Namo tassa Bhagavato Arahato Sammāsambuddhassa.

Kāmaṁ kāmayamānassa, Tassa ce taṁ samijjhati; Addhā pītimano hoti, Laddhā macco yadicchati.
pītimano → Bp pitimano. (pts note)

Kāmaṁ kāmayamānassāti kāmāti uddānato dve kāmā—
uddānato → udānato (bj: syā, machasaṁ) | kāmayamānassā → S kāmayamanassā. (pts note) | uddānato → Bp Si udānato. (pts note) vatthukāmā ca kilesakāmā ca. Katame vatthukāmā? Manāpikā rūpā manāpikā saddā manāpikā gandhā manāpikā rasā manāpikā phoṭṭhabbā; attharaṇā pāvuraṇā dāsidāsā ajeḷakā kukkuṭasūkarā hatthigavāssavaḷavā khettaṁ vatthu hiraññaṁ suvaṇṇaṁ gāmanigamarājadhāniyo raṭṭhañca janapado ca koso ca koṭṭhāgārañca, yaṁ kiñci rajanīyaṁ vatthu—
pāvuraṇā → pāpuraṇā (bj, sya-all, pts-vp-pli1) | gavā → gāvo (sya-all, pts-vp-pli1, mr) | vatthu → vatthū (bj) | pāvuraṇā dāsidāsā → pāpuraṇā dāsīdāsā (sya-all) | vatthu → vatthuṁ (bj: sī.pāsi) | vatthū → rajanīyavatthu (bj: syā) | pāvuraṇā → pāpuraṇā (cck: sī. syā.) | kukkuṭasūkarā → Bp S -sukarā. (pts note) | hatthigavāssavaḷavā → Bp -gavassavalavā. (pts note) | vatthu → S vatthuṁ. (pts note) | vatthu → Si rajanīyavatthu. (pts note) vatthukāmā.

Api ca atītā kāmā anāgatā kāmā paccuppannā kāmā; ajjhattā kāmā bahiddhā kāmā ajjhattabahiddhā kāmā; hīnā kāmā majjhimā kāmā paṇītā kāmā; āpāyikā kāmā mānusikā kāmā dibbā kāmā;
mānusikā → Bp manussakā. (pts note) paccupaṭṭhitā kāmā nimmitā kāmā animmitā kāmā paranimmitā kāmā;
kāmā animmitā → (sya-all) | animmitā kāmā → (pts) | kāmā → ‘paranimmitākāmā’ti (bj: sī.mopa potthake ca, ‘animmitākāmā’ti – syā, machasaṁ, PTS potthakesu ca saddhammapajjotikāyaṁ ca na dissanti.) pariggahitā kāmā apariggahitā kāmā mamāyitā kāmā amamāyitā kāmā;
mamāyitā → S mamāyikā. (pts note) | amamāyitā → S amamāyikā. (pts note) sabbepi kāmāvacarā dhammā, sabbepi rūpāvacarā dhammā, sabbepi arūpāvacarā dhammā, taṇhāvatthukā taṇhārammaṇā kāmanīyaṭṭhena rajanīyaṭṭhena madanīyaṭṭhena kāmā—
kāmanīyaṭṭhena → kamanīyaṭṭhena (bj) | kāmanīyaṭṭhena rajanīyaṭṭhena madanīyaṭṭhena → kāmanīyatthena rajanīyatthena madanīyatthena (pts) | kamanīyaṭṭhena → kāmanīyaṭṭhena (bj: sī.mopa, sī.pāsi, syā) ime vuccanti vatthukāmā.

Katame kilesakāmā? Chando kāmo rāgo kāmo chandarāgo kāmo; saṅkappo kāmo rāgo kāmo saṅkapparāgo kāmo; yo kāmesu kāmacchando kāmarāgo kāmanandī kāmataṇhā kāmasneho kāmapariḷāho kāmamucchā kāmajjhosānaṁ kāmogho kāmayogo kāmupādānaṁ kāmacchandanīvaraṇaṁ.
kāmanandī → kāmanandi (bj, sya-all, pts) | kāmasneho → kāmasineho (bj) | kāmupādānaṁ → kāmūpādānaṁ (bj) | kāmachando → S kāmacchando, throughout. (pts note) | kāmanandi → Bp -nandī. (pts note)

“Addasaṁ kāma te mūlaṁ, saṅkappā kāma jāyasi; Na taṁ saṅkappayissāmi, evaṁ kāma na hehisī”ti.—
na hehisī”ti → na hehisi (sya1ed, sya2ed); na hohisīti (pts-vp-pli1, csp1ed) | hehisīti → hohisīti (cck, pts); hehisi (sya-all) | hehisī”ti → hohisī (bj: sīmu11, PTS) | hohisī’’ti → na hehisīti (cck: syā.) | hohisī → Bp hotisi. (pts note)

Ime vuccanti kilesakāmā.
kilesakāmā → kilesakāmā kāmaṁ (sya-all) Kāmayamānassāti kāmayamānassa icchamānassa sādiyamānassa patthayamānassa pihayamānassa abhijappamānassāti—
kāmayamānassāti → kāmayamānassāti kāmaṁ (sya-all); kāmaṁ kāmayamānassā ti kāmaṁ (pts) | kāmayamānassāti → kāmaṁ kāmayamānassāti kāmaṁ (bj: sī.mopa, sīmu10, syā) | pihayamānassa → pihamānassa (bj: sī.mopa, syā) | kāmaṁ → Bp S om. (pts note) | icchamānassa → S icchayamānassa. (pts note) | abhijappamānassā → S abhijappahamānassā. (pts note) kāmaṁ kāmayamānassa.

Tassa ce taṁ samijjhatīti. Tassa ceti tassa khattiyassa vā brāhmaṇassa vā vessassa vā suddassa vā gahaṭṭhassa vā pabbajitassa vā devassa vā manussassa vā. Tanti vatthukāmā vuccanti— manāpikā rūpā manāpikā saddā manāpikā gandhā manāpikā rasā manāpikā phoṭṭhabbā. Samijjhatīti ijjhati samijjhati labhati paṭilabhati adhigacchati vindatīti—
Samijjhatī → S samicchati. (pts note) | ijjhati → S icchanti. (pts note) tassa ce taṁ samijjhati.

Addhā pītimano hotīti. Addhāti ekaṁsavacanaṁ nissaṁsayavacanaṁ nikkaṅkhāvacanaṁ advejjhavacanaṁ adveḷhakavacanaṁ niyogavacanaṁ apaṇṇakavacanaṁ avatthāpanavacanametaṁ—
nikkaṅkhāvacanaṁ → nikkaṅkhavacanaṁ (sya-all, pts) | nissaṁsayavacanaṁ → Bp nisaṁsaya-. (pts note) | nikkaṁkhavacanaṁ → Bp nikkakha-. (pts note) | apaṇṇakavacanaṁ → S apannaka-. (pts note) addhāti.
addhāti pītīti → addhā ti pīti ti (bj) Pītīti yā pañcakāmaguṇapaṭisaññuttā pīti pāmujjaṁ āmodanā pamodanā hāso pahāso vitti tuṭṭhi odagyaṁ attamanatā abhipharaṇatā cittassa.
pāmujjaṁ → pāmojjaṁ (bj) | abhipharaṇatā → abhipūraṇatā (sya-all); (pts) | abhippharaṇatā → abhipūraṇatā (bj: PTS) | pañcakāmaguṇapaṭisaṁyuttā → Si -saññuttā, always. (pts note) | pāmujjaṁ → S pamojjaṁ. (pts note) | attamanatā → S attamanā. (pts note) Manoti yaṁ cittaṁ mano mānasaṁ hadayaṁ paṇḍaraṁ mano manāyatanaṁ manindriyaṁ viññāṇaṁ viññāṇakkhandho tajjā manoviññāṇadhātu, ayaṁ vuccati mano.
manoti → abhipūraṇatā cittassa mano ti (pts) | abhipūraṇatā → Bp abhipharatā; S abhiparaṇatā. (pts note) | tajjā → S tajjamano-. (pts note) Ayaṁ mano imāya pītiyā sahagato hoti sahajāto saṁsaṭṭho sampayutto ekuppādo ekanirodho ekavatthuko ekārammaṇo. Pītimano hotīti pītimano hoti tuṭṭhamano haṭṭhamano pahaṭṭhamano attamano udaggamano muditamano pamoditamano hotīti—
pamoditamano → pamuditamano (bj) | pītimano hoti → (sya-all) | muditamano pamoditamano hotīti → samuditamanohotīti (sya-all) | hoti → hotī (pts) | pītimano → pītimano (bj: sīmu11, PTS) | muditamano → Si samudita-. (pts note) | pamoditamano → Si om. (pts note) addhā pītimano hoti.

Laddhā macco yadicchatīti. Laddhāti labhitvā paṭilabhitvā adhigantvā vinditvā.
laddhāti → laddhāti laddhā (sya-all) | labhitvā → paṭilabhitvā (bj: syā) | laddhā → Si om. (pts note) | adhigantvā → S abhigantvā. (pts note) Maccoti satto naro mānavo poso puggalo jīvo jāgu jantu indagu manujo.
jāgu → jagu (si, mr); jātu (sya-all); jagū (pts-vp-pli1) | indagu → indagū (bj, sya-all, pts-vp-pli1) | jāgu → jāgū (bj) | mānavo → māṇavo (pts) | jāgū → jatu (bj: sīmu10); jātu (bj: syā); jagu (bj: machasaṁ, PTS) | indagū → hindagu (bj: purāṇaṁ) | manujo → yañca (bj: syā) | jāgu → jātu (cck: syā.); jagu (cck: ka.) | indagu → hindagū (cck: sī. syā.) | indagū → hindagūtipi pāṭho (sya-all note) | Macco → S maccā. (pts note) | māṇavo → S mānavo throughout. (pts note) | jagū → Bp S jagu; Si jātu throughout. (pts note) | indagū → Si vḷ. hindagū. (pts note) Yadicchatīti yaṁ icchati yaṁ sādiyati yaṁ pattheti yaṁ piheti yaṁ abhijappati, rūpaṁ vā saddaṁ vā gandhaṁ vā rasaṁ vā phoṭṭhabbaṁ vāti, laddhā macco yadicchati.
piheti → pihati (bj: syā) | piheti → Si pihati. (pts note) | macco → S maccho. (pts note)

Tenāha bhagavā—

“Kāmaṁ kāmayamānassa, tassa ce taṁ samijjhati; Addhā pītimano hoti, laddhā macco yadicchatī”ti.

Tassa ce kāmayānassa, chandajātassa jantuno;
kāmayānassa → kāmayamānassa (sya-all) | kāmayānassa → kāmayamānassa (bj: suni, a.nid) | kāmayamānassa → kāmayānassa (sya-all: yu.) | kāmayānassa → Si kāmayamānassa throughout. (pts note) Te kāmā parihāyanti, sallaviddhova ruppati.

Tassa ce kāmayānassāti.
kāmayānassāti → kāmayamānassāti (sya-all) Tassa ceti tassa khattiyassa vā brāhmaṇassa vā vessassa vā suddassa vā gahaṭṭhassa vā pabbajitassa vā devassa vā manussassa vā. Kāmayānassāti kāme icchamānassa sādiyamānassa patthayamānassa pihayamānassa abhijappamānassa.
kāmayānassāti kāme → kāmayamānassāti kāmayamānassa (sya-all); kāmayānassā ti kāmayamānassa (pts) | kāmayamānassa → Bp kāmena. (pts note) | patthayamānassa → S paṭṭhayamānassa. (pts note) | pihayamānassa → S pihamānassa. (pts note) Atha vā kāmataṇhāya yāyati niyyati vuyhati saṁharīyati.
saṁharīyati → saṁhariyati (sya-all, pts) | vuyhati → S vusihati. (pts note) | saṁhariyati → S saṁsādiyati. (pts note) Yathā hatthiyānena vā assayānena vā goyānena vā ajayānena vā meṇḍayānena vā oṭṭhayānena vā kharayānena vā yāyati niyyati vuyhati saṁharīyati;
meṇḍayānena → meṇḍakayānena (bj, sya-all, pts) | saṁharīyati evamevaṁ → saṁhariyati evameva (sya-all, pts) | vā → -7 S om. (pts note) | meṇḍakayānena → Bp S menda-. (pts note) | saṁhariyati → S saṁdiyyāti. (pts note) evamevaṁ kāmataṇhāya yāyati niyyati vuyhati saṁharīyatīti—
evamevaṁ → evameva (bj, sya-all, pts-vp-pli1, csp1ed) | saṁharīyatīti → saṁhariyatīti (sya-all, pts) | eva → Si evaṁ often in this context. (pts note) | niyyati → S niyyāti. (pts note) | saṁhariyatī → S sādiyatī. (pts note) tassa ce kāmayānassa.
kāmayānassa → kāmayamānassa (sya-all)

Chandajātassa jantunoti. Chandoti yo kāmesu kāmacchando kāmarāgo kāmanandī kāmataṇhā kāmasneho kāmapariḷāho kāmamucchā kāmajjhosānaṁ kāmogho kāmayogo kāmupādānaṁ kāmacchandanīvaraṇaṁ, tassa so kāmacchando jāto hoti sañjāto nibbatto abhinibbatto pātubhūto.
kāmanandī → kāmanandi (bj, sya-all, pts) | kāmasneho → kāmasineho (bj) | kāmupādānaṁ → kāmūpādānaṁ (bj) | kāmasneho → S kāmasiho. (pts note) | abhinibbatto → S abhinippatto. (pts note) Jantunoti sattassa narassa mānavassa posassa puggalassa jīvassa jāgussa jantussa indagussa manujassāti—
jāgussa → jātussa (sya-all); jagussa (pts) | mānavassa → māṇavassa (pts) | jāgussa → jātussa (bj: syā); jatussa (bj: machasaṁ, sī.mopa) | jagussa → Si jātussa. (pts note) chandajātassa jantuno.
chandajātassa → S -jātassā ti. (pts note)

Te kāmā parihāyantīti—
parihāyantīti → parihāyanatīti (sya-all) te vā kāmā parihāyanti, so vā kāmehi parihāyati.
vā → S om. (pts note) Kathaṁ te kāmā parihāyanti? Tassa tiṭṭhantasseva te bhoge rājāno vā haranti, corā vā haranti, aggi vā dahati, udakaṁ vā vahati, appiyā vā dāyādā haranti, nihitaṁ vā nādhigacchati, duppayuttā vā kammantā bhijjanti, kule vā kulaṅgāro uppajjati, yo te bhoge vikirati vidhamati viddhaṁseti aniccatāyeva aṭṭhamī.
vidhamati → vidhameti (sya-all, pts-vp-pli1) | aniccatāyeva → aniccatā eva (bj) | dahati → ḍahati (sya-all, pts) | kulaṅgāro → kulajjhāpako (sya-all, pts) | nihitaṁ → nihitaṭṭhānā (pts) | nādhigacchati → vigacchati (pts) | bhijjanti → bhañjanti (pts) | vidhamati viddhaṁseti aniccatāyeva → vidhameti vidhaṁseti aniccatā yeva (pts) | dahati → dayhati (bj: machasaṁ) | nihitaṁ → nihītaṭṭhānā (bj: machasaṁ) | nādhigacchati → vigacchati (bj: machasaṁ) | kulaṅgāro → kule (bj: a.nid); kulaghātako kulajjhāpako (bj: syā) | yo → so (bj: sīmu11,) | vidhamati → vidhameti (cck: syā.) | nādhigacchati → nihitaṭṭhānā vā vigacchati. 2-2 yu. paripatanti (sya-all: yu.) | kulajjhāpako → nihitaṭṭhānā vā vigacchati. 2-2 yu. paripatanti (sya-all: yu.) | nihitaṭṭhānā → Bp nihitaṭhānā; Si nihitaṁ. (pts note) | vigacchati → Si nādhigacchati; S pi gacchati. (pts note) | duppayuttā → S dubbayayutto. (pts note) | bhañjanti → S bhañjati; Si bhijjanti. (pts note) | kulajjhāpako → Bm kulaṅgāro; S kulaṁkāro. (pts note) | aṭṭhamī → Bp aṭhamī. (pts note) Evaṁ te kāmā hāyanti parihāyanti paridhaṁsenti paripatanti antaradhāyanti vippalujjanti.
paridhaṁsenti paripatanti → paridhaṁsanti paripatantī (bj); pariddhaṁsenti pariccajanti (sya-all) | paridhaṁsanti → paridhaṁsenti (bj: syā, sīmu) | paripatantī → pariccajanti (bj: syā) | paripatanti → S paripaṭanti; Si pariccajanti. (pts note) Kathaṁ so kāmehi parihāyati? Tiṭṭhanteva te bhoge so cavati marati vippalujjati.
marati → marati antaradhāyati (bj, sya-all, pts) | bhoge → bhogā (sya-all, pts) | bhoge → bhogā (bj: syā) | te → S ad. ca. (pts note) | bhogā → Bp S bhoge. (pts note) Evaṁ so kāmehi hāyati parihāyati paridhaṁsati paripatati antaradhāyati vippalujjati.
paridhaṁsati → paridhaṁseti (cck, pts) | paridhaṁsati paripatati → pariddhaṁseti pariccajati (sya-all) | paripatati → pariccajati (bj: syā)

Corā haranti rājāno, aggi dahati nassati;
dahati → ḍahati (sya-all, pts) Atha antena jahati, sarīraṁ sapariggahaṁ;
Atha antena jahati → atho antena jahati (sya-all); asahantena dahati (mr) | atha → atho (sya-all, pts) | atha → atho (bj: syā) | jahati → asahantena jahati (bj: machasaṁ) | jahati → atho antena heti (cck: syā.); asahantena dahati (cck: ka.) Etadaññāya medhāvī, bhuñjetha ca dadetha ca.

Datvā ca bhutvā ca yathānubhāvaṁ, anindito saggamupeti ṭhānanti, te kāmā parihāyanti.
bhutvā → S sutvā. (pts note) | kāmā → S kāmaṁ. (pts note)

Sallaviddhova ruppatīti. Yathā ayomayena vā sallena viddho, aṭṭhimayena vā sallena dantamayena vā sallena visāṇamayena vā sallena kaṭṭhamayena vā sallena viddho ruppati kuppati ghaṭṭīyati pīḷīyati, byādhito domanassito hoti, evamevaṁ vatthukāmānaṁ vipariṇāmaññathābhāvā uppajjanti sokaparidevadukkhadomanassupāyāsā.
byādhito → vyathito (bj) | ghaṭṭīyati pīḷīyati → ghaṭṭiyati pīḷiyati (sya-all, pts) | vyathito → byādhito (bj: syā, machasaṁ, sīmu10) | domanassito → domanassato (bj: sīmu10) | evameva → kāmayamānassa (bj: suni, a.nid, sī.mopa) | sokaparidevadukkhadomanassupāyāsā → S -upāyā. (pts note) So kāmasallena ca sokasallena ca viddho, ruppati kuppati ghaṭṭīyati pīḷīyati byādhito domanassito hotīti—
byādhito → vyathito (bj) | ca sokasallena ca → (sya-all) | ghaṭṭīyati pīḷīyati → ghaṭṭiyati pīḷiyati (sya-all, pts) | vyathito → byādhito (bj: syā, machasaṁ, sīmu10) | domanassito → domanassato (bj: sīmu10) | kāmasallena → kāmasallena ca sokasallena ca (sya-all: yu.) | ca → -10 Si om. (pts note) | ghaṭṭiyati → S ghaṭiyyati; Si ghaṭiyati. (pts note) sallaviddhova ruppati.

Tenāha bhagavā—

“Tassa ce kāmayānassa, chandajātassa jantuno;
kāmayānassa → kāmayamānassa (sya-all) | kāmayānassa → kāmayamānassa (bj: suni, a.nid, sī.mopa) Te kāmā parihāyanti, sallaviddhova ruppatī”ti.

Yo kāme parivajjeti, sappasseva padā siro;
sappass → Si sapasseva, and below sapo, sapasiro; Bp sabbasseva. (pts note) Somaṁ visattikaṁ loke, sato samativattati.
loke → lokaṁ (bj: PTS)

Yo kāme parivajjetīti. Yoti yo yādiso yathāyutto yathāvihito yathāpakāro yaṁṭhānappatto yaṁdhammasamannāgato khattiyo vā brāhmaṇo vā vesso vā suddo vā gahaṭṭho vā pabbajito vā devo vā manusso vā.
yaṁṭhānappatto → yanthānapatto (pts) | yaṁdhamma → dhammaṁ (bj: sīmu10) Kāme parivajjetīti. Kāmāti uddānato dve kāmā—
uddānato → udānato (bj: syā, machasaṁ) | uddānato → Codd. udānato. (pts note) vatthukāmā ca kilesakāmā ca …pe…
ca → cā (pts) ime vuccanti vatthukāmā …pe… ime vuccanti kilesakāmā. Kāme parivajjetīti dvīhi kāraṇehi kāme parivajjeti— vikkhambhanato vā samucchedato vā.
vikkhambhanato → vikkhambhaṇato (bj) Kathaṁ vikkhambhanato kāme parivajjeti?
vikkhambhanato → vikkhambhaṇato (bj) “Aṭṭhikaṅkalūpamā kāmā appassādaṭṭhenā”ti passanto vikkhambhanato kāme parivajjeti,
vikkhambhanato → vikkhambhaṇato (bj) | appassādaṭṭhenāti → appassādatthenā ti (pts) | appassādaṭṭhenā”ti → appassādana (bj: sīmu, sī.mopa) | Aṭṭhikaṁkalūpamā → Bp atthikaṅkalupamā; S athikaṁkophapamā. (pts note) “maṁsapesūpamā kāmā bahusādhāraṇaṭṭhenā”ti passanto vikkhambhanato kāme parivajjeti,
vikkhambhanato → vikkhambhaṇato (bj) | bahusādhāraṇaṭṭhenāti → bahusādhāraṇatthenā ti (pts) | Maṁsapesūpamā → Bp -upamā. Cf. M. i, 130; 364 f. (pts note) “tiṇukkūpamā kāmā anudahanaṭṭhenā”ti passanto vikkhambhanato kāme parivajjeti,
vikkhambhanato → vikkhambhaṇato (bj) | anudahanaṭṭhenāti → anudahanatthenā ti (pts) | Tiṇukkūpamā → S tintakkupamā. (pts note) “aṅgārakāsūpamā kāmā mahāpariḷāhaṭṭhenā”ti passanto vikkhambhanato kāme parivajjeti,
vikkhambhanato → vikkhambhaṇato (bj) | mahāpariḷāhaṭṭhenāti → mahāpariḷāhatthenā ti (pts) | Aṅgārakāsūpamā → S aṁkāhārakāsupamā. (pts note) “supinakūpamā kāmā ittarapaccupaṭṭhānaṭṭhenā”ti passanto vikkhambhanato kāme parivajjeti,
vikkhambhanato → vikkhambhaṇato (bj) | ittarapaccupaṭṭhānaṭṭhenāti → ittarapaccupaṭṭhānatthenā ti (pts) | ittarapaccupaṭṭhānatthenā → S dhuttara-. (pts note) “yācitakūpamā kāmā tāvakālikaṭṭhenā”ti passanto vikkhambhanato kāme parivajjeti,
vikkhambhanato → vikkhambhaṇato (bj) | tāvakālikaṭṭhenāti → tāvakālikatthenā ti (pts) “rukkhaphalūpamā kāmā sambhañjanaparibhañjanaṭṭhenā”ti passanto vikkhambhanato kāme parivajjeti,
vikkhambhanato → vikkhambhaṇato (bj) | sambhañjanaparibhañjanaṭṭhenāti → sambhañjanaparibhañjanatthenā ti (pts) | sambhañjanaparibhañjanaṭṭhenā”ti → sambhajjanaparibhajjana (bj: a.nid, sammajjanaparimajjana – sī.pāsi) | sambhañjanaparibhañjanatthenā → S -paribhuñjana-. (pts note) “asisūnūpamā kāmā adhikuṭṭanaṭṭhenā”ti passanto vikkhambhanato kāme parivajjeti,
adhikuṭṭanaṭṭhenā”ti → adhikantanaṭṭhenāti (sya-all); adhikuṭṭanatthenāti (pts-vp-pli1) | vikkhambhanato → vikkhambhaṇato (bj) | adhikuṭṭanaṭṭhenāti → adhikantanaṭṭhenāti (sya-all); adhikuṭṭanatthenā ti (pts) | adhikuṭṭanaṭṭhenā”ti → adhikantana (bj: syā) | adhikuṭṭanaṭṭhenā’’ti → adhikantanaṭṭhenāti (cck: syā.) | adhikantanaṭṭhenāti → adhikuṭṭanaṭṭhenāti (sya-all: yu.) | adhikuṭṭanatthenā → Bp adhikuttena-; S adhikuṭṭhana-; Si adhikantana-. (pts note) “sattisūlūpamā kāmā vinivijjhanaṭṭhenā”ti passanto vikkhambhanato kāme parivajjeti,
vikkhambhanato kāme → vikkhambhaṇato kāmo (bj) | vinivijjhanaṭṭhenāti → vinivijjanatthenā ti (pts) | sattisūlūpamā → sattisilūpamā (bj: sī.pāsi) | Sattisūlūpamā → S satthi-. (pts note) “sappasirūpamā kāmā sappaṭibhayaṭṭhenā”ti passanto vikkhambhanato kāme parivajjeti,
vikkhambhanato → vikkhambhaṇato (bj) | sappaṭibhayaṭṭhenāti → sappaṭibhayatthenā ti (pts) “aggikkhandhūpamā kāmā mahābhitāpanaṭṭhenā”ti passanto vikkhambhanato kāme parivajjeti.
mahābhitāpanaṭṭhenāti → mahābhitāpakaraṭṭhenāti (bj); mahaggitāpanaṭṭhenāti (sya-all); mahābhitāpanatthenā ti (pts) | vikkhambhanato → vikkhambhaṇato (bj) | mahābhitāpakaraṭṭhenā”ti → mahaggi (bj: syā) | mahābhitāpakaraṭṭhenā”ti → mahāhitāpanaṭṭhena (bj: machasaṁ, mahāhitāpatthena – a.nid) | mahaggitāpanaṭṭhenāti → mahābhitāpanaṭṭhenāti (sya-all: yu.) | Aggikhandhūpamā → S aggikkhandu-. (pts note) | mahābhitāpanatthenā → Si mahaggitāpana-. (pts note)

Buddhānussatiṁ bhāventopi vikkhambhanato kāme parivajjeti,
vikkhambhanato → vikkhambhaṇato (bj) | Buddhānussatiṁ → S -ssati throughout. Cf. A. i, 30, 42. (pts note) | pi → S om. (pts note) dhammānussatiṁ bhāventopi …pe… saṅghānussatiṁ bhāventopi … sīlānussatiṁ bhāventopi … cāgānussatiṁ bhāventopi … devatānussatiṁ bhāventopi … ānāpānassatiṁ bhāventopi …
ānāpānassatiṁ → ānāpānasatiṁ (bj); ānāpāṇassatiṁ (pts-vp-pli1) | ānāpānasatiṁ → ānāpānussatiṁ (bj: syā) | ānāpānassatiṁ → ānāpānasatiṁ (cck: sī.) | ānāpāṇassatiṁ → S anāpānānussati; Si ānāpānussatiṁ (pts note) maraṇassatiṁ bhāventopi …
maraṇassatiṁ → maraṇānussatiṁ (sya-all) | maraṇassatiṁ → S maraṇānussati; Si maraṇānussatiṁ. (pts note) kāyagatāsatiṁ bhāventopi …
parivajjeti → -7 Bp S om. (pts note) upasamānussatiṁ bhāventopi vikkhambhanato kāme parivajjeti.
vikkhambhanato → vikkhambhaṇato (bj)

Paṭhamaṁ jhānaṁ bhāventopi vikkhambhanato kāme parivajjeti …pe…
paṭhamaṁ jhānaṁ → paṭhamajjhānaṁ (bj) | vikkhambhanato → vikkhambhaṇato (bj) dutiyaṁ jhānaṁ bhāventopi …
dutiyaṁ → S dutiyajjhānaṁ, tatiyajjhānaṁ, etc. (pts note) tatiyaṁ jhānaṁ bhāventopi …
tatiyaṁ jhānaṁ → tatiyajjhānaṁ (bj) catutthaṁ jhānaṁ bhāventopi …
catutthaṁ jhānaṁ → catutthajjhānaṁ (bj) ākāsānañcāyatanasamāpattiṁ bhāventopi …
ākāsānañcāyatanasamāpattiṁ → S -samāpatti throughout. (pts note) viññāṇañcāyatanasamāpattiṁ bhāventopi … ākiñcaññāyatanasamāpattiṁ bhāventopi … nevasaññānāsaññāyatanasamāpattiṁ bhāventopi vikkhambhanato kāme parivajjeti.
vikkhambhanato → vikkhambhaṇato (bj) Evaṁ vikkhambhanato kāme parivajjeti.
vikkhambhanato → vikkhambhaṇato (bj)

Kathaṁ samucchedato kāme parivajjeti? Sotāpattimaggaṁ bhāventopi apāyagamanīye kāme samucchedato parivajjeti,
bhāventopi apāyagamanīye → bhāvento pi apāyagamanīve (pts) sakadāgāmimaggaṁ bhāventopi oḷārike kāme samucchedato parivajjeti,
sakadāgāmimaggaṁ → Bp sakād-. (pts note) anāgāmimaggaṁ bhāventopi anusahagate kāme samucchedato parivajjeti,
anusahagate → aṇusahagate (bj, sya-all) | bhāventopi anusahagate → bhāvento pi aṇusahagate (pts) arahattamaggaṁ bhāventopi sabbena sabbaṁ sabbathā sabbaṁ asesaṁ nissesaṁ samucchedato kāme parivajjeti.
nissesaṁ → asesanissesaṁ (bj: a.nid) Evaṁ samucchedato kāme parivajjetīti— yo kāme parivajjeti.

Sappasseva padā siroti.
Sappass → Si has sapass'; eva, sappo, saṁsapanto; S sabba, sada, sappo. (pts note) Sappo vuccati ahi. Kenaṭṭhena sappo?
kenaṭṭhena sappo → kenatthena sapo (sya-all) | kenaṭṭhena → ken atthena (pts) Saṁsappanto gacchatīti sappo; bhujanto gacchatīti bhujago;
bhujanto → bhujato (bj: sīmu10) urena gacchatīti urago;
urena gacchatīti → ureṇa gacchatī ti (pts) pannasiro gacchatīti pannago; sirena supatīti sarīsapo;
supatīti → sappatīti (mr) | sarīsapo → siriṁsapo (bj, pts-vp-pli1); sirisapo (sya-all) | sarīsapo bile → sirisapo vile (sya-all) | siriṁsapo → suppatīti sarīsapo (bj: machasaṁ) | supatīti → sappatīti (cck: ka.) | sarīsapo → siriṁsapo (cck: sī.) | sireṇa → S sareṇa; Si sirena. (pts note) | supatī → Bp suppatī [supati=s0rpati]. (pts note) | siriṁsapo → Bp sarisappo; S siriṁsappo; Si sirisapo. (pts note) bile sayatīti bilāsayo;
bilāsayo → vilāsayo (sya-all) | vilāsayo → vilasayotipi pāṭho (sya-all note) | vilāsayo → Bp S bil-. (pts note) guhāyaṁ sayatīti guhāsayo;
sayatīti → setīti (sya-all, pts) | setī → Bp sayatī. (pts note) dāṭhā tassa āvudhoti dāṭhāvudho;
dāṭhā → dāḍhā (sya-all) | dāṭhāvudho → dāḍhāvudho (sya-all) | dāṭhāvudho → Si S dāḍhā, dāḍhā-. (pts note) visaṁ tassa ghoranti ghoraviso; jivhā tassa duvidhāti dvijivho;
dvijivho → dujivhā (sya-all) | duvidhāti dvijivho → duvidhā ti dujivho (pts) | duvidhā → S dvividhā. (pts note) | dujivho → Bp dujjivo; S dujjivho; Si dujivhā. (pts note) dvīhi jivhāhi rasaṁ sāyatīti dvirasaññū.
dvirasaññū → dirasaññū (sya-all) | dvirasaññū → Si dirasaññū. (pts note) Yathā puriso jīvitukāmo amaritukāmo sukhakāmo dukkhapaṭikkūlo pādena sappasiraṁ vajjeyya vivajjeyya parivajjeyya abhinivajjeyya;
vajjeyya → (bj) | vajjeyya → S vajjeyyā throughout. (pts note) evamevaṁ sukhakāmo dukkhapaṭikkūlo kāme vajjeyya vivajjeyya parivajjeyya abhinivajjeyyāti—
dukkhapaṭikkūlo → Codd. -paṭikkulo. (pts note) sappasseva padā siro.

Somaṁ visattikaṁ loke, sato samativattatīti.
samativattatīti soti → samatirattatī ti so ti (pts) Soti yo kāme parivajjeti. Visattikā vuccati taṇhā. Yo rāgo sārāgo anunayo anurodho nandī nandirāgo, cittassa sārāgo icchā mucchā ajjhosānaṁ gedho paligedho saṅgo paṅko, ejā māyā janikā sañjananī sibbinī jālinī saritā visattikā, suttaṁ visatā āyūhinī dutiyā paṇidhi bhavanetti, vanaṁ vanatho sandhavo sneho apekkhā paṭibandhu, āsā āsīsanā āsīsitattaṁ, rūpāsā saddāsā gandhāsā rasāsā phoṭṭhabbāsā, lābhāsā dhanāsā puttāsā jīvitāsā, jappā pajappā abhijappā jappanā jappitattaṁ loluppaṁ loluppāyanā loluppāyitattaṁ pucchañjikatā sādhukamyatā, adhammarāgo visamalobho nikanti nikāmanā patthanā pihanā sampatthanā, kāmataṇhā bhavataṇhā vibhavataṇhā, rūpataṇhā arūpataṇhā nirodhataṇhā, rūpataṇhā saddataṇhā gandhataṇhā rasataṇhā phoṭṭhabbataṇhā dhammataṇhā, ogho yogo gantho upādānaṁ āvaraṇaṁ nīvaraṇaṁ chadanaṁ bandhanaṁ, upakkileso anusayo pariyuṭṭhānaṁ latā vevicchaṁ, dukkhamūlaṁ dukkhanidānaṁ dukkhappabhavo mārapāso mārabaḷisaṁ māravisayo, taṇhānadī taṇhājālaṁ taṇhāgaddūlaṁ taṇhāsamuddo abhijjhā lobho akusalamūlaṁ.
paligedho → paḷigedho (bj) | āyūhinī → āyūhanī (bj, sya-all, pts-vp-pli1) | nandī → nandi (bj, sya-all, pts) | sibbinī → sibbanī (bj) | bhavanetti → bhavanettī (bj) | sandhavo → santhavo (bj, sya-all, pts) | āsīsanā āsīsitattaṁ → āsiṁsanā āsiṁsitattaṁ (bj, sya-all, pts) | pucchañjikatā sādhukamyatā → pucchañcikatā sādukamyatā (bj) | māravisayo → māraviso (bj) | taṇhāgaddūlaṁ → taṇhāgaddulaṁ (bj, cck); taṇhāgaddalaṁ (sya-all) | dhanāsā → janāsā (cck) | visatā āyūhinī → visaṭā āyūhanī (sya-all, pts) | paṭibandhu → paṭibandhā (sya-all, pts) | abhijappā → abhijappā jappā (sya-all) | loluppaṁ → loluppā (sya-all, pts) | pucchañjikatā → pucchañcikatā (sya-all); mucchañcikatā (pts) | jappanā → jappanā pajappanā (pts) | vibhavataṇhā → vibhavatanhā (pts) | āvaraṇaṁ → āvaranaṁ (pts) | taṇhānadī taṇhājālaṁ taṇhāgaddūlaṁ → taṇhānadi tanhājālaṁ taṇhāgaddulaṁ (pts) | paḷigedho → rodho paḷirodho (bj: sī.pāsi) | vanaṁ → vānaṁ (bj: sīmu10, machasaṁ) | paṭibandhu → paṭibandhā (bj: syā, PTS) | dhanāsā → janāsā (bj: machasaṁ) | loluppaṁ → loluppā (bj: syā) | pucchañcikatā → pucchakatā (bj: sīmu10); mucchañcakatā (bj: syā, PTS) | sādukamyatā → sādhu (bj: a.nid, machasaṁ, PTS) | paligedho → paḷigedho (cck: sī.) | āyūhinī → āyūhanī (cck: sī. syā.) | saṅgo → sattotipi pāṭho (sya-all note) | dukkhanidānaṁ → dukkhanidhānantipi pāṭho (sya-all note) | nandirāgo → Bp nandī, nandīrāgo. Cf. Dhs. 1059. (pts note) | mucchā → S om. (pts note) | gedho → S rodho. (pts note) | paligedho → S palirodho. (pts note) | saṅgo → Si vḷ. satto. (pts note) | sibbinī → S sappinī. (pts note) | āyūhanī → Bp ayūhinī. (pts note) | āsiṁsanā → S āsīsanā. (pts note) | āsiṁsitattaṁ → S āsīsitattam. (pts note) | rasāsā → Si om. (pts note) | jappanā → S jappinā; Si jappā. (pts note) | loluppā → Bp S loluppaṁ. (pts note) | mucchañcikatā → Bp mucchañjikatā; S suvañcikatā. (pts note) | rūpataṇhā → Si om. (pts note) | gantho → Bp S gandho. (pts note) | bandhanaṁ → S bandanaṁ; Si phandanaṁ. (pts note) | dukkhanidānaṁ → Si vḷ. -nidhānaṁ. (pts note) | taṇhāgaddulaṁ → Bp S -gadulaṁ; Si gaddalaṁ. (pts note)

Visattikāti.
visattikāti kenaṭṭhena → (pts) Kenaṭṭhena visattikā?
kenaṭṭhena → kenatthena (sya-all) Visatāti visattikā;
visatāti → ti ken atthena (pts) visālāti visattikā;
Visaṭā → S visabhā. (pts note) visaṭāti visattikā; visakkatīti visattikā;
visakkatīti → visaṭā ti (pts) | visaṭā → S visaññā. (pts note) | visattikā → S ad. visahā ti visattikā. (pts note) visaṁharatīti visattikā;
visaṁharatīti → vīsaṁ haratīti (bj); visakkatī ti (pts) | visakkatī → S visattati. (pts note) visaṁvādikāti visattikā;
visaṁvādikāti → visaṁharatī ti (pts) | visaṁvādikā → visaṁvāditā (bj: sīmu10) visamūlāti visattikā;
visamūlāti → visaṁvādikā ti (pts) | visaṁvādikā → S -vāditā. (pts note) visaphalāti visattikā;
visaphalāti → visamūlā ti (pts) visaparibhogoti visattikā;
visaparibhogoti → visaparibhogā (bj); visaparibhogāti (sya-all) visālā vā pana sā taṇhā rūpe sadde gandhe rase phoṭṭhabbe, kule gaṇe āvāse lābhe yase, pasaṁsāya sukhe cīvare piṇḍapāte senāsane gilānapaccayabhesajjaparikkhāre, kāmadhātuyā rūpadhātuyā arūpadhātuyā, kāmabhave rūpabhave arūpabhave, saññābhave asaññābhave nevasaññānāsaññābhave, ekavokārabhave catuvokārabhave pañcavokārabhave, atīte anāgate paccuppanne, diṭṭhasutamutaviññātabbesu dhammesu visaṭā vitthatāti visattikā.
pasaṁsāya → pasaṁsāyaṁ (bj) | piṇḍapāte → piṇḍāpāte (bj) | visaṭā → visatā (bj) | taṇhā → taṇhā’ti syāmapotthake na dissate (bj note) | taṇhā → -11 Bp S taṇhā rūpe. (pts note)

Loketi apāyaloke manussaloke devaloke, khandhaloke dhātuloke āyatanaloke. Satoti catūhi kāraṇehi sato— kāye kāyānupassanāsatipaṭṭhānaṁ bhāvento sato, vedanāsu … citte …
citte → S cittesu. (pts note) dhammesu dhammānupassanāsatipaṭṭhānaṁ bhāvento sato.

Aparehipi catūhi kāraṇehi sato— asatiparivajjanāya sato, satikaraṇīyānaṁ dhammānaṁ katattā sato, satiparibandhānaṁ dhammānaṁ hatattā sato, satinimittānaṁ dhammānaṁ asammuṭṭhattā sato.
satikaraṇīyānaṁ → satikaraṇīyānañca (bj) | satiparibandhānaṁ → satipaṭipakkhānaṁ (bj, sya-all, pts) | asammuṭṭhattā → appamuṭṭhattā (sya-all, pts) | satipaṭipakkhānaṁ → paripatthānaṁ (bj: sīmu10); paribandhānaṁ (bj: machasaṁ) | asammuṭṭhattā → apammuṭṭhattā (bj: a.nid, sī.pāsi, PTS) | sato → pupphalakkhaṇantarito bhāgo syāma potthake na dissate (bj note) | satipaṭipakkhānaṁ → Bp -patibandhānaṁ; S paripattānaṁ. (pts note) | appamuṭṭhattā → Bp asammuṭṭhānaṁ; S asaduṭṭhattā. (pts note)

Aparehipi catūhi kāraṇehi sato— satiyā samannāgatattā sato, satiyā vasitattā sato, satiyā pāguññatāya sato, satiyā apaccorohaṇatāya sato.
apaccorohaṇatāya → apaccoropanatāya (bj) | apaccoropanatāya → apaccorohatāya (bj: a.nid) | apaccorohaṇatāya → apaccoropanatāya (cck: sī.) | samannāgatattā → Bp sampannāgatattā, often. (pts note) | pāguññatāya → S pāraññatāya. (pts note)

Aparehipi catūhi kāraṇehi sato— sattattā sato, santattā sato, samitattā sato, santadhammasamannāgatattā sato.
satattā → Bp S sattattā. (pts note) Buddhānussatiyā sato, dhammānussatiyā sato, saṅghānussatiyā sato, sīlānussatiyā sato, cāgānussatiyā sato, devatānussatiyā sato, ānāpānassatiyā sato, maraṇassatiyā sato, kāyagatāsatiyā sato, upasamānussatiyā sato.
maraṇassatiyā → maraṇānussatiyā (bj, sya-all) | sato → satoti (bj) | buddhānussatiyā → būddhānussatiyā (pts) | ānāpānassatiyā → ānāpāṇasatiyā (pts) | Būddhānussatiyā → S ad. muddhā. (pts note) | maraṇasatiyā → Si maraṇānussatiyā. (pts note) Yā sati anussati paṭissati sati saraṇatā dhāraṇatā apilāpanatā asammussanatā sati satindriyaṁ satibalaṁ sammāsati satisambojjhaṅgo ekāyanamaggo, ayaṁ vuccati sati.
paṭissati → patissati (pts) | apilāpanatā → pilāpanatā (bj: machasaṁ) | asammussanatā → apammussanatā (bj: sīmu11, sani) | sati → S om. (pts note) | asammussanatā → Si assammussanatā; S asammuyhasantā. (pts note) | sammāsati → S samāsati. (pts note) Imāya satiyā upeto hoti samupeto upagato samupagato upapanno samupapanno samannāgato, so vuccati sato.
upagato samupagato → upāgato samupāgato (pts) | upagato → upāgato (bj: sīmu11, PTS) | samupapanno → sampanno (bj: sīmu11) | samupeto → S ad. hoti. (pts note) | upāgato → Si upagato. (pts note) | samupāgato → Si samupagato. (pts note) | samupapanno → Bp S sampanno. (pts note) | samannāgato → Bp sampannāgato. (pts note)

Somaṁ visattikaṁ loke, sato samativattatīti.
samativattatīti → samativattatī ti yā (pts) Loke vā sā visattikā, loke vā taṁ visattikaṁ sato tarati uttarati patarati samatikkamati vītivattatīti—
vā sā → vesā (bj); (sya-all, pts) | loke vā taṁ → lokevetaṁ (bj) | visattikā → visattikā imaṁ (sya-all, pts) | vā taṁ → (sya-all, pts) | vesā → loke (bj: syā, PTS); yā loke vā sā (bj: machasaṁ, sīmu11) | lokevetaṁ → yā loke (bj: syā); loke vā sā (bj: machasaṁ, sīmu11) | vītivattatīti → pīti (bj: sīmu11) | loke → Bp S ad. vā sā. (pts note) | imaṁ → Bp S om. (pts note) | loke → Bp ad. vā tam; S ad. vā . . . (pts note) somaṁ visattikaṁ loke, sato samativattati.
samativattati tenāha → samativattatī ti ten āha (pts)

Tenāha bhagavā—

“Yo kāme parivajjeti, sappasseva padā siro; Somaṁ visattikaṁ loke, sato samativattatī”ti.

Khettaṁ vatthuṁ hiraññaṁ vā, Gavāssaṁ dāsaporisaṁ;
gavāssaṁ → Bp gavassam. (pts note) Thiyo bandhū puthu kāme, Yo naro anugijjhati.
puthu → puthū (sya-all, pts) | thiyo → Bp tiyo. (pts note) | puthū → P.T.S puthu. (pts note)

Khettaṁ vatthuṁ hiraññaṁ vāti. Khettanti sālikkhettaṁ vīhikkhettaṁ muggakkhettaṁ māsakkhettaṁ yavakkhettaṁ godhumakkhettaṁ tilakkhettaṁ.
godhumakkhettaṁ → godhūmakkhettaṁ (bj, sya-all) | godhūmakhettaṁ → Codd. godhuma-. (pts note) Vatthunti gharavatthuṁ koṭṭhakavatthuṁ purevatthuṁ pacchāvatthuṁ ārāmavatthuṁ vihāravatthuṁ.
vatthunti → “vatthu’iti (bj: syā, PTS) | gharavatthu → Bp S -vatthuṁ throughout. (pts note) | koṭṭhavatthu → Bp koṭṭhagāvatthum; S om. (pts note) Hiraññanti hiraññaṁ vuccati kahāpaṇoti—
hiraññaṁ → Si om. (pts note) | kahāpaṇo → S kahāpaṇako. (pts note) khettaṁ vatthuṁ hiraññaṁ vā.

Gavāssaṁ dāsaporisanti. Gavanti gavā vuccanti.
gavanti gavā → gavāti gāvo (bj) | gavā → gāvo (sya-all) | gāvo → ‘gavanti gavā’ (bj: sabbattha) | gavā → gāvo (cck: ka.) | gāvo → Bp gavā. (pts note) Assāti pasukādayo vuccanti.
pasukādayo → Bp S passukāyo. (pts note) Dāsāti cattāro dāsā— antojātako dāso, dhanakkītako dāso, sāmaṁ vā dāsabyaṁ upeti, akāmako vā dāsavisayaṁ upeti.
akāmako → akāmato (bj) | dāsavisayaṁ → dāsavyaṁ (bj); dāsaviyaṁ (sya-all) | dāsabyaṁ → dāsaviyaṁ (sya-all); dāsavisayaṁ (pts) | dhanakkītako → dhanakkitako (pts) | dāsavyaṁ → dāsaviyaṁ (bj: machasaṁ, sīmu10, sī.pāsi, PTS) | dhanakkitako → S dhantako. (pts note) | akāmako → S ad. mā. (pts note) | dāsavisayaṁ → Si dāsaviyam; S dasabam, dasavisayam. (pts note)

“Āmāya dāsāpi bhavanti heke, dhanena kītāpi bhavanti dāsā;
āmāya → āmāsa (bj: sīmu10) | *Āmāya → S āhaya. (pts note) Sāmañca eke upayanti dāsyaṁ, bhayāpanuṇṇāpi bhavanti dāsā”ti.
dāsyaṁ → dāsaṁ (sya-all) | dāsyaṁ bhayāpanuṇṇāpi → dāsaṁ bhayā panuṇṇā pi (pts) | dāsyaṁ → dāsaṁ (bj: sī.mopa, sīmu10, syā, PTS) bhayāpanuṇṇāpi → bhayā paṇunnāpi (bj) | dāsāti purisāti → dāsā porisanti (sya-all, pts) | bhayā → S bhayāparuṇṇā. (pts note) | Porisan → Bp purisā; S purisān. (pts note)

Purisāti tayo purisā— bhatakā, kammakarā, upajīvinoti—
bhatakā → bhajakā (sya-all); bhaṭakā (pts) | bhaṭakā → S bhaṭikā; Si bhajakā. (pts note) gavāssaṁ dāsaporisaṁ.

Thiyo bandhū puthu kāmeti.
bandhū puthu kāmeti thiyoti → bandhu pathūkāmeti thiyo ti (bj) | puthu → puthū (sya-all) Thiyoti itthipariggaho vuccati.
itthipariggaho → itthīpariggaho (sya-all) Bandhūti cattāro bandhū— ñātibandhavāpi bandhu, gottabandhavāpi bandhu, mantabandhavāpi bandhu, sippabandhavāpi bandhu.
bandhu → bandhū (bj) | bandhu puthu → bandhū puthū (bj) Puthu kāmeti bahū kāme.
puthu → puthū (sya-all) Ete puthu kāmā manāpikā rūpā …pe…
puthu kāmā → puthūkāmā (bj) | puthu → puthū (sya-all, pts) manāpikā phoṭṭhabbāti— thiyo bandhū puthu kāme.
puthu → puthū (bj, sya-all, pts)

Yo naro anugijjhatīti. Yoti yo yādiso yathāyutto yathāvihito yathāpakāro yaṁṭhānappatto yaṁdhammasamannāgato khattiyo vā brāhmaṇo vā vesso vā suddo vā gahaṭṭho vā pabbajito vā devo vā manusso vā.
yaṁṭhānappatto → yaṁ ṭhānaṁ patto (bj); yanthānapatto (pts) | yathāyutto → yathāvutto (bj: sīmu10) | yaṁ → yathā (bj: sīmu10) | yaṁdhammasamannāgato → dhammaṁ (bj: sīmu10, a.nid) | yaṁdhammasamannāgato → Bp -sampannāgato. (pts note) Naroti satto naro mānavo poso puggalo jīvo jāgu jantu indagu manujo.
jāgu → jāgū (bj); jātu (sya-all); jagū (pts) | indagu → indagū (bj, sya-all, pts) | mānavo → māṇavo (pts) | jāgū → jatu (bj: sīmu10); jātu (bj: syā) | indagū → bhindagu (bj: sīmu10) Anugijjhatīti kilesakāmena vatthukāmesu gijjhati anugijjhati paligijjhati palibajjhatīti—
paligijjhati palibajjhatīti → paḷigijjhatīti (bj) yo naro anugijjhati.
yo → Bp bhiyo. (pts note)

Tenāha bhagavā—

“Khettaṁ vatthuṁ hiraññaṁ vā, gavāssaṁ dāsaporisaṁ; Thiyo bandhū puthu kāme, yo naro anugijjhatī”ti.
puthu → puthū (sya-all, pts)

Abalā naṁ balīyanti, maddantenaṁ parissayā; Tato naṁ dukkhamanveti, nāvaṁ bhinnamivodakaṁ.

Abalā naṁ balīyantīti. Abalāti abalā kilesā dubbalā appabalā appathāmakā hīnā nihīnā (…) omakā lāmakā chatukkā parittā.
(…) → (parihīnā) (bj, sya-all, pts-vp-pli1) | appathāmakā → appathāmā (bj) | nihīnā → nihīnā parihīnā (bj, sya-all, pts) | chatukkā → chattakā (bj); jatukkā (sya-all, pts) | chattakā → jatukkā (bj: sa, sīmu11, PTS) | → (parihīnā) (sī. syā.) (cck note) | jatukkā → Bp chatukkā throughout. (pts note) Te kilesā taṁ puggalaṁ sahanti parisahanti abhibhavanti ajjhottharanti pariyādiyanti maddantīti, evampi abalā naṁ balīyanti.
taṁ → naṁ (bj) | naṁ → taṁ (bj: sīmu11, syā) Atha vā abalaṁ puggalaṁ dubbalaṁ appabalaṁ appathāmakaṁ hīnaṁ nihīnaṁ omakaṁ lāmakaṁ chatukkaṁ parittaṁ, yassa natthi saddhābalaṁ vīriyabalaṁ satibalaṁ samādhibalaṁ paññābalaṁ hiribalaṁ ottappabalaṁ.
nihīnaṁ → nihīnaṁ parihīnaṁ (bj, sya-all, pts) | chatukkaṁ → chattakaṁ (bj); jatukkaṁ (sya-all, pts) | abalaṁ → -4 S atha balaṁ. (pts note) | parihīnaṁ → Bp om. (pts note) Te kilesā taṁ puggalaṁ sahanti parisahanti abhibhavanti ajjhottharanti pariyādiyanti maddantīti—
ajjhottharanti → S ajjhottaranti throughout. (pts note) evampi abalā naṁ balīyantīti.
balīyantīti maddantenaṁ → balīyanti maddante naṁ parissayāti (bj, sya-all)

Maddantenaṁ parissayāti.
ti → -6 S Si om. (pts note) Dve parissayā— pākaṭaparissayā ca paṭicchannaparissayā ca. Katame pākaṭaparissayā? Sīhā byagghā dīpī acchā taracchā kokā mahiṁsā hatthī ahī vicchikā satapadī,
mahiṁsā → gomahisā (bj, sya-all, pts-vp-pli1) | ahī vicchikā → ahi vicchikā (sya-all); ahivicchikā (pts-vp-pli1, csp1ed) | mahiṁsā hatthī → mahisā hatthi (bj) | ahī vicchikā → ahivicchikā (cck) | dīpī acchā taracchā → dīpi acchataracchā (sya-all, pts) | ahī → ahi (sya-all) | kokā → taracchā kekā (bj: sīmu10, gomahisā – PTS) | mahiṁsā → mahisā (cck: sī. syā.) | dīpi-acchataracchā → Bp -acchā-. (pts note) | kokā → S nakomahiyā. (pts note) | gomahisā → Bp mahisā. (pts note) | hatthī → Bp hatthi. (pts note) corā vā assu mānavā vā katakammā vā akatakammā vā,
mānavā → māṇavā (bj, pts) | mānavā vā → māṇavā (sya-all) | vā → Si om. (pts note) cakkhurogo sotarogo ghānarogo jivhārogo kāyarogo sīsarogo kaṇṇarogo mukharogo dantarogo, kāso sāso pināso ḍāho jaro, kucchirogo mucchā pakkhandikā sūlā visūcikā, kuṭṭhaṁ gaṇḍo kilāso soso apamāro, daddu kaṇḍu kacchu rakhasā vitacchikā lohitapittaṁ, madhumeho aṁsā piḷakā bhagandalā, pittasamuṭṭhānā ābādhā semhasamuṭṭhānā ābādhā vātasamuṭṭhānā ābādhā sannipātikā ābādhā utupariṇāmajā ābādhā visamaparihārajā ābādhā, opakkamikā ābādhā kammavipākajā ābādhā, sītaṁ uṇhaṁ jighacchā pipāsā uccāro passāvo ḍaṁsamakasavātātapasarīsapasamphassā iti vā—
rakhasā → rakkhasā (mr) | ḍāho → ḍaho (bj, sya-all) | sannipātikā ābādhā → (bj) | ḍaṁsamakasavātātapasarīsapasamphassā → ḍaṁsamakasavātātapasiriṁsapasamphassā (bj, sya-all, pts) | sūlā → sulā (sya-all) | lohitapittaṁ → lohitaṁ pittaṁ (sya-all) | pakkhandikā → pakkandikā (bj: sīmu10, sī.pāsi) | rakhasā → nakhasā (bj: sīmu10) | lohitapittaṁ → lohitaṁ pittaṁ (bj: syā) | aṁsā → arisā (bj: a.nid) | rakhasā → rakkhasā (cck: ka.) | ḍāho → Codd. ḍaho. (pts note) | sūlā → Codd. sulā. (pts note) | visūcikā → S visuci. (pts note) | lohitapittaṁ → Bp Si lohitaṁ pittam. (pts note) | passāvo → Bp pasāvo. (pts note) | ḍaṁsamakasavātātapasiriṁsapasamphassā → Bp -sarisapa-. (pts note) | vā → S om. (pts note) ime vuccanti pākaṭaparissayā.

Katame paṭicchannaparissayā? Kāyaduccaritaṁ vacīduccaritaṁ manoduccaritaṁ, kāmacchandanīvaraṇaṁ byāpādanīvaraṇaṁ thinamiddhanīvaraṇaṁ uddhaccakukkuccanīvaraṇaṁ vicikicchānīvaraṇaṁ, rāgo doso moho kodho upanāho makkho paḷāso issā macchariyaṁ, māyā sāṭheyyaṁ thambho sārambho māno atimāno mado pamādo, sabbe kilesā sabbe duccaritā sabbe darathā sabbe pariḷāhā sabbe santāpā sabbākusalābhisaṅkhārā—
byāpādanīvaraṇaṁ thinamiddhanīvaraṇaṁ → vyāpādanīvaraṇaṁ thīnamiddhanīvaraṇaṁ (bj) | paḷāso → palāso (bj) | santāpā sabbākusalābhisaṅkhārā → akusalābhisaṅkhārā (bj) | thinamiddhanīvaraṇaṁ → thīnamiddhanīvaraṇaṁ (sya-all, pts) | sabbākusalābhisaṁkhārā → Si sabbe k-. (pts note) ime vuccanti paṭicchannaparissayā.

Parissayāti kenaṭṭhena parissayā?
kenaṭṭhena → kenatthena (sya-all) | parissayāti kenaṭṭhena → (pts) Parisahantīti parissayā, parihānāya saṁvattantīti parissayā, tatrāsayāti parissayā. Kathaṁ parisahantīti parissayā?
parissayā te → (bj) | parisahantī → S parissahantī. (pts note) Te parissayā taṁ puggalaṁ sahanti parisahanti abhibhavanti ajjhottharanti pariyādiyanti maddanti.
puggalaṁ → puggaḷaṁ (pts) | ajjhottharanti → ajjhottaranti (bj: sīmu10) Evaṁ parisahantīti parissayā. Kathaṁ parihānāya saṁvattantīti parissayā? Te parissayā kusalānaṁ dhammānaṁ antarāyāya parihānāya saṁvattanti.
saṁvattanti → saṁvattantīti (bj) | parissayā → -11 Si om. (pts note) | parihānāya → Bp S antarāyāya parihānāya throughout. (pts note) Katamesaṁ kusalānaṁ dhammānaṁ? Sammāpaṭipadāya anulomapaṭipadāya apaccanīkapaṭipadāya aviruddhapaṭipadāya anvatthapaṭipadāya dhammānudhammapaṭipadāya,
aviruddhapaṭipadāya → (sya-all, pts) sīlesu paripūrikāritāya indriyesu guttadvāratāya bhojane mattaññutāya,
paripūrikāritāya → paripūrakāritāya (bj) | paripūrikāritāya → Si paripūra-. (pts note) jāgariyānuyogassa satisampajaññassa, catunnaṁ satipaṭṭhānānaṁ bhāvanānuyogassa catunnaṁ sammappadhānānaṁ bhāvanānuyogassa catunnaṁ iddhipādānaṁ bhāvanānuyogassa, pañcannaṁ indriyānaṁ bhāvanānuyogassa pañcannaṁ balānaṁ bhāvanānuyogassa, sattannaṁ bojjhaṅgānaṁ bhāvanānuyogassa, ariyassa aṭṭhaṅgikassa maggassa bhāvanānuyogassa— imesaṁ kusalānaṁ dhammānaṁ antarāyāya parihānāya saṁvattanti. Evaṁ parihānāya saṁvattantīti— parissayā.

Kathaṁ tatrāsayāti parissayā? Tatthete pāpakā akusalā dhammā uppajjanti attabhāvasannissayā. Yathā bile bilāsayā pāṇā sayanti,
bilāsayā → S bilālayāyā. (pts note) dake dakāsayā pāṇā sayanti,
dakāsayā → S dakāyasayā. (pts note) vane vanāsayā pāṇā sayanti, rukkhe rukkhāsayā pāṇā sayanti, evamevaṁ tatthete pāpakā akusalā dhammā uppajjanti attabhāvasannissayā.
attabhāvasannissayā → attabhāvasannissayāti (bj, sya-all) | attabhāvasannissayā → Si ad. ti. (pts note) Evampi tatrāsayāti— parissayā.

Vuttañhetaṁ bhagavatā—

“Sāntevāsiko, bhikkhave, bhikkhu sācariyako dukkhaṁ na phāsu viharati.
*Sāntevāsiko → Bp sante-; S sā ante. (pts note) | sācariyako → S sā āñcariyako. (pts note) Kathañca, bhikkhave, bhikkhu sāntevāsiko sācariyako dukkhaṁ na phāsu viharati?
sāntevāsiko → S antevāsiko. (pts note) | sācariyako → S acariyako. (pts note) Idha, bhikkhave, bhikkhuno cakkhunā rūpaṁ disvā uppajjanti ye pāpakā akusalā dhammā sarasaṅkappā saṁyojaniyā, tyassa anto vasanti anvāsavanti pāpakā akusalā dhammāti—
anvāsavanti → anvāssa vasanti (bj) | ye → (sya-all, pts) | vasanti → anavāssavanti (bj: sīmu10) | uppajjanti → S ad. ye. (pts note) | sarasaṁkappā → Bp sarasaṇappa; S prasaṁkappā. (pts note) | anvāvasanti → Bp anvāsavanti; Si anvāssavanti, here and below. (pts note) tasmā sāntevāsikoti vuccati.
sāntevāsikoti → sāntevasiko ti (pts) Te naṁ samudācaranti. Samudācaranti naṁ pāpakā akusalā dhammāti—
samudācaranti naṁ → (sya-all) | naṁ → -12 Si om. (pts note) | naṁ → S ad. vā. (pts note) tasmā sācariyakoti vuccati.
sācariyako → S ācariyako. (pts note)

Puna caparaṁ, bhikkhave, bhikkhuno sotena saddaṁ sutvā, ghānena gandhaṁ ghāyitvā, jivhāya rasaṁ sāyitvā, kāyena phoṭṭhabbaṁ phusitvā,
sitvā → siñcitvā (bj, sya-all) | phusitvā → Bp phussitvā. (pts note) manasā dhammaṁ viññāya uppajjanti ye pāpakā akusalā dhammā sarasaṅkappā saṁyojaniyā, tyassa anto vasanti anvāsavanti pāpakā akusalā dhammāti—
anvāsavanti → anvāssa vasanti (bj) | ye → (sya-all, pts) | vasanti → anavāssavanti (bj: sīmu10) | uppajjanti → Bp S ad. ye. (pts note) | sarasaṁkappā → S para-. (pts note) tasmā sāntevāsikoti vuccati.
sāntevāsiko → S ante-. (pts note) Te naṁ samudācaranti. Samudācaranti naṁ pāpakā akusalā dhammāti—
samudācaranti naṁ → (sya-all) | naṁ → -5 Si om. (pts note) tasmā sācariyakoti vuccati.
sācariyako → S sācariyassako. (pts note) Evaṁ kho, bhikkhave, bhikkhu sāntevāsiko sācariyako dukkhaṁ na phāsu viharatī”ti.
viharatīti → viharatītī (bj) Evampi tatrāsayāti—
evampi → evaṁ (bj: sīmu10) | evam → -7 Si viharati evam. (pts note) parissayā.

Vuttañhetaṁ bhagavatā—

“Tayome, bhikkhave, antarāmalā— antarāamittā antarāsapattā antarāvadhakā antarāpaccatthikā.
antarāpaccatthikā → S ad. ti. (pts note) Katame tayo? Lobho, bhikkhave, antarāmalo antarāamitto antarāsapatto antarāvadhako antarāpaccatthiko.
antarāmalo → antarāmalaṁ (bj, pts-vp-pli1, csp1ed) | antarāmalo → antarāmalaṁ (cck) | antarāmalaṁ → antarāmalo (cck: syā.) Doso …pe…
doso → doso bhikkhave (bj) | antarāpaccatthiko → -10 Bp S doso . . . pe . . . (pts note) moho, bhikkhave, antarāmalo antarāamitto antarāsapatto antarāvadhako antarāpaccatthiko.
antarāmalo → antarāmalaṁ (cck, pts) | antarāmalaṁ → Si -malo. (pts note) Ime kho, bhikkhave, tayo antarāmalā— antarāamittā antarāsapattā antarāvadhakā antarāpaccatthikā.
antarāpaccatthikā → antarāpaccatthikāti (sya-all)

Anatthajanano lobho, lobho cittappakopano; Bhayamantarato jātaṁ, taṁ jano nāvabujjhati.

Luddho atthaṁ na jānāti, luddho dhammaṁ na passati; Andhantamaṁ tadā hoti, yaṁ lobho sahate naraṁ.
Andhantamaṁ → andhatamaṁ (sya-all, mr) | andhantamaṁ → andhatamaṁ (sya-all) | andhantamaṁ → andhatamaṁ (bj: syā) | Andhantamaṁ → andhatamaṁ (cck: syā. ka.) | andhaṁ → Bp Si andhatamaṁ throughout. (pts note)

Anatthajanano doso, doso cittappakopano; Bhayamantarato jātaṁ, taṁ jano nāvabujjhati.

Kuddho atthaṁ na jānāti, kuddho dhammaṁ na passati; Andhantamaṁ tadā hoti, yaṁ doso sahate naraṁ.
andhantamaṁ → andhatamaṁ (sya-all) | andhantamaṁ → andhatamaṁ (bj: syā) doso → kodho (bj, sya-all, pts)

Anatthajanano moho, moho cittappakopano; Bhayamantarato jātaṁ, taṁ jano nāvabujjhati.

Mūḷho atthaṁ na jānāti, mūḷho dhammaṁ na passati; Andhantamaṁ tadā hoti, yaṁ moho sahate naran”ti.
andhantamaṁ → andhatamaṁ (sya-all) | andhantamaṁ → andhatamaṁ (bj: syā)

Evampi tatrāsayāti— parissayā.

Vuttampi hetaṁ bhagavatā—
vuttampi → vuttaṁ (bj, sya-all) | ti → Si om. (pts note) | Vuttaṁ → S ad. pi. (pts note) “tayo kho, mahārāja, purisassa dhammā ajjhattaṁ uppajjamānā uppajjanti, ahitāya dukkhāya aphāsuvihārāya. Katame tayo? Lobho kho, mahārāja, purisassa dhammo ajjhattaṁ uppajjamāno uppajjati, ahitāya dukkhāya aphāsuvihārāya. Doso kho, mahārāja …pe…
aphāsuvihārāya → -4 Bp pe. (pts note) moho kho, mahārāja, purisassa dhammo ajjhattaṁ uppajjamāno uppajjati, ahitāya dukkhāya aphāsuvihārāya.
purisassa → burisassa (sya-all) | aphāsuvihārāya → aphāsuvihārāyāti (bj: sīmu10) Ime kho, mahārāja, tayo purisassa dhammā ajjhattaṁ uppajjamānā uppajjanti, ahitāya dukkhāya aphāsuvihārāya.
aphāsuvihārāya → aphāsuvihārāyāti (bj, sya-all, pts) | ti → Bp S om. (pts note)

Lobho doso ca moho ca, purisaṁ pāpacetasaṁ; Hiṁsanti attasambhūtā, tacasāraṁva samphalan”ti.
tacasāraṁva → tacasāraṁca (bj) | samphalan → S sābalan. (pts note)

Evampi tatrāsayāti— parissayā.

Vuttampi cetaṁ bhagavatā—
vuttampi cetaṁ → vuttaṁ hetaṁ (bj, sya-all) | etaṁ → Si vuttam h'; etaṁ. (pts note)

“Rāgo ca doso ca itonidānā, arati rati lomahaṁso itojā;
rati → ratī (bj) | arati → aratī (sya-all) | itojā → ito jāto (sya-all, pts) | itojā → jāto (bj: a.nid, PTS); jātā (bj: a.nid) | jāto → Bp ito jatā; S itojā. (pts note) Ito samuṭṭhāya manovitakkā, kumārakā dhaṅkamivossajantī”ti.
dhaṅkamivossajantī”ti → dhaṅkamivossajjantīti (sya-all, pts-vp-pli1) | dhaṅkamivossajantīti → dhaṁkamivossajanti (bj) | kumārakā → kumārikā (bj: machasaṁ) | dhaṅkamivossajantī’’ti → dhaṅkamivossajjanti (cck: syā.) | dhaṁkam → S maṅkam. (pts note) | ossajjantī → Bp osajantī. (pts note)

Evampi tatrāsayāti— parissayā. Maddantenaṁ parissayāti. Te parissayā taṁ puggalaṁ sahanti parisahanti abhibhavanti ajjhottharanti pariyādiyanti maddantīti—
ajjhottharanti → ajjhottaranti (bj: sīmu10) maddantenaṁ parissayā.

Tato naṁ dukkhamanvetīti. Tatoti tato tato parissayato taṁ puggalaṁ dukkhaṁ anveti anugacchati anvāyikaṁ hoti, jātidukkhaṁ anveti anugacchati anvāyikaṁ hoti, jarādukkhaṁ anveti anugacchati anvāyikaṁ hoti, byādhidukkhaṁ anveti anugacchati anvāyikaṁ hoti, maraṇadukkhaṁ anveti anugacchati anvāyikaṁ hoti, sokaparidevadukkhadomanassupāyāsadukkhaṁ anveti anugacchati anvāyikaṁ hoti, nerayikaṁ dukkhaṁ, tiracchānayonikaṁ dukkhaṁ, pettivisayikaṁ dukkhaṁ anveti anugacchati anvāyikaṁ hoti, mānusikaṁ dukkhaṁ …
tato → (bj) | tatoti → (sya-all) | mānusikaṁ dukkhaṁ gabbhokkantimūlakaṁ dukkhaṁ → mānusakadukkhaṁ gabbhokkantimūlakadukkhaṁ (sya-all) | pettivisayikaṁ → petavisayikaṁ (pts) | mānusikaṁ → mānusakaṁ (pts) | tatoti → tatoti tato (bj: sīmu, machasaṁ) | pettivisayikaṁ → petavissayakaṁ (bj: syā) | dukkhaṁ → mānusakadukkhaṁ (bj: syā) | ti → -1 Si om. (pts note) | nerayikaṁ → Si nerayikadukkhaṁ, yonikadukkhāṁ, etc. (pts note) | petavisayikaṁ → Si petavisayadukkhaṁ. (pts note) gabbhokkantimūlakaṁ dukkhaṁ …
gabbhokkantimūlakaṁ → gabbhe okkantimūlakaṁ (pts) | okkantimūlakaṁ → Si gabbhokkanti-. (pts note) gabbhe ṭhitimūlakaṁ dukkhaṁ …
gabbhaṭṭhiti → gabbheṭhiti (bj: sīmu10) gabbhā vuṭṭhānamūlakaṁ dukkhaṁ …
gabbhā → Si gabbhav-. (pts note) jātassūpanibandhakaṁ dukkhaṁ …
jātassūpanibandhakaṁ → jātass upanibandhikaṁ (pts) | upanibandhikaṁ → Bp S -bandhakaṁ. (pts note) jātassa parādheyyakaṁ dukkhaṁ …
parādheyyakaṁ → parādheyyataṁ (bj) | parādheyyataṁ → parādheyyakaṁ (bj: sīmu10, machasaṁ) attūpakkamaṁ dukkhaṁ …
attūpakkamaṁ dukkhaṁ parūpakkamaṁ dukkhaṁ → attupakkamadukkhaṁ parupakkamadukkhaṁ (pts) parūpakkamaṁ dukkhaṁ anveti anugacchati anvāyikaṁ hoti,
parupakkamadukkhaṁ → Si parapakkama-; Bp parūpakkamaṁ d-; S parupamaṁ dukkhaṁ. (pts note) dukkhadukkhaṁ anveti anugacchati anvāyikaṁ hoti, saṅkhāradukkhaṁ … vipariṇāmadukkhaṁ … cakkhurogo sotarogo ghānarogo jivhārogo kāyarogo sīsarogo kaṇṇarogo mukharogo dantarogo, kāso sāso pināso ḍāho jaro, kucchirogo mucchā pakkhandikā sūlā visūcikā, kuṭṭhaṁ gaṇḍo kilāso soso apamāro, daddu kaṇḍu kacchu rakhasā vitacchikā lohitapittaṁ, madhumeho aṁsā piḷakā bhagandalā pittasamuṭṭhānā ābādhā semhasamuṭṭhānā ābādhā vātasamuṭṭhānā ābādhā sannipātikā ābādhā utupariṇāmajā ābādhā visamaparihārajā ābādhā, opakkamikā ābādhā kammavipākajā ābādhā, sītaṁ uṇhaṁ jighacchā pipāsā uccāro passāvo ḍaṁsamakasavātātapasarīsapasamphassadukkhaṁ …
sīsarogo → (bj) | ḍāho → ḍaho (bj, sya-all) | sūlā → sulā (sya-all) | lohitapittaṁ → lohitaṁ pittaṁ (sya-all) | sītaṁ → sitaṁ (pts) | ḍaho → ḍāho (bj: machasaṁ) | rakhasā → nakhasā (bj: sīmu10) | ḍāho → Codd. ḍaho. (pts note) mātumaraṇaṁ dukkhaṁ …
mātumaraṇadukkhaṁ → Bp S -maraṇaṁ dukkhaṁ throughout. (pts note) pitumaraṇaṁ dukkhaṁ … bhātumaraṇaṁ dukkhaṁ … bhaginimaraṇaṁ dukkhaṁ … puttamaraṇaṁ dukkhaṁ … dhītumaraṇaṁ dukkhaṁ … ñātibyasanaṁ dukkhaṁ … bhogabyasanaṁ dukkhaṁ … rogabyasanaṁ dukkhaṁ … sīlabyasanaṁ dukkhaṁ … diṭṭhibyasanaṁ dukkhaṁ anveti anugacchati anvāyikaṁ hotīti— tato naṁ dukkhamanveti.

Nāvaṁ bhinnamivodakanti. Yathā bhinnaṁ nāvaṁ dakamesiṁ tato tato udakaṁ anveti anugacchati anvāyikaṁ hoti,
dakamesiṁ → udakadāyito (bj); udakaṁdāyataṁ (si); udakaṁ anvāyikaṁ (sya-all) | dakamesiṁ → (pts) | udakadāyito → udakaṁ anvāyikaṁ (bj: syā); udakaṁdāyataṁ (bj: sīmu10); dakamesiṁ (bj: machasaṁ) | dakamesiṁ → udakadāyito (cck: sī.); udakaṁ anvāyikaṁ (cck: syā.) | nāvaṁ → Bp Si ad. udakaṁ anvāyikaṁ; S ad. dakam ehito. (pts note) puratopi udakaṁ anveti anugacchati anvāyikaṁ hoti, pacchatopi … heṭṭhatopi … passatopi udakaṁ anveti anugacchati anvāyikaṁ hoti; evamevaṁ tato tato parissayato taṁ puggalaṁ dukkhaṁ anveti anugacchati anvāyikaṁ hoti, jātidukkhaṁ anveti anugacchati anvāyikaṁ hoti …pe…
hoti → hotīti (bj) | jātidukkhaṁ → S jātikaṁ dukkhaṁ. (pts note) diṭṭhibyasanaṁ dukkhaṁ anveti anugacchati anvāyikaṁ hotīti—
diṭṭhibyasanaṁ dukkhaṁ → diṭṭhibyasanadukkhaṁ (sya-all, pts) nāvaṁ bhinnamivodakaṁ.

Tenāha bhagavā—

“Abalā naṁ balīyanti, maddante naṁ parissayā; Tato naṁ dukkhamanveti, nāvaṁ bhinnamivodakan”ti.

Tasmā jantu sadā sato, kāmāni parivajjaye; Te pahāya tare oghaṁ, nāvaṁ sitvāva pāragū.

Tasmā jantu sadā satoti. Tasmāti tasmā taṅkāraṇā taṁhetu tappaccayā taṁnidānā etaṁ ādīnavaṁ sampassamāno kāmesūti—
tasmāti → (bj) | taṁnidānā → taṁnidānantipi pāṭho (sya-all note) | taṁnidānā → Si vḷ. taṁnidānam. (pts note) tasmā. Jantūti satto naro mānavo poso puggalo jīvo jāgu jantu indagu manujo.
jāgu → jāgū (bj); jātu (sya-all); jagū (pts) | indagu → indagū (bj, sya-all, pts) | mānavo → māṇavo (pts) | jāgū → jagu (bj: sīmu10, sī.mopa); jatu (bj: syā) Sadāti sadā sabbadā sabbakālaṁ niccakālaṁ dhuvakālaṁ satataṁ samitaṁ abbokiṇṇaṁ poṅkhānupoṅkhaṁ udakūmikajātaṁ avīci santati sahitaṁ phassitaṁ, purebhattaṁ pacchābhattaṁ purimayāmaṁ majjhimayāmaṁ pacchimayāmaṁ, kāḷe juṇhe vasse hemante gimhe, purime vayokhandhe majjhime vayokhandhe pacchime vayokhandhe.
phassitaṁ → phussitaṁ (bj); phusitaṁ (sya-all, pts-vp-pli1) | udakūmikajātaṁ → udakomikājātaṁ (bj) | poṅkhānupoṅkhaṁ udakūmikajātaṁ → pokhānupokhaṁ udakummikajātaṁ (sya-all) | abbokiṇṇaṁ → abbocchiṇṇaṁ (pts) | abbokiṇṇaṁ → abbocchinnaṁ (bj: sīmu10); abbhokiṇṇaṁ (bj: syā) | poṅkhānupoṅkhaṁ → pokhānupokhaṁ (bj: sī.mopa, syā) | phussitaṁ → phassitaṁ (bj: sīmu10) | phassitaṁ → phusitaṁ (cck: sī. syā.) | abbocchiṇṇaṁ → Bp abbokiṇṇaṁ; S abbokinnaṁ. (pts note) | poṅkhānupoṅkhaṁ → S pokhānuṁpokhaṁ; Si pokhānupokhaṁ. (pts note) | udakummikājātaṁ → Bp udakumikājātaṁ; S udakumikajātaṁ; Si udakummīkajātaṁ. (pts note) | avīci-santatisahitaṁ → S santasayitaṁ. (pts note) | phusitaṁ → Bp phassitaṁ. (pts note) Satoti catūhi kāraṇehi sato— kāye kāyānupassanāsatipaṭṭhānaṁ bhāvento sato,
kāye → kāyo (bj) vedanāsu … citte … dhammesu dhammānupassanāsatipaṭṭhānaṁ bhāvento sato.
bhāvento → bhāventopi (bj) Aparehi catūhi kāraṇehi sato …pe…
aparehi catūhi → aparehipi catuhi (bj) | aparehi → aparehipi (sya-all, pts) | pe → 14 vana piṭuva bæliya yutu (bj note) | aparehi → Bp S om. (pts note) so vuccati satoti— tasmā jantu sadā sato.

Kāmāni parivajjayeti.
parivajjayeti kāmāti → parivajjaye ti kāmānī ti (pts) | Kāmānī → Bp S kāmā. (pts note) Kāmāti uddānato dve kāmā—
kāmāti → kāmānīti (sya-all) vatthukāmā ca kilesakāmā ca …pe…
vatthukāmā → vātthukāmā (pts) ime vuccanti vatthukāmā …pe… ime vuccanti kilesakāmā. Kāmāni parivajjayeti dvīhi kāraṇehi kāme parivajjeyya— vikkhambhanato vā samucchedato vā.
vikkhambhanato → vikkhambhaṇato (bj) Kathaṁ vikkhambhanato kāme parivajjeyya?
vikkhambhanato → vikkhambhaṇato (bj) “Aṭṭhikaṅkalūpamā kāmā appassādaṭṭhenā”ti passanto vikkhambhanato kāme parivajjeyya,
vikkhambhanato → vikkhambhaṇato (bj) | appassādaṭṭhenāti → appassādatthenā ti (pts) “maṁsapesūpamā kāmā bahusādhāraṇaṭṭhenā”ti passanto vikkhambhanato kāme parivajjeyya,
bahusādhāraṇaṭṭhenāti → bahusadhāraṇaṭṭhenāti (bj); bahusādhāraṇatthenā ti (pts) | vikkhambhanato → vikkhambhaṇato (bj) “tiṇukkūpamā kāmā anudahanaṭṭhenā”ti passanto vikkhambhanato kāme parivajjeyya …pe…
vikkhambhanato → vikkhambhaṇato (bj) | anudahanaṭṭhenāti → anudahanatthenā ti (pts) nevasaññānāsaññāyatanasamāpattiṁ bhāvento vikkhambhanato kāme parivajjeyya.
bhāvento vikkhambhanato → bhāventopi vikkhambhaṇato (bj) | parivajjeyya → parivajjeti (bj) | bhāvento → bhāventopi (sya-all, pts) | pi → Bp om. (pts note) Evaṁ vikkhambhanato kāme parivajjeyya …pe…
vikkhambhanato → vikkhambhaṇato (bj) evaṁ samucchedato kāme parivajjeyyāti— kāmāni parivajjaye.
parivajjaye → parivajjeye (bj)

Te pahāya tare oghanti. Teti vatthukāme parijānitvā kilesakāme pahāya pajahitvā vinodetvā byantiṁ karitvā anabhāvaṁ gamitvā;
byantiṁ karitvā → vyantīkaritvā (bj) | gamitvā → gametvā (bj) | vinodetvā byantiṁ karitvā → vinoditvā byantikaritvā (pts) | gamitvā → Bp gametvā throughout. (pts note) kāmacchandanīvaraṇaṁ pahāya pajahitvā vinodetvā byantiṁ karitvā anabhāvaṁ gamitvā;
byantiṁ karitvā → vyantīkaritvā (bj) | gamitvā byāpādanīvaraṇaṁ → gametvā vyāpādanīvaraṇaṁ (bj) | vinodetvā byantiṁ karitvā → vinoditvā byantikaritvā (pts) byāpādanīvaraṇaṁ …pe…
byāpādanīvaraṇaṁ → Bp S ad. pe. (pts note) thinamiddhanīvaraṇaṁ … uddhaccakukkuccanīvaraṇaṁ … vicikicchānīvaraṇaṁ pahāya pajahitvā vinodetvā byantiṁ karitvā anabhāvaṁ gamitvā kāmoghaṁ bhavoghaṁ diṭṭhoghaṁ avijjoghaṁ tareyya uttareyya patareyya samatikkameyya vītivatteyyāti—
byantiṁ karitvā → vyantīkaritvā (bj) | gamitvā → gametvā (bj) | bhavoghaṁ → (bj) | vicikicchānīvaraṇaṁ → vicikicchānīvaranaṁ (pts) | vinodetvā byantiṁ karitvā → vinoditvā byantikaritvā (pts) te pahāya tare oghaṁ.
pahāya → S pahā. (pts note)

Nāvaṁ sitvāva pāragūti.
sitvā → S hitvā twice; Si sitvā . . . siñcitvā. (pts note) Yathā garukaṁ nāvaṁ bhārikaṁ udakaṁ sitvā osiñcitvā chaḍḍetvā lahukāya nāvāya khippaṁ lahuṁ appakasireneva pāraṁ gaccheyya;
sitvā → siñcitvā (bj, sya-all) | sitvā → siñcitvā (cck: sī. syā.) evamevaṁ vatthukāme parijānitvā kilesakāme pahāya pajahitvā vinodetvā byantiṁ karitvā anabhāvaṁ gamitvā;
byantiṁ karitvā → vyantīkaritvā (bj) | gamitvā → gametvā (bj) | vinodetvā byantiṁ karitvā → vinoditvā byantikaritvā (pts) kāmacchandanīvaraṇaṁ … byāpādanīvaraṇaṁ …
byāpādanīvaraṇaṁ thinamiddhanīvaraṇaṁ → vyāpādanīvaraṇaṁ thīnamiddhanīvaraṇaṁ (bj) thinamiddhanīvaraṇaṁ …
thinamiddhanīvaraṇaṁ → thīnamiddhanīvaraṇaṁ (sya-all, pts) uddhaccakukkuccanīvaraṇaṁ … vicikicchānīvaraṇaṁ pahāya pajahitvā vinodetvā byantiṁ karitvā anabhāvaṁ gamitvā khippaṁ lahuṁ appakasireneva pāraṁ gaccheyya.
byantiṁ karitvā → vyantīkaritvā (bj) | gamitvā → gametvā (bj) | vinodetvā byantiṁ karitvā → vinoditvā byantikaritvā (pts) Pāraṁ vuccati amataṁ nibbānaṁ. Yo so sabbasaṅkhārasamatho sabbūpadhipaṭinissaggo taṇhakkhayo virāgo nirodho nibbānaṁ.
sabbūpadhipaṭinissaggo → sabbupadhipaṭinissaggo (sya-all) Pāraṁ gaccheyyāti—
gaccheyyāti → gaccheyya (sya-all, pts) pāraṁ adhigaccheyya, pāraṁ phuseyya, pāraṁ sacchikareyya. Pāragūti yopi pāraṁ gantukāmo sopi pāragū; yopi pāraṁ gacchati sopi pāragū; yopi pāraṅgato, sopi pāragū.

Vuttampi hetaṁ bhagavatā—
vuttampi → vuttaṁ (bj, sya-all) | Vuttaṁ → S ad. pi. (pts note)

“Tiṇṇo pāraṅgato thale tiṭṭhati brāhmaṇoti kho, bhikkhave, arahato etaṁ adhivacanaṁ.
pāraṅgato → pāragato (bj, sya-all, pts) | tiṭṭhati → tiṭṭhati brāhmaṇoti (cck, sya-all) | brāhmaṇoti → brāhmaṇo ti brāhmaṇo ti (pts) | pāragato → pāraṁgato (bj: sīmu10, machasaṁ) | ti → -2 Si om. (pts note) So abhiññāpāragū pariññāpāragū pahānapāragū bhāvanāpāragū sacchikiriyāpāragū samāpattipāragū.
pahānapāragū → pahāṇapāragū (bj) Abhiññāpāragū sabbadhammānaṁ, pariññāpāragū sabbadukkhānaṁ, pahānapāragū sabbakilesānaṁ, bhāvanāpāragū catunnaṁ ariyamaggānaṁ, sacchikiriyāpāragū nirodhassa, samāpattipāragū sabbasamāpattīnaṁ.
pahānapāragū → pahāṇapāragū (bj) | sacchikiriyāpāragū → sacchikiriyāya (bj: sīmu10) So vasippatto pāramippatto ariyasmiṁ sīlasmiṁ, vasippatto pāramippatto ariyasmiṁ samādhismiṁ, vasippatto pāramippatto ariyāya paññāya, vasippatto pāramippatto ariyāya vimuttiyā. So pāraṅgato pārappatto antagato antappatto koṭigato koṭippatto pariyantagato pariyantappatto vosānagato vosānappatto tāṇagato tāṇappatto leṇagato leṇappatto saraṇagato saraṇappatto abhayagato abhayappatto accutagato accutappatto amatagato amatappatto nibbānagato nibbānappatto.
pāraṅgato → pāragato (bj, sya-all, pts) | nibbānagato nibbānappatto → nibbāṇagato nibbāṇappatto (bj) | pāragato → Bp S pāraṁgato. (pts note) So vuṭṭhavāso ciṇṇacaraṇo gataddho gatadiso gatakoṭiko pālitabrahmacariyo uttamadiṭṭhippatto bhāvitamaggo pahīnakileso paṭividdhākuppo sacchikatanirodho, dukkhaṁ tassa pariññātaṁ, samudayo pahīno, maggo bhāvito, nirodho sacchikato, abhiññeyyaṁ abhiññātaṁ, pariññeyyaṁ pariññātaṁ, pahātabbaṁ pahīnaṁ, bhāvetabbaṁ bhāvitaṁ, sacchikātabbaṁ sacchikataṁ.
vuṭṭhavāso → vutthavāso (bj) | pahīnakileso → pahīṇakileso (bj) | pahīno → pahīṇo (bj) | pahīnaṁ → pahīṇaṁ (bj) | sacchikatanirodho → sacchikatanirodhi (pts) | gataddho → vigataddho (bj: machasaṁ)

So ukkhittapaligho saṅkiṇṇaparikkho abbuḷhesiko niraggaḷo ariyo pannaddhajo pannabhāro visaññutto pañcaṅgavippahīno chaḷaṅgasamannāgato ekārakkho caturāpasseno panuṇṇapaccekasacco samavayasaṭṭhesano anāvilasaṅkappo passaddhakāyasaṅkhāro suvimuttacitto suvimuttapañño kevalī vusitavā uttamapuriso paramapuriso paramapattippatto.
saṅkiṇṇaparikkho abbuḷhesiko niraggaḷo → saṅkiṇṇaparikho abbūḷhesiko niraggalo (bj) | pannaddhajo pannabhāro → paṇṇaddhajo paṇṇabhāro (bj) | pañcaṅgavippahīno → pañcaṅgavippahīṇo (bj) | caturāpasseno → caturapasseno (bj) | abbuḷhesiko → abbūḷhesiko (sya-all) | saṅkiṇṇaparikkho abbuḷhesiko → saṁkiṇṇaparikho abbūḷhesiko (pts) | chaḷaṅgasamannāgato → chalaṅgasamannāgato (pts) | saṁkiṇṇaparikho → Bp Si -parikkho. (pts note) | panuṇṇapaccekasacco → S panunna-. (pts note) | samavayasaṭṭhesano → S sampambavaya-. (pts note) | suvimuttacitto → S vimutta-. (pts note) So nevācinati nāpacinati, apacinitvā ṭhito.
nevācinati → neva ācināti (bj, sya-all, pts-vp-pli1) | nevācinati nāpacinati → neva ācināti na apacināti (bj, sya-all) | apacinitvā → so neva pavinati nāpavinati (bj: machasaṁ) | nevācinati → neva ācināti (cck: sī. syā.) Neva pajahati na upādiyati, pajahitvā ṭhito. Neva saṁsibbati na ussineti, visinitvā ṭhito.
Neva saṁsibbati → neva sineti (bj); neva visīneti (sya-all); neva visineti (pts-vp-pli1) | saṁsibbati → visineti (sya-all) | visinitvā → visinetvā (sya-all, pts) | sineti → neva saṁsibbati (bj: machasaṁ) | saṁsibbati → neva sineti (cck: sī.); neva visīneti (cck: syā.) | visineti → -5 Bp n'; eva saṁsibbato; S n'; eva saṁsippati. (pts note) | visinetvā → Bp visinitvā. (pts note) Neva vidhūpeti na sandhūpeti, vidhūpetvā ṭhito.
vidhūpeti → vidhupeti (sya-all) | sandhūpeti vidhūpetvā → sandhupeti vidhupetvā (sya-all, pts) | sandhupeti → Si S sandhapeti. (pts note) Asekkhena sīlakkhandhena samannāgatattā ṭhito.
asekkhena → Bp asekhena throughout. (pts note) Asekkhena samādhikkhandhena … asekkhena paññākkhandhena …
paññākkhandhena → paññakkhandhena (pts) asekkhena vimuttikkhandhena … asekkhena vimuttiñāṇadassanakkhandhena samannāgatattā ṭhito. Saccaṁ sampaṭipādiyitvā ṭhito.
sampaṭipādiyitvā → paṭipādayitvā (sya-all, pts) | paṭipādayitvā → S sampaṭi-. (pts note) Ejaṁ samatikkamitvā ṭhito.
ejaṁ → evaṁ (sya-all) | ejaṁ → Bp Si evaṁ. (pts note) Kilesaggiṁ pariyādiyitvā ṭhito,
pariyādiyitvā → pariyādayitvā (sya-all, pts) | pariyādayitvā → Bp pariyādiyitvā. (pts note) aparigamanatāya ṭhito, kaṭaṁ samādāya ṭhito,
kaṭaṁ → kathaṁ (bj); kūṭaṁ (sya-all); kataṁ (pts) | kathaṁ → kaṭṭhaṁ (bj: syā); kaṭaṁ (bj: sīmu10, machasaṁ) | kataṁ → Bp Si kaṭaṁ. (pts note) muttipaṭisevanatāya ṭhito, mettāya pārisuddhiyā ṭhito, karuṇāya … muditāya … upekkhāya pārisuddhiyā ṭhito, accantapārisuddhiyā ṭhito,
accantapārisuddhiyā → Bp anaccanta-. (pts note) atammayatāya pārisuddhiyā ṭhito,
atammayatāya → akammassakatāya (si); akammaññatāya (sya-all, pts-vp-pli1); akammayatāya (csp1ed) | atammayatāya → akammayatāya (cck) | atammayatāya → akammassakatāya (bj: sīmu10); akammaññatāya (bj: syā) | akammayatāya → atammayatāya (cck: sī.); akammaññatāya (cck: syā.) | akammaññatāya → Bp akammasatāya; S akammāsasatāya. (pts note) vimuttattā ṭhito, santussitattā ṭhito, khandhapariyante ṭhito, dhātupariyante ṭhito, āyatanapariyante ṭhito, gatipariyante ṭhito, upapattipariyante ṭhito, paṭisandhipariyante ṭhito,
ṭhito bhavapariyante → (bj) bhavapariyante ṭhito,
bhavapariyante ṭhito → etthantare pāṭho si potthake saṁsārapariyante ṭhito,
saṁsārapariyante ṭhito → etthantare pāṭho si potthake vaṭṭapariyante ṭhito,
vaṭṭapariyante ṭhito → etthantare pāṭho si potthake antime bhave ṭhito,
antime bhave ṭhito → etthantare pāṭho si potthake | antime bhave → antimabhave (sya-all, pts) | ṭhito → ( ) natthi sīhaḷapotthake (cck note) | antimabhave → Bp S antime bh-. (pts note) antime samussaye ṭhito,
antime samussaye → antimasamussaye (sya-all, pts) | antimasamussaye → Bp S antime s-. (pts note) antimadehadharo arahā.

Tassāyaṁ pacchimako bhavo, carimoyaṁ samussayo;
pacchimako bhavo → pacchimakoṭi (bj) | pacchimakoṭi → pacchimako (bj: sīmu11) | *Tassāyaṁ → Bp Si assāyam. (pts note) Jātimaraṇasaṁsāro, natthi tassa punabbhavo”ti.
ti → Bp S om. (pts note)

Nāvaṁ sitvāva pāragūti.
pāragū → Bp S ad. ti. (pts note) Tenāha bhagavā—

“Tasmā jantu sadā sato, kāmāni parivajjaye; Te pahāya tare oghaṁ, nāvaṁ sitvāva pāragū”ti.
ti → Si om. (pts note) | PAṬHAMO → Bp S Kāmasuttaniddeso pathamo samatto. (pts note)

Kāmasuttaniddeso paṭhamo.