉานจำพวกที่เกิดในที่มืด แก่ในที่มืด ตายในที่มืด มีอยู่
Katame ca, bhikkhave, tiracchānagatā pāṇā andhakāre jāyanti andhakāre jīyanti andhakāre mīyanti?สัตว์ดิรัจฉานจำพวกที่เกิดในที่มืด แก่ในที่มืด ตายในที่มืด พวกไหนบ้าง
Kīṭā puḷavā gaṇḍuppādā, ye vā panaññepi keci tiracchānagatā pāṇā andhakāre jāyanti andhakāre jīyanti andhakāre mīyanti.
puḷavā → pulavā (bj); paṭaṅgā (sya-all, km, mr) | puḷavā → paṭaṅgā (cck: syā. kaṁ. ka.) | panaññepi → pan aññe pi (pts)คือ แมลง มอด ไส้เดือน หรือสัตว์ดิรัจฉานจำพวกอื่นบางพวกที่เกิดในที่มืด แก่ในที่มืด ตายในที่มืด
Sa kho so, bhikkhave, bālo idha pubbe rasādo, idha pāpāni kammāni karitvā kāyassa bhedā paraṁ maraṇā tesaṁ sattānaṁ sahabyataṁ upapajjati ye te sattā andhakāre jāyanti andhakāre jīyanti andhakāre mīyanti.
idha → (bj) | sahabyataṁ upapajjati → sahavyataṁ uppajjati (pts) | paraṁ maraṇā → parammaraṇā (bjt, th) | paraṁ → param (pts)ในเบื้องต้น คนพาลในโลกนี้นั่น ติดใจในรส ทำบาปกรรมไว้ในโลกนี้ หลัง จากตายแล้ว จึงเข้าถึงความเป็นผู้อยู่ร่วมกับสัตว์จำพวกที่เกิดในที่มืด แก่ในที่มืด ตายในที่มืดเหล่านั้น
Santi, bhikkhave, tiracchānagatā pāṇā udakasmiṁ jāyanti udakasmiṁ jīyanti udakasmiṁ mīyanti.สัตว์ดิรัจฉานจำพวกที่เกิดในน้ำ แก่ในน้ำ ตายในน้ำ มีอยู่
Katame ca, bhikkhave, tiracchānagatā pāṇā udakasmiṁ jāyanti udakasmiṁ jīyanti udakasmiṁ mīyanti?สัตว์ดิรัจฉานจำพวกที่เกิดในน้ำ แก่ในน้ำ ตายในน้ำ พวกไหนบ้าง
Macchā kacchapā susumārā, ye vā panaññepi keci tiracchānagatā pāṇā udakasmiṁ jāyanti udakasmiṁ jīyanti udakasmiṁ mīyanti.
susumārā → suṁsumārā (bj, pts); saṁsumārā (sya-all) | suṁsumārā → susumārā (bj: machasaṁ) | panaññepi → pan aññe pi (pts)คือ ปลา เต่า จระเข้ หรือสัตว์ดิรัจฉานจำพวกอื่นบางพวกที่เกิดในน้ำ แก่ในน้ำ ตายในน้ำ
Sa kho so, bhikkhave, bālo idha pubbe rasādo idha pāpāni kammāni karitvā kāyassa bhedā paraṁ maraṇā tesaṁ sattānaṁ sahabyataṁ upapajjati ye te sattā udakasmiṁ jāyanti udakasmiṁ jīyanti udakasmiṁ mīyanti.
sahabyataṁ upapajjati → sahavyataṁ uppajati (pts) | paraṁ maraṇā → parammaraṇā (bjt, th) | paraṁ → param (pts)ในเบื้องต้น คนพาลในโลกนี้นั่น ติดใจในรส ทำบาปกรรมไว้ในโลกนี้ หลัง จากตายแล้ว จึงเข้าถึงความเป็นผู้อยู่ร่วมกับสัตว์จำพวกที่เกิดในน้ำ แก่ในน้ำ ตายในน้ำเหล่านั้น
Santi, bhikkhave, tiracchānagatā pāṇā asucismiṁ jāyanti asucismiṁ jīyanti asucismiṁ mīyanti.สัตว์ดิรัจฉานจำพวกที่เกิดในที่โสโครก แก่ในที่โสโครก ตายในที่โสโครก มีอยู่
Katame ca, bhikkhave, tiracchānagatā pāṇā asucismiṁ jāyanti asucismiṁ jīyanti asucismiṁ mīyanti?สัตว์ดิรัจฉานจำพวกที่เกิดในที่โสโครก แก่ในที่โสโครก ตายในที่โสโครก พวกไหนบ้าง
Ye te, bhikkhave, sattā pūtimacche vā jāyanti pūtimacche vā jīyanti pūtimacche vā mīyanti pūtikuṇape vā …pe…คือ สัตว์ดิรัจฉานจำพวกที่เกิดในปลาเน่า แก่ในปลาเน่า หรือตายในปลาเน่า สัตว์ดิรัจฉานจำพวกที่เกิดในศพเน่า ...
pūtikummāse vā …สัตว์ดิรัจฉานจำพวกที่เกิดในขนมกุมมาสที่ บูด ...
candanikāya vā …สัตว์ดิรัจฉานจำพวกที่เกิดในน้ำครำ ...
oligalle vā jāyanti, ye vā panaññepi keci tiracchānagatā pāṇā asucismiṁ jāyanti asucismiṁ jīyanti asucismiṁ mīyanti.
ye vā panaññepi keci tiracchānagatā pāṇā asucismiṁ jāyanti asucismiṁ jīyanti asucismiṁ mīyanti → etthantare pāṭho pts1ed potthake | oligalle → oḷigalle (sya-all, pts) | mīyanti → ( ) natthi sī. syā. kaṁ. pī. potthakesu (cck note) | oḷigalle → So all MSS. (pts note) | pe → Si adds: ye vā pan'; . . . mīyanti. (pts note)สัตว์ดิรัจฉานจำพวกที่เกิดในหลุม โสโครก ... สัตว์ดิรัจฉานจำพวกอื่นที่เกิดในที่โสโครก แก่ในที่โสโครก ตายในที่ โสโครก
Sa kho so, bhikkhave, bālo idha pubbe rasādo idha pāpāni kammāni karitvā kāyassa bhedā paraṁ maraṇā tesaṁ sattānaṁ sahabyataṁ upapajjati ye te sattā asucismiṁ jāyanti asucismiṁ jīyanti asucismiṁ mīyanti.
sahabyataṁ upapajjati → sahavyataṁ uppajjati (pts) | paraṁ maraṇā → parammaraṇā (bjt, th) | paraṁ → param (pts)ในเบื้องต้น คนพาลในโลกนี้นั่น ติดใจในรส ทำบาปกรรมไว้ในโลกนี้ หลัง จากตายแล้ว จึงเข้าถึงความเป็นผู้อยู่ร่วมกับสัตว์จำพวกที่เกิดในที่โสโครก แก่ในที่ โสโครก ตายในที่โสโครกเหล่านั้น
Anekapariyāyenapi kho ahaṁ, bhikkhave, tiracchānayonikathaṁ katheyyaṁ;
anekapariyāyenapi → anekapariyāyena pi (pts)
yāvañcidaṁ, bhikkhave, na sukaraṁ akkhānena pāpuṇituṁ yāva dukkhā tiracchānayoni.
tiracchānayoni → tiracchānayonīti (bj) | yāvañcidaṁ → yāvañ idaṁ (pts)ภิกษุทั้งหลาย ทุกข์นี้กับทุกข์ในกำเนิดสัตว์ดิรัจฉานเปรียบเทียบกันด้วยการ บอกไม่ได้
Seyyathāpi, bhikkhave, puriso ekacchiggalaṁ yugaṁ mahāsamudde pakkhipeyya.
ekacchiggalaṁ → ekacchiggaḷaṁ (sya-all) | seyyathāpi → seyyathāpi puriso (pts) | puriso ekacchiggalaṁ → ekacchigaḷaṁ (pts) | mahāsamudde → samudde (pts)ภิกษุทั้งหลาย บุรุษพึงโยนแอกที่มีรูเดียวลงไปในมหาสมุทร
Tamenaṁ puratthimo vāto pacchimena saṁhareyya, pacchimo vāto puratthimena saṁhareyya, uttaro vāto dakkhiṇena saṁhareyya, dakkhiṇo vāto uttarena saṁhareyya.
tamenaṁ → tam enaṁ (pts)ลมทาง ทิศตะวันออกพัดแอกนั้นไปทางทิศตะวันตก ลมทางทิศตะวันตกพัดแอกนั้นไปทาง ทิศตะวันออก ลมทางทิศเหนือพัดแอกนั้นไปทางทิศใต้ ลมทางทิศใต้พัดแอกนั้นไป ทางทิศเหนือ
Tatrāssa kāṇo kacchapo, so vassasatassa vassasatassa accayena sakiṁ ummujjeyya.
vassasatassa → …pe… (bj); vassasatassa (sya-all, km, pts1ed) | kāṇo kacchapo → kāṇakacchapo (bj) | tatrāssa → tatr assa (pts) | vassasatassa → (pts) | vassasatassa → vassasatassa vassasahassassa vassasatasahassassa (cck: sī.); vassasatassa (cck: syā. kaṁ. pī.) | vassasatassa → Sky add: vassasahassassa vassasatasahassassa. (pts note)ในมหาสมุทรนั้น มีเต่าตาบอดอยู่ตัวหนึ่ง ผ่านไป ๑๐๐ ปี มันจะ โผล่ขึ้นมาครั้งหนึ่ง
Taṁ kiṁ maññatha, bhikkhave,
kiṁ maññatha → kimmaññatha (bjt) | kiṁ → kim (pts)เธอทั้งหลายเข้าใจความข้อนั้นว่าอย่างไร
api nu so kāṇo kacchapo amusmiṁ ekacchiggale yuge gīvaṁ paveseyyā”ti?
ekacchiggale → ekacchiggaḷe (sya-all) | amusmiṁ ekacchiggale → amukasmiṁ ekacchiggaḷe (pts)คือ เต่าตาบอดนั้นพึงสอดคอเข้าไปในแอกที่มีรูเดียวโน้นได้บ้างไหม”
“No hetaṁ, bhante”.
bhante → ( ) natthi sī. pī. potthakesu (cck note)“ไม่ได้ พระพุทธเจ้าข้า
“Yadi pana, bhante, kadāci karahaci dīghassa addhuno accayenā”ti.
Yadi pana → yadi nūna (bj, sya-all, km, pts1ed) | pana → nu na (bj); nūna (pts) | na → yadi pana (bj: machasaṁ, sīmu) | pana → yadi nūna (cck: sī. syā. kaṁ. pī.)แต่ถ้าเวลาล่วงเลยไปนาน ๆ บางครั้งบางคราวมัน ก็จะสอดเข้าไปในแอกนั้นได้บ้าง พระพุทธเจ้าข้า”
“Khippataraṁ kho so, bhikkhave, kāṇo kacchapo amusmiṁ ekacchiggale yuge gīvaṁ paveseyya, ato dullabhatarāhaṁ, bhikkhave, manussattaṁ vadāmi sakiṁ vinipātagatena bālena.
ekacchiggale → ekacchiggaḷe (sya-all) | amusmiṁ ekacchiggale → amukasmiṁ ekacchiggaḷe (pts)พระผู้มีพระภาคตรัสว่า “ภิกษุทั้งหลาย เต่าตาบอดนั้นพึงสอดคอเข้าไปใน แอกที่มีรูเดียวโน้นยังเร็วกว่า เรากล่าวว่าการที่คนพาลผู้ไปสู่วินิบาตคราวเดียวจะ พึงได้เป็นมนุษย์อีกยากกว่านั้น
Taṁ kissa hetu?ข้อนั้นเพราะเหตุไร
Na hettha, bhikkhave, atthi dhammacariyā samacariyā kusalakiriyā puññakiriyā.
hettha → h ettha (pts)เพราะในวินิบาตนั้น ไม่มีการประพฤติธรรม ไม่มีการประพฤติชอบ ไม่มี การทำกุศล ไม่มีการทำบุญ ในวินิบาตนั้น
Aññamaññakhādikā ettha, bhikkhave, vattati dubbalakhādikā.
dubbalakhādikā → dubbalamārikā (sya-all, pts) | dubbalamārikā → So Si; Sky dubbalakhādikā. (pts note)มีแต่สัตว์ผู้เคี้ยวกินกันเอง เคี้ยวกิน สัตว์ผู้มีกำลังน้อยกว่า
Sa kho so, bhikkhave, bālo sace kadāci karahaci dīghassa addhuno accayena manussattaṁ āgacchati, yāni tāni nīcakulāni—คนพาลนั้น เพราะเวลาล่วงเลยมานาน ในบางครั้งบางคราวถ้ามาเกิดเป็น มนุษย์ ก็จะเกิดในตระกูลต่ำ คือ
caṇḍālakulaṁ vā nesādakulaṁ vā venakulaṁ vā rathakārakulaṁ vā pukkusakulaṁ vā.
venakulaṁ → veṇakulaṁ (bj, pts1ed); venukulaṁ (sya-all) | venakulaṁ → veṇakulaṁ (pts) | veṇakulaṁ → venukulaṁ (bj: syā) | venakulaṁ → veṇakulaṁ (cck: sī. pī.) | veṇakulaṁ → Si venukulaṁ; Sky venakulaṁ. Cf. vol. ii. 183. (pts note)ตระกูลคนจัณฑาล ตระกูลนายพราน ตระกูล ช่างสาน ตระกูลช่างรถ
Tathārūpe kule paccājāyati dalidde appannapānabhojane kasiravuttike, yattha kasirena ghāsacchādo labbhati.
dalidde → daḷidde (bj) | paccājāyati dalidde → pacchā jāyati daḷidde (sya-all) | dalidde appannapānabhojane → daḷidde appannapāṇabhojane (pts)หรือตระกูลคนขนขยะเช่นนั้น ที่เป็นตระกูลยากจน มีข้าว น้ำ และสิ่งของเครื่องใช้น้อยเป็นไปอย่างฝืดเคือง เป็นแหล่งที่หาของกินและเครื่องนุ่งห่ม ได้ยาก
So ca hoti dubbaṇṇo duddasiko okoṭimako bavhābādho kāṇo vā kuṇī vā khujjo vā pakkhahato vā na lābhī annassa pānassa vatthassa yānassa mālāgandhavilepanassa seyyāvasathapadīpeyyassa.
bavhābādho → bahvābādho (sya-all, mr) | khujjo → khañjo (sya-all, pts) | kuṇī → kunī (pts) | bavhābādho → bahvābādho (cck: ka.)และคนพาลนั้นมีผิวพรรณหม่นหมอง ไม่น่าดู ต่ำเตี้ย มีความเจ็บป่วยมาก ตาบอด เป็นง่อย เป็นคนกระจอก หรือเป็นโรคอัมพาต มักไม่ได้ข้าว น้ำ ผ้า ยาน ดอกไม้ ของหอม เครื่องลูบไล้ ที่นอน ที่พัก และเครื่องประทีป
So kāyena duccaritaṁ carati vācāya duccaritaṁ carati manasā duccaritaṁ carati.เขายังประพฤติ กายทุจริต ประพฤติวจีทุจริต ประพฤติมโนทุจริต
So kāyena duccaritaṁ caritvā vācāya duccaritaṁ caritvā manasā duccaritaṁ caritvā kāyassa bhedā paraṁ maraṇā apāyaṁ duggatiṁ vinipātaṁ nirayaṁ upapajjati.
upapajjati → uppajjati (pts) | paraṁ maraṇā → parammaraṇā (bjt, th) | paraṁ → param (pts)หลังจากตายแล้ว จะไปเกิดใน อบาย ทุคติ วินิบาต นรก
Seyyathāpi, bhikkhave, akkhadhutto paṭhameneva kaliggahena puttampi jīyetha, dārampi jīyetha, sabbaṁ sāpateyyampi jīyetha, uttaripi adhibandhaṁ nigaccheyya.
adhibandhaṁ → anubandhaṁ (bj, pts1ed); addhubandhaṁ (sya-all, km) | uttaripi adhibandhaṁ → uttarimpi anubandhaṁ (bj, pts); uttarimpi addhubandhaṁ (sya-all) | sabbaṁ sāpateyyampi → sabbasāpateyyam pi (pts) | anubandhaṁ → andubandhaṁ (bj: syā) | adhibandhaṁ → anubandhaṁ (cck: sī. pī.); addhubandhaṁ (cck: syā. kaṁ.) | addhubandhaṁ → anubandhanti dissati (sya-all: yu.) | sabbasāpateyyam → Si sabbaṁ s. (pts note) | anubandhaṁ → So Sky Bu ("attanā pi bandhaṁ nig."); Si andhubandhaṁ. (pts note) | paṭhameneva → paṭhamen eva (pts) | puttampi → puttam pi (pts) | dārampi → dāram pi (pts) | uttaripi adhibandhaṁ → uttarim pi anubandhaṁ (pts)ภิกษุทั้งหลาย เปรียบเหมือนนักเลงการพนัน เพราะความพ่ายแพ้ครั้งแรกเท่านั้น จึงเสียลูก เสียเมีย เสียทรัพย์สมบัติทุกอย่าง และถึงการจองจำ ที่เป็นการ สูญเสียอย่างยิ่ง
Appamattako so, bhikkhave, kaliggaho yaṁ so akkhadhutto paṭhameneva kaliggahena puttampi jīyetha, dārampi jīyetha, sabbaṁ sāpateyyampi jīyetha, uttaripi adhibandhaṁ nigaccheyya.
uttaripi adhibandhaṁ → uttarimpi anubandhaṁ (bj, pts); uttarimpi addhubandhaṁ (sya-all) | sabbaṁ sāpateyyampi → sabbasāpateyyam pi (pts) | paṭhameneva → paṭhamen eva (pts) | puttampi → puttam pi (pts) | dārampi → dāram pi (pts) | uttaripi adhibandhaṁ → uttarim pi anubandhaṁ (pts)ความพ่ายแพ้ ของนักเลงการพนันผู้เสียลูก เสียเมีย เสียทรัพย์ สมบัติทุกอย่าง และถึงการจองจำเพราะความพ่ายแพ้ครั้งแรกนั้น เป็นเพียงเล็กน้อย แม้ฉันใด
Atha kho ayameva tato mahantataro kaliggaho yaṁ so bālo kāyena duccaritaṁ caritvā vācāya duccaritaṁ caritvā manasā duccaritaṁ caritvā kāyassa bhedā paraṁ maraṇā apāyaṁ duggatiṁ vinipātaṁ nirayaṁ upapajjati.
ayameva tato → ayam eva (pts) | upapajjati ayaṁ → uppajjati ayam pi (pts) | paraṁ maraṇā → parammaraṇā (bjt, th) | paraṁ → param (pts) | duggatiṁ → duggatim (pts)ความพ่ายแพ้ของคนพาลผู้ประพฤติกายทุจริต ประพฤติวจีทุจริต ประพฤติ มโนทุจริต หลังจากตายแล้ว จะไปเกิดในอบาย ทุคติ วินิบาต นรก ฉันนั้น เหมือนกัน
Ayaṁ, bhikkhave, kevalā paripūrā bālabhūmīti.
kevalā paripūrā → kevalaparipūrā (bj, pts1ed) | ayaṁ → ayaṁmpi (bj) | kevalaparipūrā → kevalaṁ paripūrā (bj: machasaṁ) | paripūrā → kevalaparipūrā (sī. pī.) ma. ni. 1.244 pāḷiyā saṁsandetabbā (cck note) | kevalaparipūrā → Si kevalā p. here and in fine. (pts note)นี้เป็นภูมิของคนพาลที่คนพาลบำเพ็ญไว้ทั้งสิ้น
Tīṇimāni, bhikkhave, paṇḍitassa paṇḍitalakkhaṇāni paṇḍitanimittāni paṇḍitāpadānāni.
paṇḍitāpadānāni → paṇḍitapadānāni (pts) | tīṇimāni → tiṇ imāni (pts)ภิกษุทั้งหลาย ลักษณะของบัณฑิต เครื่องหมายของบัณฑิต ความ ประพฤติไม่ขาดสายของบัณฑิต ๓ ประการนี้
Katamāni tīṇi?ลักษณะของบัณฑิต ๓ ประการ อะไรบ้าง
Idha, bhikkhave, paṇḍito sucintitacintī ca hoti subhāsitabhāsī ca sukatakammakārī ca.
ca → (pts)คือ บัณฑิตในโลกนี้ ๑. ชอบคิดแต่เรื่องดี ๒. ชอบพูดแต่เรื่องดี ๓. ชอบทำแต่กรรมดี
No cetaṁ, bhikkhave, paṇḍito sucintitacintī ca abhavissa subhāsitabhāsī ca sukatakammakārī ca, kena naṁ paṇḍitā jāneyyuṁ:
ca, kena naṁ → na tena naṁ (mr); na naṁ (?) | cetaṁ bhikkhave → ce taṁ (pts) | ca → (pts) | jāneyyuṁ → jāneyyaṁ (pts) | naṁ → na tena naṁ (cck: ka.); na naṁ (cck: ?) | kena → ke (th)ถ้าบัณฑิตไม่ชอบคิดเรื่องดี ไม่ชอบพูดเรื่องดี และไม่ชอบทำกรรมดีเช่นนั้น บัณฑิตทั้งหลายจะพึงรู้จักเขาด้วยเหตุไรว่า
‘paṇḍito ayaṁ bhavaṁ sappuriso’ti?
sappurisoti → sappuriso ti (pts)‘ผู้นี้เป็นบัณฑิต เป็นคนดี’
Yasmā ca kho, bhikkhave, paṇḍito sucintitacintī ca hoti subhāsitabhāsī ca sukatakammakārī ca tasmā naṁ paṇḍitā jānanti:
naṁ → taṁ (sya-all) | ca → (pts)แต่เพราะ บัณฑิตชอบคิดแต่เรื่องดี ชอบพูดแต่เรื่องดี และชอบทำแต่กรรมดี ฉะนั้น บัณฑิตทั้งหลายจึงรู้จักเขาว่า
‘paṇḍito ayaṁ bhavaṁ sappuriso’ti.
sappurisoti → sappuriso it (pts)‘ผู้นี้เป็นบัณฑิต เป็นคนดี’
Sa kho so, bhikkhave, paṇḍito tividhaṁ diṭṭheva dhamme sukhaṁ somanassaṁ paṭisaṁvedeti.
bhikkhave → bhikkhave ayaṁ (pts) | diṭṭheva → diṭṭhe va (pts)บัณฑิตนั้นย่อมเสวยสุขโสมนัส ๓ ประการในปัจจุบัน
Sace, bhikkhave, paṇḍito sabhāyaṁ vā nisinno hoti, rathikāya vā nisinno hoti, siṅghāṭake vā nisinno hoti;
rathikāya → rathiyāya (bj, sya-all, pts) | sabhāya → sabhāyaṁ (bj: sīmu, machasaṁ)ภิกษุทั้งหลาย ถ้าบัณฑิตนั่งในสภาก็ดี ในตรอกก็ดี ริมทางสามแพร่งก็ดี
tatra ce jano tajjaṁ tassāruppaṁ kathaṁ manteti.
ce → (sya-all) | ce → Si omits; Sky ca. Cf. supra p 163. (pts note)ถ้าชนในที่นั้นพูดถ้อยคำที่สมควรแก่ธรรมนั้นแก่เขา
Sace, bhikkhave, paṇḍito pāṇātipātā paṭivirato hoti, adinnādānā paṭivirato hoti, kāmesumicchācārā paṭivirato hoti, musāvādā paṭivirato hoti, surāmerayamajjappamādaṭṭhānā paṭivirato hoti;
surāmerayamajjappamādaṭṭhānā → surāmerayamajjapamādaṭṭhānā (th, pts) | kāmesumicchācārā → kāmesu micchācārā (pts)ถ้าบัณฑิตเป็นผู้เว้นขาดจาก การฆ่าสัตว์ เป็นผู้เว้นขาดจากการลักทรัพย์ เป็นผู้เว้นขาดจากการประพฤติผิดใน กาม เป็นผู้เว้นขาดจากการพูดเท็จ เป็นผู้เว้นขาดจากการเสพของมึนเมาคือสุรา และเมรัยอันเป็นเหตุแห่งความประมาท
tatra, bhikkhave, paṇḍitassa evaṁ hoti:ในเรื่องนั้น บัณฑิตจะมีความรู้สึกอย่างนี้ว่า
‘yaṁ kho jano tajjaṁ tassāruppaṁ kathaṁ manteti;‘ข้อที่ชนพูดถ้อยคำที่สมควรแก่ธรรมนั้น
saṁvijjanteva te dhammā mayi, ahañca tesu dhammesu sandissāmī’ti.
saṁvijjanteva → saṁvijjante (th, pts) | ahañca → ahañ ca (pts)ธรรมเหล่านั้นมีอยู่ในเรา และเรา ก็ปรากฏในธรรมเหล่านั้น’
Idaṁ, bhikkhave, paṇḍito paṭhamaṁ diṭṭheva dhamme sukhaṁ somanassaṁ paṭisaṁvedeti.
diṭṭheva dhamme → diṭṭhe va dhammo (pts)ภิกษุทั้งหลาย บัณฑิตย่อมเสวยสุขโสมนัสประการที่ ๑ นี้ในปัจจุบัน
Puna caparaṁ, bhikkhave, paṇḍito passati rājāno coraṁ āgucāriṁ gahetvā vividhā kammakāraṇā kārente—
caparaṁ → ca paraṁ (pts)อีกประการหนึ่ง บัณฑิตเห็นพระราชาทั้งหลายรับสั่งให้จับโจรผู้ ประพฤติผิดมาลงอาญาด้วยประการต่าง ๆ คือ
kasāhipi tāḷente vettehipi tāḷente addhadaṇḍakehipi tāḷente hatthampi chindante pādampi chindante hatthapādampi chindante kaṇṇampi chindante nāsampi chindante kaṇṇanāsampi chindante bilaṅgathālikampi karonte saṅkhamuṇḍikampi karonte rāhumukhampi karonte jotimālikampi karonte hatthapajjotikampi karonte erakavattikampi karonte cīrakavāsikampi karonte eṇeyyakampi karonte balisamaṁsikampi karonte kahāpaṇikampi karonte khārāpatacchikampi karonte palighaparivattikampi karonte palālapīṭhakampi karonte tattenapi telena osiñcante sunakhehipi khādāpente jīvantampi sūle uttāsente asināpi sīsaṁ chindante.
balisamaṁsikampi → baḷisamaṁsikampi (sya-all) | kahāpaṇikampi → kahāpaṇakampi (sya-all) | palighaparivattikampi → palīghaparivattikampi (sya-all)ให้เฆี่ยนด้วยแส้บ้าง ให้เฆี่ยน ด้วยหวายบ้าง ให้ตีด้วยไม้พลองบ้าง ตัดมือบ้าง ตัดเท้าบ้าง ตัดทั้งมือและเท้าบ้าง ตัดใบหูบ้าง ตัดจมูกบ้าง ตัดทั้งใบหูและจมูกบ้าง วางก้อนเหล็กแดงบนศีรษะบ้าง ถลกหนังศีรษะแล้วขัดให้ขาวเหมือนสังข์บ้าง เอาไฟยัดปากจนเลือดไหลเหมือน ปากราหูบ้าง เอาผ้าพันตัวราดน้ำมันแล้วจุดไฟเผาบ้าง พันมือแล้วจุดไฟต่างคบบ้าง ถลกหนังตั้งแต่คอถึงข้อเท้าให้ลุกเดินเหยียบหนังจนล้มลงบ้าง ถลกหนังตั้งแต่คอถึง บั้นเอว ทำให้มองดูเหมือนนุ่งผ้าคากรองบ้าง สวมปลอกเหล็กที่ข้อศอกและเข่า แล้วเสียบหลาวทั้ง ๕ ทิศเอาไฟเผาบ้าง ใช้เบ็ดเกี่ยวหนัง เนื้อ เอ็นออกมาบ้าง เฉือนเนื้อออกเป็นแว่น ๆ เหมือนเหรียญกษาปณ์บ้าง เฉือนหนัง เนื้อ เอ็น ออกเหลือไว้แต่กระดูกบ้าง ใช้หลาวแทงช่องหูให้ทะลุถึงกันบ้าง เสียบให้ติดดินแล้ว จับเขาหมุนได้รอบบ้าง ทุบกระดูกให้แหลกแล้วถลกหนังออกเหลือไว้แต่กองเนื้อเหมือน ตั่งใบไม้บ้าง รดตัวด้วยน้ำมันที่กำลังเดือดพล่านบ้าง ให้สุนัขกัดกินจนเหลือแต่ กระดูกบ้าง ให้นอนบนหลาวทั้งเป็นบ้าง ตัดศีรษะออกด้วยดาบบ้าง
Tatra, bhikkhave, paṇḍitassa evaṁ hoti:ในขณะที่เห็นนั้น บัณฑิตจะมีความรู้สึกอย่างนี้ว่า
‘yathārūpānaṁ kho pāpakānaṁ kammānaṁ hetu rājāno coraṁ āgucāriṁ gahetvā vividhā kammakāraṇā kārenti kasāhipi tāḷenti, vettehipi tāḷenti, addhadaṇḍakehipi tāḷenti, hatthampi chindanti, pādampi chindanti, hatthapādampi chindanti, kaṇṇampi chindanti, nāsampi chindanti, kaṇṇanāsampi chindanti, bilaṅgathālikampi karonti, saṅkhamuṇḍikampi karonti, rāhumukhampi karonti, jotimālikampi karonti, hatthapajjotikampi karonti, erakavattikampi karonti, cīrakavāsikampi karonti, eṇeyyakampi karonti, balisamaṁsikampi karonti, kahāpaṇikampi karonti, khārāpatacchikampi karonti, palighaparivattikampi karonti, palālapīṭhakampi karonti, tattenapi telena osiñcanti, sunakhehipi khādāpenti, jīvantampi sūle uttāsenti, asināpi sīsaṁ chindanti, na te dhammā mayi saṁvijjanti, ahañca na tesu dhammesu sandissāmī’ti.
vettehipi tāḷenti → (sya-all) | balisamaṁsikampi karonti kahāpaṇikampi → baḷisamaṁsikampi (sya-all) | palighaparivattikampi → palīghaparivattikampi (sya-all)‘เพราะเหตุแห่งบาปกรรม เช่นไร พระราชาทั้งหลายจึงรับสั่งให้จับโจรผู้ประพฤติผิดมาแล้วลงอาญาด้วยประการ ต่าง ๆ คือ ให้เฆี่ยนด้วยแส้บ้าง ให้เฆี่ยนด้วยหวายบ้าง ให้ตีด้วยไม้พลองบ้าง ตัดมือบ้าง ตัดเท้าบ้าง ตัดทั้งมือและเท้าบ้าง ตัดใบหูบ้าง ตัดจมูกบ้าง ตัดทั้งใบ หูและจมูกบ้าง วางก้อนเหล็กแดงบนศีรษะบ้าง ถลกหนังศีรษะแล้วขัดให้ขาว เหมือนสังข์บ้าง เอาไฟยัดปากจนเลือดไหลเหมือนปากราหูบ้าง เอาผ้าพันตัวราด น้ำมันแล้วจุดไฟเผาบ้าง พันมือแล้วจุดไฟต่างคบบ้าง ถลกหนังตั้งแต่คอถึงข้อเท้า ให้ลุกเดินเหยียบหนังจนล้มลงบ้าง ถลกหนังตั้งแต่คอถึงบั้นเอว ทำให้มองดู เหมือนนุ่งผ้าคากรองบ้าง สวมปลอกเหล็กที่ข้อศอกและเข่าแล้วเสียบหลาวทั้ง ๕ ทิศเอาไฟเผาบ้าง ใช้เบ็ดเกี่ยวหนัง เนื้อ เอ็นออกมาบ้าง เฉือนเนื้อออกเป็นแว่น ๆ เหมือนเหรียญกษาปณ์บ้าง เฉือนหนัง เนื้อ เอ็น ออกเหลือไว้แต่กระดูกบ้าง ใช้ หลาวแทงช่องหูให้ทะลุถึงกันบ้าง เสียบให้ติดดินแล้วจับเขาหมุนได้รอบบ้าง ทุบ กระดูกให้แหลกแล้วถลกหนังออกเหลือไว้แต่กองเนื้อเหมือนตั่งใบไม้บ้าง รดตัว ด้วยน้ำมันที่กำลังเดือดพล่านบ้าง ให้สุนัขกัดกินจนเหลือแต่กระดูกบ้าง ให้นอน บนหลาวทั้งเป็นบ้าง ตัดศีรษะออกด้วยดาบบ้าง ก็ธรรมเหล่านั้นไม่มีในเรา และ เราก็ไม่ปรากฏในธรรมเหล่านั้น
Idampi, bhikkhave, paṇḍito dutiyaṁ diṭṭheva dhamme sukhaṁ somanassaṁ paṭisaṁvedeti.
idampi → idaṁ (pts) | diṭṭheva → diṭṭhe va (pts)ภิกษุทั้งหลาย บัณฑิตย่อมเสวยสุขโสมนัสประการที่ ๒ นี้ในปัจจุบัน
Puna caparaṁ, bhikkhave, paṇḍitaṁ pīṭhasamārūḷhaṁ vā mañcasamārūḷhaṁ vā chamāyaṁ vā semānaṁ, yānissa pubbe kalyāṇāni kammāni katāni kāyena sucaritāni vācāya sucaritāni manasā sucaritāni tānissa tamhi samaye olambanti …pe…
pīṭhasamārūḷhaṁ → pīṭhasamāruḷhaṁ (pts) | mañcasamārūḷhaṁ → mañcasamāruḷhaṁ (pts) | chamāya → chamāyaṁ (bj: sīmu, machasaṁ) | + → ajjholambanti abhippalambanti (bjt, th, pts) | caparaṁ → ca paraṁ (pts) | yānissa → yāni ssa (pts) | tānissa → tāni ssa (pts)อีกประการหนึ่ง ในสมัยนั้น กรรมดีที่บัณฑิตทำ คือ การประพฤติ กายสุจริต การประพฤติวจีสุจริต การประพฤติมโนสุจริตไว้ในกาลก่อน ย่อม คุ้มครอง ป้องกันบัณฑิตผู้อยู่บนตั่ง บนเตียง หรือนอนบนพื้น
seyyathāpi, bhikkhave, mahataṁ pabbatakūṭānaṁ chāyā sāyanhasamayaṁ pathaviyā olambanti ajjholambanti abhippalambanti;
mahataṁ → mahantānaṁ (bj, pts) | pathaviyā → paṭhaviyā (bj) | sāyanhasamayaṁ pathaviyā → sāyaṇhasamayaṁ paṭhaviyā (sya-all, pts) | mahantānaṁ → mahataṁ (bj: machasaṁ)เปรียบเหมือนเงาของยอดภูเขาใหญ่ ย่อมบดบัง ครอบคลุมแผ่นดินใหญ่ ในเวลาเย็น แม้ฉันใด
evameva kho, bhikkhave, paṇḍitaṁ pīṭhasamārūḷhaṁ vā mañcasamārūḷhaṁ vā chamāyaṁ vā semānaṁ yānissa pubbe kalyāṇāni kammāni katāni kāyena sucaritāni vācāya sucaritāni manasā sucaritāni tānissa tamhi samaye olambanti ajjholambanti abhippalambanti.
pīṭhasamārūḷhaṁ → pīṭhasamāruḷhaṁ (pts) | mañcasamārūḷhaṁ → mañcasamāruḷhaṁ (pts) | evameva → eva meva (bjt) | chamāyaṁ → chamāya (bjt)กรรมดีที่บัณฑิตทำ คือ การประพฤติกายสุจริต การ ประพฤติวจีสุจริต การประพฤติมโนสุจริตไว้ในกาลก่อน ก็ฉันนั้นเหมือนกัน ย่อม คุ้มครอง ป้องกันบัณฑิตผู้อยู่บนตั่ง บนเตียง หรือนอนบนพื้นดินในสมัยนั้น
Tatra, bhikkhave, paṇḍitassa evaṁ hoti:ในเรื่องนั้น บัณฑิตมีความคิดอย่างนี้ว่า
‘akataṁ vata me pāpaṁ, akataṁ luddaṁ, akataṁ kibbisaṁ;‘เราไม่ได้ทำความชั่วไว้หนอ ไม่ได้ ทำกรรมหยาบช้าไว้ ไม่ได้ทำกรรมเศร้าหมองไว้
kataṁ kalyāṇaṁ, kataṁ kusalaṁ, kataṁ bhīruttāṇaṁ.
bhīruttāṇaṁ → bhīruttānaṁ (sya-all)เราทำแต่ความดี ทำแต่กุศล ทำแต่ที่ป้องกันสิ่งน่ากลัวไว้
Yāvatā, bho, akatapāpānaṁ akataluddānaṁ akatakibbisānaṁ katakalyāṇānaṁ katakusalānaṁ katabhīruttāṇānaṁ gati taṁ gatiṁ pecca gacchāmī’ti.
bho → hoti (bj, sya-all, pts) | hoti → yāvatā bho (bj: machasaṁ)เราตายแล้วจะไปสู่คติของผู้ไม่ได้ทำความชั่วไว้ ไม่ได้ ทำกรรมหยาบช้าไว้ ไม่ได้ทำกรรมเศร้าหมองไว้ ทำแต่ความดี ทำแต่กุศล ทำแต่ ที่ป้องกันสิ่งน่ากลัวไว้’
So na socati, na kilamati, na paridevati, na urattāḷiṁ kandati, na sammohaṁ āpajjati.เขาย่อมไม่เศร้าโศก ไม่ลำบากใจ ไม่ร่ำไร ไม่ทุบอกคร่ำครวญ ไม่ถึงความหลงไหล
Idampi, bhikkhave, paṇḍito tatiyaṁ diṭṭheva dhamme sukhaṁ somanassaṁ paṭisaṁvedeti.
idampi → idaṁ (pts) | diṭṭheva → diṭṭhe va (pts)ภิกษุทั้งหลาย บัณฑิตย่อมเสวยสุขโสมนัสประการที่ ๓ นี้ในปัจจุบัน
Sa kho so, bhikkhave, paṇḍito kāyena sucaritaṁ caritvā vācāya sucaritaṁ caritvā manasā sucaritaṁ caritvā kāyassa bhedā paraṁ maraṇā sugatiṁ saggaṁ lokaṁ upapajjati.
upapajjati → uppajjati (pts) | paraṁ maraṇā → parammaraṇā (bjt, th) | paraṁ → param (pts)ภิกษุทั้งหลาย บัณฑิตนั้นยังประพฤติกายสุจริต ประพฤติวจีสุจริต ประพฤติ มโนสุจริต หลังจากตายแล้ว จะไปเกิดในสุคติโลกสวรรค์
Yaṁ kho taṁ, bhikkhave, sammā vadamāno vadeyya:บุคคลเมื่อจะกล่าวให้ ถูกต้อง
‘ekantaṁ iṭṭhaṁ ekantaṁ kantaṁ ekantaṁ manāpan’ti, saggameva taṁ sammā vadamāno vadeyya:
vadeyya → vadayya (sya-all) | kantaṁ → Sky omit ekan taṁ kantaṁ. (pts note) | manāpanti saggameva → manāpan ti saggam eva (pts)พึงกล่าวถึงสวรรค์นั่นแหละว่า
‘ekantaṁ iṭṭhaṁ ekantaṁ kantaṁ ekantaṁ manāpan’ti.
manāpanti → manāpan ti (pts)‘เป็นสถานที่น่าปรารถนา น่าใคร่ น่าพอใจ โดยส่วนเดียว’
Yāvañcidaṁ, bhikkhave, upamāpi na sukarā yāva sukhā saggā”ti.
yāva sukhā → yāvasukhā (bjt) | upamāpi → upamā pi (pts) | saggāti → saggā ti (pts)ภิกษุทั้งหลาย แม้การเปรียบเทียบว่าสวรรค์เป็นสุขก็ไม่ใช่ทำ ได้ง่าย”
Evaṁ vutte, aññataro bhikkhu bhagavantaṁ etadavoca:
etadavoca → etad avoca (pts)เมื่อพระผู้มีพระภาคตรัสอย่างนี้แล้ว ภิกษุรูปหนึ่งได้กราบทูลพระผู้มี พระภาคว่า
“sakkā pana, bhante, upamaṁ kātun”ti?
upamaṁ → upamā (sya-all) | upamaṁ kātunti → upamā kātun ti (pts)“ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ พระองค์ทรงอุปมาได้อีกหรือไม่”
“Sakkā, bhikkhū”ti bhagavā avoca.พระผู้มีพระภาคตรัสว่า “ได้ ภิกษุ” แล้วตรัสว่า
“Seyyathāpi, bhikkhave, rājā cakkavattī sattahi ratanehi samannāgato catūhi ca iddhīhi tatonidānaṁ sukhaṁ somanassaṁ paṭisaṁvedeti.
bhikkhave → bhikkhu (bj, pts) | cakkavattī → cakkavatti (sya-all) | bhikkhu → bhikkhave (bj: machasaṁ) | tatonidānaṁ → tato nidānaṁ (bjt) | catūhi → catuhi (pts)“เปรียบเหมือนพระเจ้า จักรพรรดิทรงเป็นผู้สมบูรณ์ด้วยแก้ว ๗ ประการ และฤทธิ์(ความสำเร็จ) ๔ ประการ เพราะความสมบูรณ์ด้วยแก้ว ๗ ประการ และฤทธิ์ ๔ ประการนั้นเป็นเหตุ พระเจ้าจักรพรรดินั้นจึงเสวยสุขโสมนัส
Katamehi sattahi?พระเจ้าจักรพรรดิทรงเป็นผู้สมบูรณ์ด้วยแก้ว ๗ ประการ เป็นอย่างไร
Idha, bhikkhave, rañño khattiyassa muddhāvasittassa tadahuposathe pannarase sīsaṁnhātassa uposathikassa uparipāsādavaragatassa dibbaṁ cakkaratanaṁ pātubhavati sahassāraṁ sanemikaṁ sanābhikaṁ sabbākāraparipūraṁ.
bhikkhave → bhikkhu (bj, pts) | pannarase sīsaṁnhātassa → paṇṇarase sīsaṁ nahātassa (bj); paṇṇarase sīsanhātassa (sya-all) | sīsaṁnhātassa → sīsaṁ nahātassa (pts) | tadahuposathe → tadahu posathe (pts)คือ จักรแก้วอันเป็นทิพย์มีกำ ๑,๐๐๐ ซี่ มีกง มีดุม และส่วนประกอบ ครบทุกอย่าง ย่อมปรากฏแก่กษัตราธิราชในโลกนี้ผู้ทรงได้รับมูรธาภิเษกแล้ว ทรง สนานพระเศียร ในวันอุโบสถ ๑๕ ค่ำ รักษาอุโบสถ ประทับอยู่ชั้นบน ปราสาทหลังงาม
Taṁ disvāna rañño khattiyassa muddhāvasittassa evaṁ hoti:
evaṁ hoti → etadahosi (sya-all, km, mr) | taṁ → (sya-all, pts) | hoti → etadahosi (cck: syā. kaṁ. ka.)กษัตราธิราชผู้ทรงได้รับมูรธาภิเษกแล้ว ครั้นทอดพระเนตรแล้ว ได้มีพระราชดำริว่า
‘sutaṁ kho pana metaṁ yassa rañño khattiyassa muddhāvasittassa tadahuposathe pannarase sīsaṁnhātassa uposathikassa uparipāsādavaragatassa dibbaṁ cakkaratanaṁ pātubhavati sahassāraṁ sanemikaṁ sanābhikaṁ sabbākāraparipūraṁ, so hoti rājā cakkavattīti.
pannarase sīsaṁnhātassa → paṇṇarase sīsaṁ nahātassa (bj); paṇṇarase sīsanhātassa (sya-all) | khattiyassa → (sya-all) | cakkavattīti → cakkavatti (sya-all) | sīsaṁnhātassa → sīsaṁ nahātassa (pts) | cakkavattīti → MSS. omit ti. (pts note) | cakkavattīti → cakkavattī (bjt) | metaṁ → me taṁ (pts) | tadahuposathe → tadahu posathe (pts)‘เราได้ฟังเรื่องนี้มาว่า ‘จักรแก้วอันเป็นทิพย์มีกำ ๑,๐๐๐ ซี่ มีกง มีดุม และส่วนประกอบครบทุกอย่าง ย่อมปรากฏแก่กษัตราธิราชพระองค์ใดผู้ทรง ได้รับมูรธาภิเษกแล้ว ทรงสนานพระเศียร ในวันอุโบสถ ๑๕ ค่ำ รักษาอุโบสถ ประทับอยู่ชั้นบนปราสาทหลังงาม กษัตราธิราชพระองค์นั้นย่อมเป็นพระเจ้าจักรพรรดิ’
Assaṁ nu kho ahaṁ rājā cakkavattī’ti?
assaṁ → assan (pts)เราเป็นพระเจ้าจักรพรรดิกระมัง’
Atha kho, bhikkhave, rājā khattiyo muddhāvasitto vāmena hatthena bhiṅkāraṁ gahetvā dakkhiṇena hatthena cakkaratanaṁ abbhukkirati:
muddhāvasitto → muddhāvasitto uṭṭhāyāsanā (bj, sya-all, pts) | bhiṅkāraṁ → bhiṅgāraṁ (sya-all) | abbhukkirati → abbhukīrati (sya-all) | uṭṭhāyāsanā → uṭṭhāyāsanā (bj: machasaṁ natthi.) | bhiṅkāraṁ → bhiṅgāraṁ (bj: syā) | abbhukkirati → abbhukirati (bj: syā) | āsanā → So Si Bu; Sky omit uṭṭhāy'; āsanā. (pts note) | bhiṅkāraṁ → Si bhiṅgāraṁ. (pts note) | abbhukkirati → Si abbhukirati. (pts note)ลำดับนั้น กษัตราธิราชผู้ได้รับมูรธาภิเษกแล้วทรงลุกจากที่ประทับ พระหัตถ์ เบื้องซ้ายทรงจับพระภิงคาร(พระน้ำเต้า) พระหัตถ์เบื้องขวาทรงชูจักรแก้ว
‘pavattatu bhavaṁ cakkaratanaṁ, abhivijinātu bhavaṁ cakkaratanan’ti.
cakkaratananti → cakkaratanan ti (pts)ขึ้นตรัสว่า ‘จักรแก้วอันประเสริฐจงหมุนไป จงได้ชัยชนะอันยิ่งใหญ่’
Atha kho taṁ, bhikkhave, cakkaratanaṁ puratthimaṁ disaṁ pavattati. Anvadeva rājā cakkavattī saddhiṁ caturaṅginiyā senāya. Yasmiṁ kho pana, bhikkhave, padese cakkaratanaṁ patiṭṭhāti tattha rājā cakkavattī vāsaṁ upeti saddhiṁ caturaṅginiyā senāya.
tattha → tatra (bj, sya-all, pts) | cakkavattī → cakkavatti (sya-all)ทันใดนั้นจักรแก้วนั้นก็ หมุนไปทางทิศตะวันออก พระเจ้าจักรพรรดิพร้อมด้วยจตุรงคินีเสนา ก็เสด็จตามไป เสด็จเข้าพักแรมพร้อมด้วยจตุรงคินีเสนาในประเทศที่จักรแก้วหยุดอยู่
Ye kho pana, bhikkhave, puratthimāya disāya paṭirājāno te rājānaṁ cakkavattiṁ upasaṅkamitvā evamāhaṁsu:
upasaṅkamitvā evamāhaṁsu → upasaṁkamitvā evam āhaṁsu (pts)พระราชา ทั้งหลายที่เป็นปฏิปักษ์ในทิศตะวันออกพากันเสด็จมาเฝ้า แล้วกราบทูลอย่างนี้ว่า
‘ehi kho, mahārāja. Svāgataṁ te, mahārāja. Sakaṁ te, mahārāja. Anusāsa, mahārājā’ti.
Svāgataṁ te, mahārāja → svāgataṁ mahārāja (bj, sya-all, km, pts1ed) | te → (bj, sya-all) | svāgataṁ → svāgataṁ mahārāja sakan (pts) | mahārāja sakaṁ te mahārāja → mahārājā (pts) | mahārāja → svāgataṁ mahārāja (cck: sī. syā. kaṁ. pī.) | sakaṁ te → sakante (bjt, th)‘ขอเดชะ มหาราชเจ้า พระองค์โปรดเสด็จมาเถิด ขอรับเสด็จพระองค์ ราชสมบัติ ของหม่อมฉันเป็นของพระองค์ โปรดประทานพระราโชวาทเถิด พระเจ้าข้า’
Rājā cakkavattī evamāha:
cakkavattī → cakkavatti (sya-all) | evamāha → evam āha (pts)พระเจ้าจักรพรรดิรับสั่งอย่างนี้ว่า
‘pāṇo na hantabbo, adinnaṁ nādātabbaṁ, kāmesumicchā na caritabbā, musā na bhāsitabbā, majjaṁ na pātabbaṁ, yathābhuttañca bhuñjathā’ti.
yathābhuttañca → yathābhūtañca (sya-all) | yathābhuttañ → Si yathābhūtañ (bis). Cf. S.B.E. xi. 253 (note). 2 Si ahesuṁ. (pts note) | kāmesumicchā → kāmesu micchā (bjt, pts) | yathābhuttañca → yathābhuttañ ca (pts)‘ท่านทั้งหลายไม่พึงฆ่าสัตว์ ไม่พึง ลักทรัพย์ ไม่พึงประพฤติผิดในกาม ไม่พึงพูดเท็จ ไม่พึงดื่มน้ำเมา และท่าน ทั้งหลายจงครองราชสมบัติไปตามเดิมเถิด’
Ye kho pana, bhikkhave, puratthimāya disāya paṭirājāno te rañño cakkavattissa anuyantā bhavanti.
bhavanti → ahesuṁ (sya-all, km, mr) | anuyantā → anuyuttā (bj, sya-all, km, pts1ed) | anuyantā bhavanti → anuyuttā ahesuṁ (sya-all) | anuyantā → anuyuttā (pts) | anuyuttā → anuyantā (bj: machasaṁ, sīmu) | anuyantā → anuyuttā (cck: sī. syā. kaṁ. pī.) | bhavanti → ahesuṁ (cck: syā. kaṁ. ka.)พระราชาทั้งหลายที่เป็นปฏิปักษ์ในทิศ ตะวันออกเหล่านั้น ได้กลายเป็นผู้สนับสนุนพระเจ้าจักรพรรดิแล้ว
Atha kho taṁ, bhikkhave, cakkaratanaṁ puratthimaṁ samuddaṁ ajjhogāhetvā paccuttaritvā dakkhiṇaṁ disaṁ pavattati …pe…
ajjhogāhetvā → ajjhogahetvā (bj, sya-all, km, pts1ed) | puratthimaṁ samuddaṁ ajjhogāhetvā → puratthimasamuddaṁ ajjhogahetvā (bj) | ajjhogāhetvā → ajjhogahetvā (pts) | ajjhogāhetvā → ajjhogahetvā (cck: sī. syā. kaṁ. pī.)ภิกษุทั้งหลาย จากนั้น จักรแก้วก็หมุนไปจรดมหาสมุทรด้านทิศ ตะวันออก แล้วหมุนกลับไปด้านทิศใต้ ฯลฯ
dakkhiṇaṁ samuddaṁ ajjhogāhetvā paccuttaritvā pacchimaṁ disaṁ pavattati …pe…
ajjhogāhetvā → ajjhogahetvā (bj, sya-all, pts) | dakkhiṇaṁ → dakkhiṇaṁ disaṁ (sya-all) | pacchimaṁ → pacchamaṁ (sya-all)หมุนไปจรดมหาสมุทรด้านทิศใต้ แล้วหมุนกลับไปด้านทิศตะวันตก ฯลฯ
pacchimaṁ samuddaṁ ajjhogāhetvā paccuttaritvā uttaraṁ disaṁ pavattati anvadeva rājā cakkavattī saddhiṁ caturaṅginiyā senāya. Yasmiṁ kho pana, bhikkhave, padese cakkaratanaṁ patiṭṭhāti tattha rājā cakkavattī vāsaṁ upeti saddhiṁ caturaṅginiyā senāya.
ajjhogāhetvā → ajjhogahetvā (bj, sya-all); (pts) | pacchimaṁ → pacchimaṁ disaṁ (sya-all) | cakkavattī → cakkavatti (sya-all) | tattha → tatra (sya-all, pts) | uttaraṁ → uttariṁ (pts) | pacchimaṁ → Si (but not Bu) adds disaṁ. (pts note)หมุนไปจรดมหาสมุทรด้านทิศตะวันตก แล้วหมุนกลับไปด้านทิศเหนือ เสด็จเข้าพักแรมพร้อมด้วยจตุรงคินีเสนา ในประเทศ ที่จักรแก้วหยุดอยู่
Ye kho pana, bhikkhave, uttarāya disāya paṭirājāno te rājānaṁ cakkavattiṁ upasaṅkamitvā evamāhaṁsu:
upasaṅkamitvā evamāhaṁsu → upasaṁkamitvā evam āhaṁsu (pts)พระราชาทั้งหลายที่เป็นปฏิปักษ์ในทิศเหนือพากันเสด็จมาเฝ้า แล้วกราบทูล อย่างนี้ว่า
‘ehi kho, mahārāja. Svāgataṁ te, mahārāja. Sakaṁ te, mahārāja. Anusāsa, mahārājā’ti.
te → (bj, sya-all) | svāgataṁ te mahārāja sakaṁ → svāgatam mahārājā sakan (pts) | sakaṁ te → sakante (th)‘ขอเดชะ มหาราชเจ้า พระองค์โปรดเสด็จมาเถิด ขอรับเสด็จ ราชสมบัติ ของหม่อมฉันเป็นของพระองค์ โปรดประทานพระราโชวาทเถิด พระเจ้าข้า’
Rājā cakkavattī evamāha:
cakkavattī → cakkavatti (sya-all) | evamāha → evam āha (pts)พระเจ้าจักรพรรดิรับสั่งอย่างนี้ว่า
‘pāṇo na hantabbo, adinnaṁ nādātabbaṁ, kāmesumicchā na caritabbā, musā na bhāsitabbā, majjaṁ na pātabbaṁ; yathābhuttañca bhuñjathā’ti.
yathābhuttañca → yathābhūtañca (sya-all) | kāmesumicchā → kāmesu micchā (bjt)‘ท่านทั้งหลายไม่พึงฆ่าสัตว์ ไม่พึงลักทรัพย์ ไม่พึงประพฤติผิดในกาม ไม่พึงพูดเท็จ ไม่พึงดื่มน้ำเมา และท่านทั้งหลายจงปก ครองบ้านเมืองไปตามเดิมเถิด’
Ye kho pana, bhikkhave, uttarāya disāya paṭirājāno te rañño cakkavattissa anuyantā bhavanti.
anuyantā → anuyuttā (bj); anuyutta (pts) | anuyantā bhavanti → anuyuttā ahesuṁ (sya-all)พระราชาทั้งหลายที่เป็นปฏิปักษ์ในทิศเหนือเหล่านั้น ได้กลายเป็นผู้สนับสนุนพระเจ้าจักรพรรดิแล้ว
Atha kho taṁ, bhikkhave, cakkaratanaṁ samuddapariyantaṁ pathaviṁ abhivijinitvā tameva rājadhāniṁ paccāgantvā rañño cakkavattissa antepuradvāre akkhāhataṁ maññe tiṭṭhati rañño cakkavattissa antepuradvāraṁ upasobhayamānaṁ.
pathaviṁ → paṭhaviṁ (bj, sya-all, pts) | tameva → tamenaṁ (sya-all) | eva → Si tam evaṁ. (pts note) | antepuradvāre → ante puradvāre (bjt) | tameva → tam eva (pts)๑. ครั้งนั้น จักรแก้วนั้นได้ปราบปรามแผ่นดิน มีมหาสมุทรเป็นขอบ เขตอย่างราบคาบ เสร็จแล้วหมุนกลับราชธานีนั้น ประดิษฐานอยู่ เสมือนลิ่มสลักที่พระทวารภายในพระราชวังของพระเจ้าจักรพรรดิ ทำพระทวารภายในพระราชวังของพระเจ้าจักรพรรดิให้สว่างไสว
Rañño, bhikkhave, cakkavattissa evarūpaṁ cakkaratanaṁ pātubhavati.ภิกษุทั้งหลาย จักรแก้วเห็นปานนี้ ปรากฏแก่พระเจ้าจักรพรรดิ
Puna caparaṁ, bhikkhave, rañño cakkavattissa hatthiratanaṁ pātubhavati—
caparaṁ → ca paraṁ (pts)๒. อีกประการหนึ่ง ช้างแก้ว
sabbaseto sattappatiṭṭho iddhimā vehāsaṅgamo uposatho nāma nāgarājā.
nāma → (bj) | uposatho → uposathonāma (bj: sīmu)ซึ่งเป็นช้างเผือก เป็นที่พึ่งของเหล่าสัตว์ มีฤทธิ์ เหาะไปในอากาสได้ เป็นพญาช้างตระกูลอุโบสถ ย่อม ปรากฏแก่พระเจ้าจักรพรรดิ
Taṁ disvāna rañño cakkavattissa cittaṁ pasīdati:
taṁ → (sya-all, pts) | cittaṁ → cittam (pts)พระเจ้าจักรพรรดิครั้นทอดพระเนตร เห็นช้างนั้น จึงมีพระทัยโปรดปรานว่า
‘bhaddakaṁ vata bho hatthiyānaṁ, sace damathaṁ upeyyā’ti.“ท่านผู้เจริญ พาหนะคือ ช้างนี้ถ้าได้นำไปฝึก ก็จะเป็นสัตว์ที่เป็นมงคลแน่แท้”
Atha kho taṁ, bhikkhave, hatthiratanaṁ seyyathāpi nāma bhaddo hatthājānīyo dīgharattaṁ suparidanto evameva damathaṁ upeti.
evameva → evam eva (pts)จากนั้น ช้างแก้วนั้นจึงได้รับการฝึกหัดเหมือนช้างอาชาไนยตัวเจริญซึ่งได้รับ การฝึกหัดดีแล้วตลอดกาลนาน
Bhūtapubbaṁ, bhikkhave, rājā cakkavattī tameva hatthiratanaṁ vīmaṁsamāno pubbaṇhasamayaṁ abhiruhitvā samuddapariyantaṁ pathaviṁ anusaṁyāyitvā tameva rājadhāniṁ paccāgantvā pātarāsamakāsi.
pathaviṁ → paṭhaviṁ (bj, pts) | cakkavattī → cakkavatti (sya-all) | pathaviṁ anusaṁyāyitvā → paṭhaviṁ anupariyāyitvā (sya-all) | anusaṁyāyitvā → So Sky; Si anupariyāyitvā. (pts note) | pātarāsamakāsi → pātarāsaṁ akāsi (bjt) | abhiruhitvā → abhirūhitvā (th, pts) | tameva → tam eva (pts) | pātarāsamakāsi → pātarāsam akāsi (pts)ภิกษุทั้งหลาย เรื่องเคยมีมาว่า พระเจ้าจักรพรรดิเมื่อจะทรง ทดสอบช้างแก้วนั้น จึงเสด็จขึ้นทรงในเวลาเช้า แล้วเสด็จเลียบไป ตลอดแผ่นดินอันมีมหาสมุทรเป็นขอบเขต แล้วเสด็จกลับมา ราชธานีนั้นดังเดิม ทันเสวยพระกระยาหารเช้า
Rañño, bhikkhave, cakkavattissa evarūpaṁ hatthiratanaṁ pātubhavati.ช้างแก้วเห็นปาน นี้ปรากฏแก่พระเจ้าจักรพรรดิ
Puna caparaṁ, bhikkhave, rañño cakkavattissa assaratanaṁ pātubhavati—
caparaṁ → ca paraṁ (pts)๓. อีกประการหนึ่ง ม้าแก้ว
sabbaseto kāḷasīso muñjakeso iddhimā vehāsaṅgamo valāhako nāma assarājā.
kāḷasīso → kākasīso (bj, sya-all) | nāma → (bj) | sabbaseto kāḷasīso → sabbaseso kākasīso (pts) | valāhako → valāho (pts) | kākasīso → kāḷasīso (bj: machasaṁ) | valāhako → valāhakānāma (bj: sīmu) | Valāho → So Sky Bu; Si Valāhako. (pts note)ซึ่งเป็นม้าขาว ศีรษะดำ มีขนปกดุจ หญ้าปล้อง มีฤทธิ์ เหาะไปในอากาศได้ ชื่อพญาม้าวลาหก ย่อมปรากฏแก่พระเจ้าจักรพรรดิ
Taṁ disvāna rañño cakkavattissa cittaṁ pasīdati:
taṁ → (bj, pts) | cittaṁ → cittam (pts)พระเจ้าจักรพรรดิครั้นทอด พระเนตรเห็นม้าแก้วนั้น จึงมีพระทัยโปรดปรานว่า
‘bhaddakaṁ vata bho assayānaṁ, sace damathaṁ upeyyā’ti.‘ท่านผู้เจริญ พาหนะคือม้านี้ถ้าได้นำไปฝึกก็จะเป็นสัตว์ที่เป็นมงคลแน่แท้’
Atha kho taṁ, bhikkhave, assaratanaṁ seyyathāpi nāma bhaddo assājānīyo dīgharattaṁ suparidanto evameva damathaṁ upeti.
evameva damathaṁ → evaṁ eva dhamathaṁ (pts)จาก นั้น ม้าแก้วนั้นจึงได้รับการฝึกหัดเหมือนม้าอาชาไนยตัวเจริญซึ่งได้ รับการฝึกหัดดีแล้วตลอดกาลนาน
Bhūtapubbaṁ, bhikkhave, rājā cakkavattī tameva assaratanaṁ vīmaṁsamāno pubbaṇhasamayaṁ abhiruhitvā samuddapariyantaṁ pathaviṁ anusaṁyāyitvā tameva rājadhāniṁ paccāgantvā pātarāsamakāsi.
pubbaṇhasamayaṁ → pubbanhasamayaṁ (bj) | cakkavattī → cakkavatti (sya-all) | pathaviṁ anusaṁyāyitvā → paṭhaviṁ anupariyāyitvā (sya-all) | pathaviṁ → paṭhaviṁ (pts) | pātarāsamakāsi → pātarāsaṁ akāsi (bjt) | abhiruhitvā → abhirūhitvā (th, pts) | tameva → tam eva (pts) | pātarāsamakāsi → pātarāsam akāsi (pts)ภิกษุทั้งหลาย เรื่องเคยมีมาว่า พระเจ้าจักรพรรดิเมื่อจะทรง ทดสอบม้าแก้วนั้น จึงเสด็จขึ้นทรงในเวลาเช้า แล้วเสด็จเลียบไป ตลอดแผ่นดินอันมีมหาสมุทรเป็นขอบเขต แล้วเสด็จกลับมา ราชธานีนั้นดังเดิม ทันเสวยพระกระยาหารเช้า
Rañño, bhikkhave, cakkavattissa evarūpaṁ assaratanaṁ pātubhavati.ม้าแก้วเห็นปานนี้ ปรากฏแก่พระเจ้าจักรพรรดิ
Puna caparaṁ, bhikkhave, rañño cakkavattissa maṇiratanaṁ pātubhavati.
caparaṁ → ca paraṁ (pts)๔. อีกประการหนึ่ง มณีแก้วปรากฏแก่พระเจ้าจักรพรรดิ
So hoti maṇi veḷuriyo subho jātimā aṭṭhaṁso suparikammakato.
jātimā → jotimā (sya-all)คือมณีแก้ว นั้นเป็นแก้วไพฑูรย์ งามบริสุทธิ์ตามธรรมชาติ สุกใสเป็นประกาย ได้สัดส่วน มีแปดเหลี่ยม เจียระไนไว้ดีแล้ว
Tassa kho pana, bhikkhave, maṇiratanassa ābhā samantā yojanaṁ phuṭā hoti.รัศมีแห่งมณีแก้วนั้น แผ่ซ่านออกไปรอบ ๆ ประมาณ ๑ โยชน์
Bhūtapubbaṁ, bhikkhave, rājā cakkavattī tameva maṇiratanaṁ vīmaṁsamāno caturaṅginiṁ senaṁ sannayhitvā maṇiṁ dhajaggaṁ āropetvā rattandhakāratimisāya pāyāsi.
rattandhakāratimisāya → rattandhakāratimisāyaṁ (bj, pts) | caturaṅginiṁ → caturaṅginaṁ (pts) | cakkavattī → cakkavatti (th) | tameva → tam eva (pts) | rattandhakāratimisāya → rattandhakāratimisāyam (pts)ภิกษุทั้งหลาย เรื่องเคยมีมาว่า พระเจ้าจักรพรรดิเมื่อจะทรง ทดสอบมณีแก้วนั้น ทรงให้หมู่จตุรงคินีเสนาผูกสอดเกราะแล้วทรง ยกมณีแก้วนั้นเป็นยอดธง เสด็จไปประทับยืนในที่มืดยามราตรี
Ye kho pana, bhikkhave, samantā gāmā ahesuṁ te tenobhāsena kammante payojesuṁ ‘divā’ti maññamānā.
tenobhāsena → ten obhāsena (pts) | divāti → divā ti (pts)เพราะแสงสว่างนั้น ชาวบ้านที่อาศัยอยู่โดยรอบสำคัญว่าเป็นเวลา กลางวัน จึงพากันประกอบการงาน
Rañño, bhikkhave, cakkavattissa evarūpaṁ maṇiratanaṁ pātubhavati.มณีแก้วเห็นปานนี้ปรากฏแก่ พระเจ้าจักรพรรดิ
Puna caparaṁ, bhikkhave, rañño cakkavattissa itthiratanaṁ pātubhavati.
pātubhavati → Si adds sā. (pts note) | itthiratanaṁ → itthīratanaṁ (th) | caparaṁ → ca paraṁ (pts)๕. อีกประการหนึ่ง นางแก้วปรากฏแก่พระเจ้าจักรพรรดิ
Sā abhirūpā dassanīyā pāsādikā paramāya vaṇṇapokkharatāya samannāgatā nātidīghā nātirassā nātikisā nātithūlā nātikāḷikā nāccodātā, atikkantā mānusaṁ vaṇṇaṁ, appattā dibbaṁ vaṇṇaṁ.
nātikāḷikā → nātikāḷī (bj, pts1ed) | sā → (bj, pts) | nātikāḷikā nāccodātā → nātikāḷī nāccodāta (pts) | nātikāḷī → nātikāḷikā (bj: machasaṁ, syā) | nātikāḷikā → nātikāḷī (cck: sī. pī.) | nātikisā → Si nātikīsā. Cf. vol. ii. 121. (pts note) | nātikāḷī → Si nātikālikā. (pts note)คือนางแก้วนั้น เป็นสตรีรูปงาม น่าดู น่าเลื่อมใส มีผิวพรรณผุดผ่องยิ่งนัก ไม่ สูงเกินไป ไม่เตี้ยเกินไป ไม่ผอมเกินไป ไม่อ้วนเกินไป ไม่ดำเกินไป ไม่ขาวเกินไป งดงามเกินผิวพรรณของหญิงมนุษย์ แต่ไม่ถึง ผิวพรรณทิพย์
Tassa kho pana, bhikkhave, itthiratanassa evarūpo kāyasamphasso hoti, seyyathāpi nāma tūlapicuno vā kappāsapicuno vā.
itthiratanassa → itthīratanassa (sya-all) | tūlapicuno → tulapicuno (sya-all)กายของนางแก้วนั้นมีสัมผัสอ่อนนุ่มดุจปุยนุ่นหรือ ปุยฝ้าย
Tassa kho pana, bhikkhave, itthiratanassa sīte uṇhāni gattāni honti, uṇhe sītāni gattāni honti.
itthiratanassa → itthīratanassa (sya-all)มีร่างกายอบอุ่นในฤดูหนาว เย็นในฤดูร้อน
Tassa kho pana, bhikkhave, itthiratanassa kāyato candanagandho vāyati, mukhato uppalagandho vāyati.
itthiratanassa → itthīratanassa (sya-all)มีกลิ่น จันทน์หอมฟุ้งออกจากกาย กลิ่นดอกอุบลฟุ้งออกจากปากของนาง
Taṁ kho pana, bhikkhave, itthiratanaṁ rañño cakkavattissa pubbuṭṭhāyinī hoti pacchānipātinī kiṅkārapaṭissāvinī manāpacārinī piyavādinī.
itthiratanaṁ rañño → itthīratanaṁ (sya-all) | kiṅkārapaṭissāvinī → kiṁkārapaṭissāvinī (my, bjt, th, ms2005, pts)นางแก้วนั้นมีปกติตื่นก่อนนอนทีหลัง คอยฟังว่าจะรับสั่งให้ทำอะไร ประพฤติต้องพระทัย ทูลแต่คำไพเราะต่อพระเจ้าจักรพรรดิ
Taṁ kho pana, bhikkhave, itthiratanaṁ rājānaṁ cakkavattiṁ manasāpi no aticarati, kuto pana kāyena?
itthiratanaṁ → itthīratanaṁ (sya-all) | pana → (pts) | kuto → Si adds pana. (pts note) | manasāpi → manasā pi (pts)และ นางแก้วนั้นจะไม่ประพฤตินอกพระทัยพระเจ้าจักรพรรดิ ไฉนเล่า จะประพฤติล่วงเกินทางกายได้
Rañño, bhikkhave, cakkavattissa evarūpaṁ itthiratanaṁ pātubhavati.
itthiratanaṁ → itthīratanaṁ (sya-all)นางแก้วเห็นปานนี้ปรากฏแก่พระ เจ้าจักรพรรดิ
Puna caparaṁ, bhikkhave, rañño cakkavattissa gahapatiratanaṁ pātubhavati.
gahapatiratanaṁ → gahapatiratamaṁ (pts) | caparaṁ → ca paraṁ (pts)๖. อีกประการหนึ่ง คหบดีแก้วปรากฏแก่พระเจ้าจักรพรรดิ คือ
Tassa kammavipākajaṁ dibbacakkhu pātubhavati, yena nidhiṁ passati sassāmikampi assāmikampi.
dibbacakkhu → dibbaṁ cakkhuṁ (bj); dibbaṁ cakkhu (sya-all, pts) | sassāmikampi → sasāmikampi (th) | sassāmikampi assāmikampi → sassāmikam pi assāmikam pi (pts)คหบดีแก้วนั้นเป็นผู้มีตาทิพย์ อันเกิดแต่ผลกรรม ซึ่งสามารถเห็น ขุมทรัพย์ทั้งที่มีเจ้าของและไม่มีเจ้าของ
So rājānaṁ cakkavattiṁ upasaṅkamitvā evamāha:
upasaṅkamitvā evamāha → upasaṁkamitvā evam āha (pts)เขาเข้าเฝ้าพระเจ้า จักรพรรดิแล้วกราบทูลอย่างนี้ว่า
‘appossukko tvaṁ, deva, hohi. Ahaṁ te dhanena dhanakaraṇīyaṁ karissāmī’ti.
dhanakaraṇīyaṁ → dhanena karaṇīyaṁ (mr) | dhanakaraṇīyaṁ → dhanena karaṇīyaṁ (cck: ka.) | ahaṁ te → ahante (th) | ahaṁ → ahan (pts)‘ขอเดชะ ขอพระองค์โปรดทรง เป็นผู้ขวนขวายน้อยเถิด ข้าพระองค์จักทำหน้าที่การคลังให้ พระองค์’
Bhūtapubbaṁ, bhikkhave, rājā cakkavattī tameva gahapatiratanaṁ vīmaṁsamāno nāvaṁ abhiruhitvā majjhe gaṅgāya nadiyā sotaṁ ogāhitvā gahapatiratanaṁ etadavoca:
ogāhitvā → ogahetvā (bj, pts1ed) | rājā cakkavattī → cakkavatti (sya-all) | ogāhitvā → ogahetvā (pts) | ogāhitvā → ogahetvā (cck: sī. pī.) | ogahetvā → So Sky; Si ogāhitvā. (pts note) | majjhe gaṅgāya → majjhegaṅgāya (bjt) | abhiruhitvā → abhirūhitvā (th, pts) | tameva → tam eva (pts) | etadavoca → etad avoca (pts)ภิกษุทั้งหลาย เรื่องเคยมีมาว่า พระเจ้าจักรพรรดิเมื่อจะทรง ทดสอบคหบดีแก้วนั้น จึงเสด็จลงเรือลัดกระแสน้ำไปกลางแม่น้ำ คงคา แล้วได้รับสั่งกับคหบดีแก้วว่า
‘attho me, gahapati, hiraññasuvaṇṇenā’ti.‘คหบดี ฉันต้องการเงิน และทอง’
‘Tena hi, mahārāja, ekaṁ tīraṁ nāvā upetū’ti.
tena hi → tenahi (th)คหบดีแก้วจึงกราบทูลว่า ‘ข้าแต่มหาราช ถ้าเช่นนั้น โปรดให้เทียบเรือเข้าฝั่งข้างหนึ่งเถิด’
‘Idheva me, gahapati, attho hiraññasuvaṇṇenā’ti.
idheva → idh eva (pts)พระเจ้าจักรพรรดิ ตรัสว่า ‘คหบดี ฉันต้องการเงินและทองตรงนี้แหละ’
Atha kho taṁ, bhikkhave, gahapatiratanaṁ ubhohi hatthehi udake omasitvā pūraṁ hiraññasuvaṇṇassa kumbhiṁ uddharitvā rājānaṁ cakkavattiṁ etadavoca:
etadavoca alamettāvatā → evamāha alaṁ ettāvatā (bj, pts) | taṁ → naṁ (pts) | udake → udakaṁ (pts) | evamāha → etadavoca (bj: sīmu, machasaṁ) | udakaṁ → Si udake. (pts note) | etadavoca → evam āha (pts)ทันใดนั้น คหบดี แก้วนั้นจึงเอามือทั้งสองหย่อนลงในน้ำ ยกหม้อที่เต็มด้วยเงินและ ทองขึ้นมา แล้วกราบทูลพระเจ้าจักรพรรดิว่า
‘alamettāvatā, mahārāja. Katamettāvatā, mahārāja. Pūjitamettāvatā, mahārājā’ti.
ettāvatā → Sky omit this line. (pts note) | alamettāvatā → alaṁ ettāvatā (bjt) | katamettāvatā → kataṁ ettāvatā (bjt) | pūjitamettāvatā → pūjitaṁ ettāvatā (bjt) | alamettāvatā → alam ettāvatā (pts) | katamettāvatā → katam ettāvatā (pts) | pūjitamettāvatā → pūjitam ettāvatā (pts)‘เท่านี้พอหรือยัง มหาราช เท่านี้ใช้ได้หรือยัง มหาราช เท่านี้พอบูชาแล้วหรือยัง มหาราช’
Rājā cakkavattī evamāha:
cakkavattī → cakkavatti (sya-all) | cakkavattī evamāha → cakkhavattī evam āha (pts)พระเจ้าจักรพรรดิจึงตรัสอย่างนี้ว่า
‘alamettāvatā, gahapati. Katamettāvatā, gahapati. Pūjitamettāvatā, gahapatī’ti.
alamettāvatā → alaṁ ettāvatā (bjt) | katamettāvatā → kataṁ ettāvatā (bjt) | pūjitamettāvatā → pūjitaṁ ettāvatā (bjt) | alamettāvatā → alam ettāvatā (pts) | katamettāvatā gahapati pūjitamettāvatā → katam ettāvatā gahāpati pūjitam ettāvatā (pts)‘คหบดี เท่านี้พอแล้ว เท่านี้ใช้ได้แล้ว เท่านี้ชื่อว่าบูชาแล้ว’
Rañño, bhikkhave, cakkavattissa evarūpaṁ gahapatiratanaṁ pātubhavati.คหบดีแก้วเห็นปานนี้ปรากฏ แก่พระเจ้าจักรพรรดิ
Puna caparaṁ, bhikkhave, rañño cakkavattissa pariṇāyakaratanaṁ pātubhavati—
pariṇāyakaratanaṁ → parināyakaratanaṁ (bj, sya-all) | caparaṁ → ca paraṁ (pts)๗. อีกประการหนึ่ง ปริณายกแก้วปรากฏแก่พระเจ้าจักรพรรดิ คือ
paṇḍito byatto medhāvī paṭibalo rājānaṁ cakkavattiṁ upayāpetabbaṁ upayāpetuṁ apayāpetabbaṁ apayāpetuṁ ṭhapetabbaṁ ṭhapetuṁ.
upayāpetabbaṁ upayāpetuṁ → upaṭṭhāpetabbaṁ upaṭṭhāpetuṁ (bj, sya-all, km); upaṭṭhapetabbaṁ upaṭṭhapetuṁ (pts1ed) | upayāpetabbaṁ upayāpetuṁ → upaṭṭhapetabbaṁ upaṭṭhāpetuṁ (sya-all); upaṭṭhapetabbaṁ upaṭṭhapetuṁ (pts) | upaṭṭhāpetabbaṁ → upayāpetabbaṁ (bj: sīmu, machasaṁ) | upaṭṭhāpetuṁ → upayāpetuṁ (bj: sīmu, machasaṁ) | upayāpetuṁ → upaṭṭhapetabbaṁ upaṭṭhapetuṁ (cck: sī. syā. kaṁ. pī.) | paṭibalo → Si patibalo. (pts note) | byatto → vyatto (bjt, pts)ปริณายกแก้วนั้นเป็นบัณฑิต มีปรีชาสามารถถวายข้อแนะนำให้ พระเจ้าจักรพรรดิทรงบำรุงผู้ที่ควรบำรุง ถอดถอนผู้ที่ควรถอดถอน ทรงแต่งตั้งผู้ที่ควรแต่งตั้ง
So rājānaṁ cakkavattiṁ upasaṅkamitvā evamāha:
upasaṅkamitvā evamāha → upasaṁkamitvā evam āha (pts)เข้าเฝ้าพระเจ้าจักรพรรดิแล้วกราบทูล อย่างนี้ว่า
‘appossukko tvaṁ, deva, hohi. Ahamanusāsissāmī’ti.
ahamanusāsissāmīti → ahaṁ anusāsissāmīti (bjt) | ahamanusāsissāmīti → aham anusāsissāmīti (pts)‘ขอเดชะ ขอพระองค์โปรดทรงเป็นผู้ขวนขวายน้อยเถิด ข้าพระองค์จักถวายคำปรึกษา’
Rañño, bhikkhave, cakkavattissa evarūpaṁ pariṇāyakaratanaṁ pātubhavati.
pariṇāyakaratanaṁ → parināyakaratanaṁ (bj, sya-all)ปริณายกแก้วเห็นปานนี้ปรากฏแก่ พระเจ้าจักรพรรดิ
Rājā, bhikkhave, cakkavattī imehi sattahi ratanehi samannāgato hoti.
cakkavattī → cakkavatti (sya-all) | sattahi → (sya-all) | sattahi → Si omits. (pts note)ภิกษุทั้งหลาย พระเจ้าจักรพรรดิทรงเป็นผู้สมบูรณ์ด้วยแก้ว ๗ ประการนี้
Katamāhi catūhi iddhīhi?
catūhi → catuhi (pts)พระเจ้าจักรพรรดิทรงเป็นผู้สมบูรณ์ด้วยฤทธิ์ ๔ ประการ เป็นอย่างไร
Idha, bhikkhave, rājā cakkavattī abhirūpo hoti dassanīyo pāsādiko paramāya vaṇṇapokkharatāya samannāgato ativiya aññehi manussehi.
cakkavattī → cakkavatti (sya-all)คือ พระเจ้าจักรพรรดิในโลกนี้ มีพระรูปงดงาม น่าดู น่าเลื่อมใส มี พระฉวีผุดผ่องยิ่งนักเกินกว่ามนุษย์เหล่าอื่น
Rājā, bhikkhave, cakkavattī imāya paṭhamāya iddhiyā samannāgato hoti.
cakkavattī → cakkavatti (sya-all)พระเจ้าจักรพรรดิทรงเป็นผู้สมบูรณ์ ด้วยฤทธิ์ นี้เป็นประการที่ ๑
Puna caparaṁ, bhikkhave, rājā cakkavattī dīghāyuko hoti ciraṭṭhitiko ativiya aññehi manussehi.
cakkavattī → cakkavatti (sya-all) | caparaṁ → ca paraṁ (pts)อีกประการหนึ่ง พระเจ้าจักรพรรดิมีพระชนมายุยืน ทรงดำรงอยู่ในราชสมบัติ นานเกินกว่ามนุษย์เหล่าอื่น
Rājā, bhikkhave, cakkavattī imāya dutiyāya iddhiyā samannāgato hoti.
cakkavattī → cakkavatti (sya-all)พระเจ้าจักรพรรดิทรงเป็นผู้สมบูรณ์ด้วยฤทธิ์ นี้เป็น ประการที่ ๒
Puna caparaṁ, bhikkhave, rājā cakkavattī appābādho hoti appātaṅko samavepākiniyā gahaṇiyā samannāgato nātisītāya nāccuṇhāya ativiya aññehi manussehi.
cakkavattī → cakkavatti (sya-all) | caparaṁ → ca paraṁ (pts)อีกประการหนึ่ง พระเจ้าจักรพรรดิมีพระโรคาพาธน้อย มีโรคเบาบาง ประกอบด้วยไฟธาตุสำหรับย่อยอาหารสม่ำเสมอ ไม่เย็นจัด ไม่ร้อนจัด เกินกว่า มนุษย์เหล่าอื่น
Rājā, bhikkhave, cakkavattī imāya tatiyāya iddhiyā samannāgato hoti.
cakkavattī → cakkavatti (sya-all)พระเจ้าจักรพรรดิทรงเป็นผู้สมบูรณ์ด้วยฤทธิ์ นี้เป็นประการที่ ๓
Puna caparaṁ, bhikkhave, rājā cakkavattī brāhmaṇagahapatikānaṁ piyo hoti manāpo.
cakkavattī → cakkavatti (sya-all) | caparaṁ → ca paraṁ (pts)อีกประการหนึ่ง พระเจ้าจักรพรรดิทรงเป็นที่รัก เป็นที่ชอบใจ ของ พราหมณ์และคหบดีทั้งหลาย
Seyyathāpi, bhikkhave, pitā puttānaṁ piyo hoti manāpo;
puttānaṁ → puttānam (pts)เปรียบเหมือนบิดาเป็นที่รักเป็นที่ชอบใจของบุตร แม้ฉันใด
evameva kho, bhikkhave, rājā cakkavattī brāhmaṇagahapatikānaṁ piyo hoti manāpo.
cakkavattī → cakkavatti (sya-all) | evameva → evam eva (pts) | brāhmaṇagahapatikānaṁ → brāhmaṇagahapatikānam (pts)พระจักรพรรดิก็ฉันนั้นเหมือนกัน ทรงเป็นที่รัก เป็นที่ชอบใจของ พราหมณ์และคหบดีทั้งหลาย
Raññopi, bhikkhave, cakkavattissa brāhmaṇagahapatikā piyā honti manāpā.
raññopi → rañño (th) | raññopi → rañño pi (pts)อนึ่ง พราหมณ์และคหบดีทั้งหลายเป็นที่โปรดปราน เป็นที่พอพระทัยแม้ ของพระเจ้าจักรพรรดิ
Seyyathāpi, bhikkhave, pitu puttā piyā honti manāpā;เปรียบเหมือนบุตรเป็นที่รัก เป็นที่ชอบใจของบิดา แม้ฉันใด
evameva kho, bhikkhave, raññopi cakkavattissa brāhmaṇagahapatikā piyā honti manāpā.
raññopi → rañño (th, pts) | evameva → evam eva (pts)พราหมณ์และคหบดีทั้งหลายก็ฉันนั้นเหมือนกัน ก็เป็นที่โปรดปราน เป็นที่พอพระ ทัยแม้ของพระเจ้าจักรพรรดิ
Bhūtapubbaṁ, bhikkhave, rājā cakkavattī caturaṅginiyā senāya uyyānabhūmiṁ niyyāsi.
cakkavattī → cakkavatti (sya-all)ภิกษุทั้งหลาย เรื่องเคยมีมาว่า พระเจ้าจักรพรรดิพร้อมด้วยจตุรงคินีเสนา เสด็จประพาสพระราชอุทยาน
Atha kho, bhikkhave, brāhmaṇagahapatikā rājānaṁ cakkavattiṁ upasaṅkamitvā evamāhaṁsu:
upasaṅkamitvā evamāhaṁsu → upasaṁkamitvā evam āhaṁsu (pts)ครั้งนั้น พราหมณ์และคหบดีพากันเข้าเฝ้าพระเจ้า จักรพรรดิ แล้วกราบทูลอย่างนี้ว่า
‘ataramāno, deva, yāhi yathā taṁ mayaṁ cirataraṁ passeyyāmā’ti.
taṁ → tam (pts) | cirataraṁ → cirataram (pts)‘ขอเดชะ มหาราชเจ้า ขอพระองค์อย่าด่วน เสด็จไป โปรดเสด็จโดยอาการที่ข้าพระองค์ทั้งหลายได้ชมพระบารมีนาน ๆ เถิด’
Rājāpi, bhikkhave, cakkavattī sārathiṁ āmantesi:
cakkavattī → cakkavatti (sya-all) | rājāpi → rājā pi (pts)แม้พระเจ้าจักรพรรดิได้รับสั่งเรียกนายสารถีมาตรัสว่า
‘ataramāno, sārathi, pesehi yathā maṁ brāhmaṇagahapatikā cirataraṁ passeyyun’ti.
passeyyunti → passeyyanti (bj, sya-all, pts) | yathā maṁ brāhmaṇagahapatikā → yathāhaṁ brāhmaṇagahapatike (sya-all) | maṁ brāhmaṇagahapatikā → haṁ brāhmaṇagahapatike (pts) | passeyyunti → passeyyan ti (pts)‘แน่ะพ่อสารถี ท่านจง ค่อย ๆ ขับไปโดยอาการที่ฉันจะพึงเยี่ยมพราหมณ์และคหบดีได้นาน ๆ เถิด’
Rājā, bhikkhave, cakkavattī imāya catutthāya iddhiyā samannāgato hoti.
cakkavattī → cakkavatti (sya-all)พระเจ้าจักรพรรดิทรงเป็นผู้สมบูรณ์ด้วยฤทธิ์ นี้เป็นประการที่ ๔
Rājā, bhikkhave, cakkavattī imāhi catūhi iddhīhi samannāgato hoti.
cakkavattī → cakkavatti (sya-all) | catūhi → catuhi (pts)ภิกษุทั้งหลาย พระเจ้าจักรพรรดิทรงเป็นผู้สมบูรณ์ด้วยฤทธิ์ ๔ ประการนี้
Taṁ kiṁ maññatha, bhikkhave,
kiṁ → kim (pts)เธอทั้งหลายเข้าใจความข้อนั้นว่าอย่างไร
api nu kho rājā cakkavattī imehi sattahi ratanehi samannāgato imāhi catūhi ca iddhīhi tatonidānaṁ sukhaṁ somanassaṁ paṭisaṁvediyethā”ti?
cakkavattī → cakkavatti (sya-all) | tatonidānaṁ → tato nidānaṁ (bjt) | catūhi → catuhi (pts)คือ พระเจ้าจักรพรรดิทรงเป็นผู้สมบูรณ์ด้วยแก้ว ๗ ประการ และฤทธิ์ ๔ ประการนี้ พึงเสวยสุขโสมนัสอันมีความสมบูรณ์ด้วยแก้ว ๗ ประการ และฤทธิ์ ๔ ประการนั้นเป็นเหตุบ้างไหม”
“Ekamekenapi, bhante, ratanena samannāgato rājā cakkavattī tatonidānaṁ sukhaṁ somanassaṁ paṭisaṁvediyetha, ko pana vādo sattahi ratanehi catūhi ca iddhīhī”ti?
Ekamekenapi, bhante, ratanena → tena bhante ratanena (bj, pts1ed) | ekamekenapi → ekamekenāpi (bj); ekamekena pi tena (pts) | cakkavattī → cakkavatti (sya-all) | ratanena → tena ratanena (cck: sī.) | tatonidānaṁ → tato nidānaṁ (bjt) | catūhi → catuhi (pts)ภิกษุเหล่านั้นกราบทูลว่า “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ พระเจ้าจักรพรรดิทรงเป็น ผู้สมบูรณ์ด้วยแก้วแม้ประการเดียว ยังเสวยสุขโสมนัสที่เกิดเพราะแก้วแม้ประการ เดียวนั้นเป็นเหตุได้ ไม่จำเป็นต้องกล่าวถึงแก้ว ๗ ประการ และฤทธิ์ ๔ ประการเลย พระพุทธเจ้าข้า”
Atha kho bhagavā parittaṁ pāṇimattaṁ pāsāṇaṁ gahetvā bhikkhū āmantesi:ครั้งนั้น พระผู้มีพระภาคทรงหยิบก้อนหินขนาดย่อม ๆ เท่าฝ่า พระหัตถ์ขึ้นมาแล้วตรัสถามภิกษุทั้งหลายว่า
“Taṁ kiṁ maññatha, bhikkhave,
kiṁ → kim (pts)“ภิกษุทั้งหลาย เธอทั้งหลายเข้าใจ ความข้อนั้นว่าอย่างไร
katamo nu kho mahantataro—yo cāyaṁ mayā paritto pāṇimatto pāsāṇo gahito yo ca himavā pabbatarājā”ti?
yo ca → (sya-all, pts) | pabbatarājāti → vā pabbatarājā ti (pts)คือก้อนหินขนาดย่อม ๆ เท่าฝ่ามือที่เราถืออยู่นี้กับขุนเขา หิมพานต์ อย่างไหนใหญ่กว่ากัน”
“Appamattako ayaṁ, bhante, bhagavatā paritto pāṇimatto pāsāṇo gahito; himavantaṁ pabbatarājānaṁ upanidhāya saṅkhampi na upeti; kalabhāgampi na upeti; upanidhampi na upetī”ti.
upanidhampi → upanidhimpi (bj, pts) | upetīti → upeti (bj) | saṅkhampi → saṅkham pi (pts) | kalabhāgampi → kalabhāgam pi (pts) | upanidhampi → upanidhim pi (pts)“ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ก้อนหินขนาดย่อม ๆ เท่าฝ่าพระหัตถ์ที่พระองค์ทรง ถืออยู่นี้ มีประมาณน้อยนัก เปรียบเทียบกับขุนเขาหิมพานต์แล้ว ไม่ถึงการนับ ไม่ถึงแม้ส่วนแห่งเสี้ยว ไม่ถึงแม้การเทียบกันได้เลย พระพุทธเจ้าข้า”
“Evameva kho, bhikkhave, yaṁ rājā cakkavattī sattahi ratanehi samannāgato catūhi ca iddhīhi tatonidānaṁ sukhaṁ somanassaṁ paṭisaṁvedeti taṁ dibbassa sukhassa upanidhāya saṅkhampi na upeti; kalabhāgampi na upeti; upanidhampi na upeti.
upanidhampi → upanidhimpi (bj, pts) | yaṁ → ayaṁ (sya-all) | cakkavattī → cakkavatti (sya-all) | samannāgato catūhi → catuhi (pts) | yaṁ → Sky omit; Si ayaṁ. (pts note) | tatonidānaṁ → samannāgato tato nidānaṁ (bjt) | evameva → evam eva (pts) | saṅkhampi → saṅkham pi (pts) | kalabhāgampi → kalabhāgam pi (pts) | upanidhampi → upanidhim pi (pts)“ภิกษุทั้งหลาย ฉันนั้นเหมือนกัน สุขโสมนัสที่พระเจ้าจักรพรรดิทรงเป็นผู้ สมบูรณ์ด้วยแก้ว ๗ ประการ และฤทธิ์ ๔ ประการ ทรงเสวยสุขโสมนัสอันมี ความสมบูรณ์ด้วยแก้ว ๗ ประการและฤทธิ์ ๔ ประการนั้นเป็นเหตุ เปรียบเทียบ กับสุขที่เป็นทิพย์แล้ว ไม่ถึงการนับ ไม่ถึงแม้ส่วนแห่งเสี้ยว ไม่ถึงแม้การเทียบ กันได้เลย
Sa kho so, bhikkhave, paṇḍito sace kadāci karahaci dīghassa addhuno accayena manussattaṁ āgacchati, yāni tāni uccākulāni—บัณฑิตนั้น เพราะเวลาล่วงเลยมานาน ในบางครั้งบางคราวถ้ามาเกิดเป็น มนุษย์ ก็จะเกิดในตระกูลสูง คือ
khattiyamahāsālakulaṁ vā brāhmaṇamahāsālakulaṁ vā gahapatimahāsālakulaṁ vā tathārūpe kule paccājāyati aḍḍhe mahaddhane mahābhoge pahūtajātarūparajate pahūtavittūpakaraṇe pahūtadhanadhaññe.
paccājāyati aḍḍhe → pacchā jāyati addhe (sya-all) | pahūtajātarūparajate pahūtavittūpakaraṇe pahūtadhanadhaññe → pahutajātarūparajate pahutavittūpakaraṇe pahutadhanadhaññe (pts) | aḍḍhe → Si addhe. (pts note)ตระกูลขัตติยมหาศาล ตระกูลพราหมณมหาศาล หรือตระกูลคหบดีมหาศาล เห็นปานนั้น อันเป็นตระกูลมั่งคั่ง มีทรัพย์มาก มี โภคะมาก มีทองและเงินมาก มีเครื่องใช้ที่น่าปลื้มใจมาก มีทรัพย์และธัญชาติมาก
So ca hoti abhirūpo dassanīyo pāsādiko paramāya vaṇṇapokkharatāya samannāgato, lābhī annassa pānassa vatthassa yānassa mālāgandhavilepanassa seyyāvasathapadīpeyyassa.และบัณฑิตนั้นเป็นผู้มีรูปงาม น่าดู น่าเลื่อมใส มีผิวพรรณผุดผ่องยิ่งนัก มีปกติ ได้ข้าว น้ำ ผ้า ยาน ดอกไม้ ของหอม เครื่องลูบไล้ ที่นอน ที่พัก และเครื่อง ประทีป
So kāyena sucaritaṁ carati, vācāya sucaritaṁ carati, manasā sucaritaṁ carati.เขาจึงประพฤติกายสุจริต วจีสุจริต มโนสุจริต
So kāyena sucaritaṁ caritvā, vācāya sucaritaṁ caritvā, manasā sucaritaṁ caritvā, kāyassa bhedā paraṁ maraṇā sugatiṁ saggaṁ lokaṁ upapajjati.
upapajjati → uppajjati (pts) | paraṁ maraṇā → parammaraṇā (bjt, th) | paraṁ → param (pts)หลังจากตายแล้ว จึงไป เกิดในสุคติโลกสวรรค์
Seyyathāpi, bhikkhave, akkhadhutto paṭhameneva kaṭaggahena mahantaṁ bhogakkhandhaṁ adhigaccheyya;
paṭhameneva → paṭhamen eva (pts)ภิกษุทั้งหลาย เปรียบเหมือนนักเลงการพนัน ได้รับโภคสมบัติมากมาย
appamattako so, bhikkhave, kaṭaggaho yaṁ so akkhadhutto paṭhameneva kaṭaggahena mahantaṁ bhogakkhandhaṁ adhigaccheyya.
+ → kho (th) | paṭhameneva → paṭhamen eva (pts)ความชนะของนักเลงการพนันผู้ได้รับโภคสมบัติมากเพราะความชนะครั้งแรกนั้น เป็นเพียงเล็กน้อย
Atha kho ayameva tato mahantataro kaṭaggaho yaṁ so paṇḍito kāyena sucaritaṁ caritvā, vācāya sucaritaṁ caritvā, manasā sucaritaṁ caritvā kāyassa bhedā paraṁ maraṇā sugatiṁ saggaṁ lokaṁ upapajjati.
paraṁ maraṇā → param maraṇa (pts) | upapajjati → uppajjati (pts) | paraṁ maraṇā → parammaraṇā (bjt, th) | ayameva → ayam eva (pts)โดยที่แท้ ความชนะของบัณฑิตผู้ประพฤติกายสุจริต ประพฤติ วจีสุจริต ประพฤติมโนสุจริต หลังจากตายแล้ว จะไปเกิดในสุคติโลกสวรรค์ เป็น ความชนะที่ยิ่งใหญ่กว่านั้น
Ayaṁ, bhikkhave, kevalā paripūrā paṇḍitabhūmī”ti.
kevalā paripūrā → kevalaparipūrā (pts)นี้เป็นภูมิของบัณฑิตที่บัณฑิตบำเพ็ญไว้ทั้งสิ้น”
Idamavoca bhagavā.
idamavoca → idam avoca (pts)พระผู้มีพระภาคได้ตรัสภาษิตนี้แล้ว
Attamanā te bhikkhū bhagavato bhāsitaṁ abhinandunti.
abhinandunti → abhinandun ti (pts)ภิกษุเหล่านั้นมีใจยินดีต่างชื่นชมพระ ภาษิตของพระผู้มีพระภาค ดังนี้แล