Atha guhaṭṭhakasuttaniddesaṁ vakkhati—

Satto guhāyaṁ bahunābhichanno, Tiṭṭhaṁ naro mohanasmiṁ pagāḷho;
pagāḷho → pagālho (pts) | mohanasmiṁ → Bp mohanasmi here and below. (pts note) | pagālho → S sagāḷho here and below. (pts note) Dūre vivekā hi tathāvidho so, Kāmā hi loke na hi suppahāyā.
suppahāyā → suppahāya (bj: a.nid); suppajayhā (bj: sīmu10, sī.mopa)

Satto guhāyaṁ bahunābhichannoti.
bahunābhichanno → S -chando here and below. (pts note) Sattoti hi kho vuttaṁ, api ca guhā tāva vattabbā. Guhā vuccati kāyo. Kāyoti vā guhāti vā dehoti vā sandehoti vā nāvāti vā rathoti vā dhajoti vā vammikoti vā nagaranti vā nīḷanti vā kuṭīti vā gaṇḍoti vā kumbhoti vā nāgoti vā kāyassetaṁ adhivacanaṁ.
nīḷanti → nīḍanti (bj); niḍḍanti (si, cck, csp1ed); niddhanti (sya1ed, sya2ed); niddanti (pts-vp-pli1) | dehoti vā → (bj) | vā nāgoti → (bj, sya-all) | vā → vā niddhanti vā (sya-all) | vā nīḷanti → (sya-all) | nagaranti → niddan ti (pts) | nīḷanti → nagaran ti (pts) | kumbhoti → kummo ti (pts) | nīḍanti → niddanti (bj: syā, machasaṁ. nīḷaṁ sa. niḍḍanti – sīmu10, PTS) | vā → kummoti vā (bj: sīmu10) | niddan → Bp nagaran ti vā before niddan ti vā. (pts note) | kummo → Bp S kumbho. (pts note) | vā → -8 Si om. (pts note) Satto guhāyanti guhāyaṁ satto visatto āsatto laggo laggito palibuddho.
palibuddho → paḷibuddho (bj) | āsatto → Bp om. (pts note) | laggito → S lagito. (pts note) Yathā bhittikhile vā nāgadante vā gaṇḍaṁ sattaṁ visattaṁ āsattaṁ laggaṁ laggitaṁ palibuddhaṁ;
bhittikhile → bhittikhīle (bj, sya-all, pts) | gaṇḍaṁ → bhaṇḍaṁ (bj, sya-all, pts) | palibuddhaṁ → paḷibuddhaṁ (bj) | bhaṇḍaṁ → Bp gandhaṁ; S bhaganaṇḍaṁ. (pts note) evamevaṁ guhāyaṁ satto visatto āsatto laggo laggito palibuddho.
palibuddho vuttañhetaṁ → paḷibuddho vuttaṁ hetaṁ (bj) Vuttañhetaṁ bhagavatā—
h → S om. (pts note)

“Rūpe kho, rādha, yo chando yo rāgo yā nandī yā taṇhā ye upayūpādānā cetaso adhiṭṭhānābhinivesānusayā, tatra satto tatra visatto;
nandī → nandi (bj, sya-all, pts) | rādha → (sya-all) | upayūpādānā → upāyupādānā (sya-all, pts) | tatra satto tatra visatto → tatrāsatto (sya-all) | upayūpādānā → upāyupādānā (bj: sīmu11) | kho → etthantare rādha-iti atathi (sya-all: yu.) | tatrāsatto → tatra satto tatra visatto (sya-all: yu.) | Rādha → Si om. (pts note) | satto → -1 Si om. (pts note) | visatto → -2 Si tatrāsatto (pts note) tasmā sattoti vuccati.
tasmā → S ad. ti vuccati. Vedanāya kho Rādho . . . pe . . . saññāya kho Rādha, saṁkhāresu saṁkhāresu kho Rādha, viññāṇe kho Rādha yo chando, yo rāgo, [yā] taṇhā, ye upāyupādāna cetasā adhiṭṭhānābhinivesānusayā tatra satto tatra visatto. (pts note) Vedanāya kho, rādha …pe… saññāya kho, rādha … saṅkhāresu kho, rādha … viññāṇe kho, rādha, yo chando yo rāgo yā nandī yā taṇhā ye upayūpādānā cetaso adhiṭṭhānābhinivesānusayā, tatra satto tatra visatto;
nandī → nandi (bj) | upayūpādānā → upāyupādānā (bj: sīmu11) tasmā sattoti vuccati.
vuccati → [ ] lakkhaṇantarito bhāgo syāmapotthake na dissati (bj note) | vuccati → Bp ad. vedanāya kho. (pts note) Sattoti lagganādhivacanan”ti— satto guhāyaṁ. Bahunābhichannoti bahukehi kilesehi channo, rāgena channo dosena channo mohena channo kodhena channo upanāhena channo makkhena channo paḷāsena channo issāya channo macchariyena channo māyāya channo sāṭheyyena channo thambhena channo sārambhena channo mānena channo atimānena channo madena channo pamādena channo—
Bahunābhichanno → S -chando. (pts note) | channo → S chando throughout. (pts note) | kodhena → S kopena. (pts note) | sāṭheyyena → Bp sādheyyena. (pts note) sabbakilesehi … sabbaduccaritehi … sabbadarathehi … sabbapariḷāhehi … sabbasantāpehi … sabbākusalābhisaṅkhārehi channo vichanno ucchanno āvuto nivuto ovuto pihito paṭicchanno paṭikujjitoti—
ovuto → ophuto (sya-all); ovuṭo (pts-vp-pli1) | vichanno → (bj, sya-all, pts) | āvuto nivuto ovuto → āvuṭo nivuṭo ophuṭo (sya-all); āvuṭo nivuṭo ovuṭo (pts) | channo → vicchanto (bj: syā, machasaṁ) | ovuto → ophuṭo (bj: sī.mopa, a.nid) | ovuto → ophuto (cck: syā.) | ucchanno → -9 chando vichando ucchando. (pts note) | ovuṭo → Si ophuṭo; S? (pts note) satto guhāyaṁ bahunābhichanno.

Tiṭṭhaṁ naro mohanasmiṁ pagāḷhoti tiṭṭhanto naro ratto rāgavasena tiṭṭhati, duṭṭho dosavasena tiṭṭhati, mūḷho mohavasena tiṭṭhati, vinibaddho mānavasena tiṭṭhati, parāmaṭṭho diṭṭhivasena tiṭṭhati, vikkhepagato uddhaccavasena tiṭṭhati, aniṭṭhaṅgato vicikicchāvasena tiṭṭhati, thāmagato anusayavasena tiṭṭhati.
pagāḷhoti → pagāḷhoti tiṭṭhaṁ naroti (bj, sya-all) | vinibaddho → vinibandho (sya-all, pts) | tiṭṭhati → tiṭṭhatīti (sya-all) | rāgavasena → rāgavaseṇa (pts) | tiṭṭhati evampi → tiṭṭhatī ti evam pi (pts) | vinibaddho → vinibandho (bj: syā, a.nid) | ti → -11 Bp S om. (pts note) Evampi tiṭṭhaṁ naro.

Vuttañhetaṁ bhagavatā— “santi, bhikkhave, cakkhuviññeyyā rūpā iṭṭhā kantā manāpā piyarūpā kāmūpasaṁhitā rajanīyā, tañce bhikkhu abhinandati abhivadati ajjhosāya tiṭṭhati.
kāmūpasaṁhitā → kāmupasañhitā (sya-all) Santi, bhikkhave, sotaviññeyyā saddā … ghānaviññeyyā gandhā … jivhāviññeyyā rasā … kāyaviññeyyā phoṭṭhabbā …
phoṭṭhabbā → S phoṭṭhabbaṁ. (pts note) manoviññeyyā dhammā iṭṭhā kantā manāpā piyarūpā kāmūpasaṁhitā rajanīyā, tañce bhikkhu abhinandati abhivadati ajjhosāya tiṭṭhatī”ti.
kāmūpasaṁhitā → kāmupasañhitā (sya-all) | tiṭṭhatī → saṁyutta > lokakāmaguṇavagga > mārapāsasuttaṁ (bj note) Evampi tiṭṭhaṁ naro.

Vuttañhetaṁ bhagavatā— “rūpūpayaṁ vā, bhikkhave, viññāṇaṁ tiṭṭhamānaṁ tiṭṭhati, rūpārammaṇaṁ rūpapatiṭṭhaṁ nandūpasecanaṁ vuddhiṁ virūḷhiṁ vepullaṁ āpajjati.
rūpūpayaṁ → rūpupāyaṁ (sya-all) | rūpapatiṭṭhaṁ nandūpasecanaṁ vuddhiṁ → rūpappatiṭṭhaṁ nandūpasevanaṁ vuḍḍhiṁ (sya-all) | rūpapatiṭṭhaṁ nandūpasecanaṁ → rūpappatiṭṭhaṁ nandūpasevanaṁ (pts) | rūpūpayaṁ → rūpūpāyaṁ (bj: sīmu11, syā, PTS) | rūpapatiṭṭhaṁ → rūpe patiṭṭhaṁ (bj: sīmu10) | nandūpasecanaṁ → nandupasevanaṁ (bj: syā, sī.mopa, a.nid, PTS) | *Rūpupayaṁ → Si rūpupāya; Bp S rūpupāyaṁ (Si has generally -upāya; Bp S -upāyaṁ). 3 Bp nandupasecanaṁ; S nandyapasenavanaṁ. (pts note) | vuddhiṁ → Bp S buddhiṁ. (pts note) | āpajjati → S ad. evaṁ pi tiṭṭhaṁ naro. Vuttam pi h'; etaṁ. (pts note) Vedanūpayaṁ vā, bhikkhave …
vedanūpayaṁ → vedanūpāyaṁ (sya-all); vedanupayaṁ (pts) | vedanūpayaṁ → vedanūpāyaṁ (bj: sīmu11, syā) saññūpayaṁ …
saññūpayaṁ saṅkhārūpayaṁ → saññūpāyaṁ vā bhikkhave saṅkhārupāyaṁ (sya-all); saññupayaṁ vā bhikkhave saṁkhārupayaṁ (pts) saṅkhārūpayaṁ vā, bhikkhave, viññāṇaṁ tiṭṭhamānaṁ tiṭṭhati, saṅkhārārammaṇaṁ saṅkhārapatiṭṭhaṁ nandūpasecanaṁ vuddhiṁ virūḷhiṁ vepullaṁ āpajjatī”ti.
saṅkhārapatiṭṭhaṁ nandūpasecanaṁ vuddhiṁ → saṅkhārappatiṭṭhaṁ nandūpasevanaṁ vuḍḍhiṁ (sya-all) | saṅkhārapatiṭṭhaṁ nandūpasecanaṁ → saṁkhārappatiṭṭhaṁ nandūpasevanaṁ (pts) | virūḷhiṁ → virūhiṁ (pts) | āpajjatī”ti → saṁyutta > brāhmaṇasaṁyutta > upayavagga > upayasuttaṁ (bj note) | bhikkhave → -6 Bp om. (pts note) | vā → Bp ad. viññāṇūpayaṁ. (pts note) Evampi tiṭṭhaṁ naro.

Vuttampi hetaṁ bhagavatā—
vuttampi → vuttaṁ (bj, sya-all) | pi → Si om. (pts note) “kabaḷīkāre ce, bhikkhave, āhāre atthi rāgo atthi nandī atthi taṇhā, patiṭṭhitaṁ tattha viññāṇaṁ virūḷhaṁ.
kabaḷīkāre → kabalīkāre (bj); kavaḷiṅkāre (sya-all, pts) | nandī → nandi (bj, sya-all, pts) | Kavaḷiṅkāre → Bp kabalīkāre ce; S kabaliṅkāra me. (pts note) Yattha patiṭṭhitaṁ viññāṇaṁ virūḷhaṁ, atthi tattha nāmarūpassāvakkanti. Yattha atthi nāmarūpassāvakkanti, atthi tattha saṅkhārānaṁ vuddhi.
vuddhi → vuḍḍhi (sya-all) | vuddhi → vuddhiṁ (bj: machasaṁ, sīmu10) Yattha atthi saṅkhārānaṁ vuddhi, atthi tattha āyatiṁ punabbhavābhinibbatti.
vuddhi → vuḍḍhi (sya-all) Yattha atthi āyatiṁ punabbhavābhinibbatti, atthi tattha āyatiṁ jātijarāmaraṇaṁ.
āyatiṁ → S āyati throughout; Bp sometimes. (pts note) Yattha atthi āyatiṁ jātijarāmaraṇaṁ, sasokaṁ taṁ, bhikkhave, sarajaṁ saupāyāsanti vadāmī”ti.
sarajaṁ → sadaraṁ (bj) | vadāmīti evampi tiṭṭhaṁ naro → vadāmi (sya-all) | sadaraṁ → sarajaṁ (bj: sīmu11, syā, PTS) | vadāmī → nidānasaṁyutta > mahāvagga > atthirāgasuttaṁ (bj note) Evampi tiṭṭhaṁ naro.
vadāmi → Bp S ad. ti evam pi tiṭṭhaṁ naro. (pts note)

“Phasse ce, bhikkhave, āhāre …pe… manosañcetanāya ce, bhikkhave, āhāre … viññāṇe ce, bhikkhave, āhāre atthi rāgo atthi nandī atthi taṇhā, patiṭṭhitaṁ tattha viññāṇaṁ virūḷhaṁ.
nandī → nandi (bj, sya-all, pts) Yattha patiṭṭhitaṁ viññāṇaṁ virūḷhaṁ, atthi tattha nāmarūpassāvakkanti. Yattha atthi nāmarūpassāvakkanti, atthi tattha saṅkhārānaṁ vuddhi.
vuddhi → vuḍḍhi (sya-all) Yattha atthi saṅkhārānaṁ vuddhi, atthi tattha āyatiṁ punabbhavābhinibbatti.
vuddhi → vuḍḍhi (sya-all) Yattha atthi āyatiṁ punabbhavābhinibbatti, atthi tattha āyatiṁ jātijarāmaraṇaṁ. Yattha atthi āyatiṁ jātijarāmaraṇaṁ, sasokaṁ taṁ, bhikkhave, sarajaṁ saupāyāsanti vadāmī”ti.
sarajaṁ → sadaraṁ (bj) | sadaraṁ → sarajaṁ (bj: sīmu11, syā, PTS) | vadāmī → nidānasaṁyutta > mahāvagga > atthirāgasuttaṁ (bj note) | jātijarāmaraṇaṁ → S om. jāti. (pts note) | sasokan → S pajahakan taṁ. (pts note) | sarajaṁ → Bp sarajaṁsa. (pts note) | sa-upāyāsan → S supāyasanaṁ. (pts note) Evampi tiṭṭhaṁ naro.

Mohanasmiṁ pagāḷhoti. Mohanā vuccanti pañca kāmaguṇā. Cakkhuviññeyyā rūpā iṭṭhā kantā manāpā piyarūpā kāmūpasaṁhitā rajanīyā;
kāmūpasaṁhitā → kāmupasañhitā (sya-all) sotaviññeyyā saddā … ghānaviññeyyā gandhā … jivhāviññeyyā rasā … kāyaviññeyyā phoṭṭhabbā iṭṭhā kantā manāpā piyarūpā kāmūpasaṁhitā rajanīyā.
kāmūpasaṁhitā → kāmupasañhitā (sya-all) Kiṁ kāraṇā mohanā vuccanti pañca kāmaguṇā? Yebhuyyena devamanussā pañcasu kāmaguṇesu muyhanti sammuyhanti sampamuyhanti, mūḷhā sammūḷhā sampamūḷhā avijjāya andhīkatā āvutā nivutā ovutā pihitā paṭicchannā paṭikujjitā, taṁ kāraṇā mohanā vuccanti pañca kāmaguṇā.
sammuyhanti → pamuyhanti (bj) | sammūḷhā → pamūḷhā (bj) | andhīkatā āvutā nivutā ovutā → andhikatā āvuṭā nivuṭā ophuṭā (sya-all); andhikatā āvuṭā nivuṭā ovuṭā (pts) | devamanussā → devā manussā (bj: sīmu10) | paṭikujjitā → taṁ paṭikujjatā (bj: sīmu10) | ovuṭā → Si -phuṭā. (pts note) Mohanasmiṁ pagāḷhoti mohanasmiṁ pagāḷho ogāḷho ajjhogāḷho nimuggoti—
ogāḷho → (bj) tiṭṭhaṁ naro mohanasmiṁ pagāḷho.

Dūre vivekā hi tathāvidho soti. Vivekāti tayo vivekā— kāyaviveko, cittaviveko, upadhiviveko. Katamo kāyaviveko? Idha bhikkhu vivittaṁ senāsanaṁ bhajati araññaṁ rukkhamūlaṁ pabbataṁ kandaraṁ giriguhaṁ susānaṁ vanapatthaṁ abbhokāsaṁ palālapuñjaṁ.
vivittaṁ → vicittaṁ (bj) | palālapuñjaṁ → Bp palālapuñcam; S palālapuṁñajam. (pts note) Kāyena vivitto viharati.
kāyena → kāyena ca (bj, sya-all, pts) | ca → Bp S om. (pts note) So eko gacchati, eko tiṭṭhati, eko nisīdati, eko seyyaṁ kappeti, eko gāmaṁ piṇḍāya pavisati, eko paṭikkamati, eko raho nisīdati, eko caṅkamaṁ adhiṭṭhāti, eko carati viharati iriyati vattati pāleti yapeti yāpeti.
iriyati → irīyati (bj) | kappeti → kappati (bj: sīmu10) | so → S om. (pts note) | gāmaṁ → Si om.; S sārā. (pts note) Ayaṁ kāyaviveko.

Katamo cittaviveko? Paṭhamaṁ jhānaṁ samāpannassa nīvaraṇehi cittaṁ vivittaṁ hoti.
paṭhamaṁ jhānaṁ → paṭhamajjhānaṁ (bj) Dutiyaṁ jhānaṁ samāpannassa vitakkavicārehi cittaṁ vivittaṁ hoti.
dutiyaṁ jhānaṁ → dutiyajjhānaṁ (bj) Tatiyaṁ jhānaṁ samāpannassa pītiyā cittaṁ vivittaṁ hoti.
tatiyaṁ jhānaṁ → tatiyajjhānaṁ (bj) Catutthaṁ jhānaṁ samāpannassa sukhadukkhehi cittaṁ vivittaṁ hoti.
catutthaṁ jhānaṁ → catutthajjhānaṁ (bj) Ākāsānañcāyatanaṁ samāpannassa rūpasaññāya paṭighasaññāya nānattasaññāya cittaṁ vivittaṁ hoti. Viññāṇañcāyatanaṁ samāpannassa ākāsānañcāyatanasaññāya cittaṁ vivittaṁ hoti. Ākiñcaññāyatanaṁ samāpannassa viññāṇañcāyatanasaññāya cittaṁ vivittaṁ hoti. Nevasaññānāsaññāyatanaṁ samāpannassa ākiñcaññāyatanasaññāya cittaṁ vivittaṁ hoti. Sotāpannassa sakkāyadiṭṭhiyā vicikicchāya sīlabbataparāmāsā diṭṭhānusayā vicikicchānusayā, tadekaṭṭhehi ca kilesehi cittaṁ vivittaṁ hoti.
sīlabbataparāmāsā → Si sīlabbatta-. (pts note) Sakadāgāmissa oḷārikā kāmarāgasaṁyojanā paṭighasaṁyojanā oḷārikā kāmarāgānusayā paṭighānusayā, tadekaṭṭhehi ca kilesehi cittaṁ vivittaṁ hoti. Anāgāmissa anusahagatā kāmarāgasaṁyojanā paṭighasaṁyojanā anusahagatā kāmarāgānusayā paṭighānusayā, tadekaṭṭhehi ca kilesehi cittaṁ vivittaṁ hoti.
anusahagatā kāmarāgasaṁyojanā paṭighasaṁyojanā anusahagatā → aṇusahagatā kāmarāgasaññojanā paṭighasaññojanā aṇusahagatā (bj, sya-all) | anusahagatā → aṇusahagatā (pts) Arahato rūpārūparāgā mānā uddhaccā avijjāya mānānusayā bhavarāgānusayā avijjānusayā, tadekaṭṭhehi ca kilesehi bahiddhā ca sabbanimittehi cittaṁ vivittaṁ hoti.
rūpārūparāgā → rūparāgā arūparāgā (bj, sya-all, pts) | bhavarāgānusayā → (bj) | avijjāya → avijjā (bj: sīmu10, sī.mopa) | ca → vā (bj: sīmu10) | arūparāgā → -2 Bp S rūpārūparāgā; Bp also ad. avijjāya. (pts note) | avijjāya → Si avijjā; S ajjāya. (pts note) Ayaṁ cittaviveko.

Katamo upadhiviveko? Upadhi vuccanti kilesā ca khandhā ca abhisaṅkhārā ca.
upadhi → upadhī (bj) Upadhiviveko vuccati amataṁ nibbānaṁ.
upadhiviveko → upadhivivekoti (bj) Yo sabbasaṅkhārasamatho sabbūpadhipaṭinissaggo taṇhakkhayo virāgo nirodho nibbānaṁ.
yo → yo so (sya-all, pts) | sabbūpadhipaṭinissaggo → sabbupadhipaṭinissaggo (sya-all) | so → Bp om. (pts note) Ayaṁ upadhiviveko. Kāyaviveko ca vivekaṭṭhakāyānaṁ nekkhammābhiratānaṁ, cittaviveko ca parisuddhacittānaṁ paramavodānappattānaṁ, upadhiviveko ca nirūpadhīnaṁ puggalānaṁ visaṅkhāragatānaṁ.
vivekaṭṭhakāyānaṁ → vavakaṭṭhakāyānaṁ (bj); vūpakaṭṭhakāyānaṁ (sya-all, pts-vp-pli1) | nirūpadhīnaṁ → nirupadhīnaṁ (bj, sya-all, pts) | vivekaṭṭhakāyānaṁ → vūpakaṭṭhakāyānaṁ (cck: syā.) | vūpakaṭṭhakāyānaṁ → Bp S vivekaṭṭhakāyānaṁ. (pts note)

Dūre vivekā hīti. Yo so evaṁ guhāyaṁ satto, evaṁ bahukehi kilesehi channo, evaṁ mohanasmiṁ pagāḷho, so kāyavivekāpi dūre, cittavivekāpi dūre, upadhivivekāpi dūre vidūre suvidūre na santike na sāmantā anāsanne vivekaṭṭhe.
vivekaṭṭhe → vavakaṭṭhe (bj); anupakaṭṭhe (sya-all); vūpakaṭṭhe (pts-vp-pli1) | bahukehi → bahu kehi ca (bj) | vivekaṭṭhe tathāvidhoti → vūpakaṭṭhe tathāvidho ti tathāvidho (pts) | vavakaṭṭhe → vivekaṭṭhe (bj: sīmu10, machasaṁ); upakaṭṭhe (bj: syā) | vivekaṭṭhe → vavakaṭṭhe (cck: sī.); anupakaṭṭhe (cck: syā.) | vūpakaṭṭhe → Bp S vivekaṭṭhe. (pts note) Tathāvidhoti tādiso tassaṇṭhito tappakāro tappaṭibhāgo yo so mohanasmiṁ pagāḷhoti—
tathāvidhoti → tathāvidhoti tathāvidho (sya-all) | tathāvidho → Bp S om. (pts note) | tassaṇṭhito → S tassasanāhithito. (pts note) dūre vivekā hi tathāvidho so.

Kāmā hi loke na hi suppahāyāti. Kāmāti uddānato dve kāmā— vatthukāmā ca kilesakāmā ca. Katame vatthukāmā? Manāpikā rūpā manāpikā saddā manāpikā gandhā manāpikā rasā manāpikā phoṭṭhabbā, attharaṇā pāvuraṇā dāsidāsā ajeḷakā kukkuṭasūkarā hatthigavāssavaḷavā, khettaṁ vatthuṁ hiraññaṁ suvaṇṇaṁ, gāmanigamarājadhāniyo raṭṭhañca janapado ca koso ca koṭṭhāgārañca, yaṁ kiñci rajanīyaṁ vatthu—
pāvuraṇā → pāpuraṇā (bj, pts) | pāvuraṇā dāsidāsā → pāpuraṇā dāsīdāsā (sya-all) | manāpikā → manāpīkā (pts) vatthukāmā. Api ca atītā kāmā anāgatā kāmā paccuppannā kāmā, ajjhattā kāmā bahiddhā kāmā ajjhattabahiddhā kāmā, hīnā kāmā majjhimā kāmā paṇītā kāmā, āpāyikā kāmā mānusikā kāmā dibbā kāmā paccupaṭṭhitā kāmā, nimmitā kāmā animmitā kāmā paranimmitā kāmā, pariggahitā kāmā apariggahitā kāmā, mamāyitā kāmā amamāyitā kāmā, sabbepi kāmāvacarā dhammā, sabbepi rūpāvacarā dhammā, sabbepi arūpāvacarā dhammā, taṇhāvatthukā taṇhārammaṇā kāmanīyaṭṭhena rajanīyaṭṭhena madanīyaṭṭhena kāmā.
kāmanīyaṭṭhena → kamanīyaṭṭhena (bj) | kāmā animmitā → (sya-all, pts) | paccuppannā → paccupapannā (pts) | kāmanīyaṭṭhena rajanīyaṭṭhena madanīyaṭṭhena → kāmanīyatthena rajanīyatthena madanīyatthena (pts) Ime vuccanti vatthukāmā.

Katame kilesakāmā? Chando kāmo rāgo kāmo chandarāgo kāmo, saṅkappo kāmo rāgo kāmo saṅkapparāgo kāmo, yo kāmesu kāmacchando kāmarāgo kāmanandī kāmataṇhā kāmasneho kāmapariḷāho kāmamucchā kāmajjhosānaṁ kāmogho kāmayogo kāmupādānaṁ kāmacchandanīvaraṇaṁ.
rāgo → rāgā (bj) | kāmanandī → kāmanandi (bj, sya-all, pts) | kāmasneho → kāmasineho (bj) | kāmupādānaṁ → kāmūpādānaṁ (bj)

“Addasaṁ kāma te mūlaṁ, saṅkappā kāma jāyasi; Na taṁ saṅkappayissāmi, evaṁ kāma na hehisī”ti.—
hehisīti → hohisīti (cck); hehisi (sya-all); hohisi (pts) | hehisī → jātakapāḷi > aṭṭhakavagga > gaṅgamālajātakaṁ (bj note)

Ime vuccanti kilesakāmā. Loketi apāyaloke manussaloke devaloke, khandhaloke dhātuloke āyatanaloke. Kāmā hi loke na hi suppahāyāti. Kāmā hi loke duppahāyā duccajjā duppariccajjā dunnimmadayā dunniveṭhayā dubbiniveṭhayā duttarā duppatarā dussamatikkamā dubbinivattāti—
dunniveṭhayā dubbiniveṭhayā → dubbinivedhayā (sya-all); dunnivedhayā dubbinivedhayā (pts) | dubbinivattāti → dubbītivattāti (sya-all, pts) | duccajā → duccajjā (bj: sīmu11, machasaṁ) | duppariccajā → duppariccajjā (bj: sīmu11, machasaṁ) | dunnimmadayā → dunnimmadā (bj: sīmu10, machasaṁ) | duccajjā → S -cajā throughout. (pts note) | dunnimmadayā → Bp S dunimmadayā. (pts note) | dunnivedhayā → Bp dunniveṭṭhayā; Si om. (pts note) | dubbinivedhayā → Bp dubbiniveṭṭhayā. (pts note) kāmā hi loke na hi suppahāyā.
suppahāyā tenāha → suppāhāyā ten āha (pts)

Tenāha bhagavā—

“Satto guhāyaṁ bahunābhichanno, tiṭṭhaṁ naro mohanasmiṁ pagāḷho; Dūre vivekā hi tathāvidho so, kāmā hi loke na hi suppahāyā”ti.

Icchānidānā bhavasātabaddhā, Te duppamuñcā na hi aññamokkhā;
bhavasātabaddhā → katthaci potthake bhavasātabandhāti pāṭho dissati (sya-all note) | bhavasātabaddhā → Si vḷ. -bandhā. (pts note) Pacchā pure vāpi apekkhamānā, Ime va kāme purime va jappaṁ.

Icchānidānā bhavasātabaddhāti. Icchā vuccati taṇhā.
icchā → icchāti (sya-all) | icchā → icchati (bj: syā, sīmu10, a.nid) Yo rāgo sārāgo anunayo anurodho nandī nandirāgo, cittassa sārāgo icchā mucchā ajjhosānaṁ gedho paligedho saṅgo paṅko, ejā māyā janikā sañjananī sibbinī jālinī saritā visattikā, suttaṁ visaṭā āyūhinī dutiyā paṇidhi bhavanetti, vanaṁ vanatho sandhavo sneho apekkhā paṭibandhu, āsā āsīsanā āsīsitattaṁ, rūpāsā saddāsā gandhāsā rasāsā phoṭṭhabbāsā, lābhāsā dhanāsā puttāsā jīvitāsā, jappā pajappā abhijappā jappanā jappitattaṁ loluppaṁ loluppāyanā loluppāyitattaṁ pucchañchikatā sādhukamyatā, adhammarāgo visamalobho nikanti nikāmanā patthanā pihanā sampatthanā, kāmataṇhā bhavataṇhā vibhavataṇhā, rūpataṇhā arūpataṇhā nirodhataṇhā, rūpataṇhā saddataṇhā gandhataṇhā rasataṇhā phoṭṭhabbataṇhā dhammataṇhā, ogho yogo gantho upādānaṁ āvaraṇaṁ nīvaraṇaṁ chadanaṁ bandhanaṁ, upakkileso anusayo pariyuṭṭhānaṁ latā vevicchaṁ, dukkhamūlaṁ dukkhanidānaṁ dukkhappabhavo mārapāso mārabaḷisaṁ māravisayo, taṇhānadī taṇhājālaṁ taṇhāgaddulaṁ taṇhāsamuddo abhijjhā lobho akusalamūlaṁ.
nandī → nandi (bj, sya-all, pts) | paligedho → paḷigedho (bj) | janikā → janikā sañjanikā (bj, pts) | sibbinī → sibbanī (bj) | āyūhinī → āyūhanī (bj, sya-all, pts) | sandhavo → santhavo (bj, pts) | āsīsanā āsīsitattaṁ → āsiṁsanā āsiṁsitattaṁ (bj, sya-all, pts) | pucchañchikatā sādhukamyatā → pucchañcikatā sādukamyatā (bj); mucchañcikatā sādhukammaññatā (pts) | mārabaḷisaṁ → mārabalisaṁ (bj) | lobho → visamalobho (bj) | sandhavo sneho → santhavo senho (sya-all) | paṭibandhu → paṭibandhā (sya-all); paṭibandho (pts) | abhijappā → abhijappā jappā (sya-all, pts) | loluppaṁ → loluppā (sya-all, pts) | pucchañchikatā → pucchañcikatā (sya-all) | paḷigedho → rodho palirodho (bj: syā) | āyūhanī → āyuhinī (bj: sīmu10, machasaṁ) | paṭibandhu → paṭibandhā (bj: sīmu10, syā, machasaṁ) | gedho → Bp S rodho. (pts note) | paligedho → Bp S palirodho. (pts note) | janikā → Bp om. (pts note) | sañjanikā → Si om. as above. (pts note) | paṭibandho → Si paṭibandhā; Bp S paṭibandhu. (pts note) | jappā → S om. (pts note) | mucchañcikatā → Bp pacchañchikatā; S suvañcitakā. (pts note) | sādhukammaññatā → Bp S sādhukamyatā. (pts note) | patthanā → S paṭṭhanā. (pts note) | sampatthanā → S sappaṭṭhaṇā. (pts note) | rūpataṇhā → Si om. (pts note) | gantho → Bp S gandho. (pts note) | dukkhappabhavo → Bp -pabhavo. (pts note) | taṇhāgaddulaṁ → Si S -gaddalaṁ; Bp -gadulaṁ. (pts note) Icchānidānāti icchānidānakā icchāhetukā icchāpaccayā icchākāraṇā icchāpabhavāti—
icchānidānakā → icchānidānā (bj, sya-all) | icchānidānāti icchānidānakā → icchānidānā ti icchānidānā (pts) | icchānidānā → Bp S -nidānakā. (pts note) icchānidānā.

Bhavasātabaddhāti. Ekaṁ bhavasātaṁ— sukhā vedanā. Dve bhavasātāni— sukhā ca vedanā iṭṭhañca vatthu.
vatthu → S vatthuṁ as usual. (pts note) Tīṇi bhavasātāni— yobbaññaṁ, ārogyaṁ, jīvitaṁ. Cattāri bhavasātāni— lābho, yaso, pasaṁsā, sukhaṁ. Pañca bhavasātāni— manāpikā rūpā, manāpikā saddā, manāpikā gandhā, manāpikā rasā, manāpikā phoṭṭhabbā. Cha bhavasātāni— cakkhusampadā, sotasampadā, ghānasampadā, jivhāsampadā, kāyasampadā, manosampadā. Bhavasātabaddhā,
bhavasātabaddhā → bhavasātabaddhāti (bj, sya-all) sukhāya vedanāya sātabaddhā,
sātabaddhā → sattā baddhā (bj); baddhā (sya-all, pts) | vedanāya → Bp ad. sātabaddhā. (pts note) | baddhā → S sasabaddhaṁ. (pts note) iṭṭhasmiṁ vatthusmiṁ baddhā,
baddhā → (bj) yobbaññe baddhā, ārogye baddhā,
ārogye → Bp ārogya-. (pts note) jīvite baddhā, lābhe baddhā, yase baddhā, pasaṁsāyaṁ baddhā,
pasaṁsāya → Bp S pasaṁsāyaṁ. (pts note) sukhe baddhā, manāpikesu rūpesu baddhā,
baddhā → baddhā manāpikesu (bj) saddesu, gandhesu, rasesu, manāpikesu phoṭṭhabbesu baddhā, cakkhusampadāya baddhā, sota,
sota → sotasampadāya baddhā (bj) | sota ghāna jivhā kāya → sotasampadāya ghānasampadāya jivhāsampadāya kāyasampadāya (sya-all, pts) ghāna, jivhā, kāya, manosampadāya baddhā, vibaddhā ābaddhā laggā laggitā palibaddhāti—
palibaddhāti icchānidānā → paḷibaddhāti icchā nidānā (bj) | vibaddhā → vinibaddhā (sya-all, pts) | palibaddhāti → palibuddhāti (sya-all, pts) | manosampadāya → -13 Bp S sotaghānajivhākāyamanosampadāya. (pts note) | vinibaddhā → Bp S vibaddhā. (pts note) icchānidānā bhavasātabaddhā.

Te duppamuñcā na hi aññamokkhāti te vā bhavasātavatthū duppamuñcā, sattā vā etto dummocayā.
sattā → satto (bj: sīmu10) | dummocayā → -2 S satto vā etto dumocayā (Si eto). (pts note) Kathaṁ te bhavasātavatthū duppamuñcā?
duppamuñcā → ‘dummuñcā’ iti īdisesu aññatrāpi (bj: syā, machasaṁ) | bhavasātavatthū → S bhavissāthavatthu. (pts note) Sukhā vedanā duppamuñcā,
duppamuñcā → dummuñcā (sya-all, pts) | dummuñcā → S duppam- here and below. (pts note) iṭṭhaṁ vatthu duppamuñcaṁ,
duppamuñcaṁ → dummuñcaṁ (sya-all, pts) yobbaññaṁ duppamuñcaṁ,
duppamuñcaṁ → dummuñcaṁ (sya-all, pts) ārogyaṁ duppamuñcaṁ,
duppamuñcaṁ → dummuñcaṁ (sya-all, pts) jīvitaṁ duppamuñcaṁ,
duppamuñcaṁ → dummuñcaṁ (sya-all, pts) lābho duppamuñco,
duppamuñco → dummuñco (sya-all, pts) yaso duppamuñco,
duppamuñco → dummuñco (sya-all, pts) pasaṁsā duppamuñcā,
duppamuñcā → dummuñcā (sya-all, pts) sukhaṁ duppamuñcaṁ,
duppamuñcaṁ → dummuñcaṁ (sya-all, pts) manāpikā rūpā duppamuñcā,
duppamuñcā → dummuñcā (sya-all, pts) manāpikā saddā, gandhā, rasā, phoṭṭhabbā duppamuñcā,
duppamuñcā → dummuñcā (sya-all, pts) cakkhusampadā duppamuñcā, sota, ghāna, jivhā, kāya, manosampadā duppamuñcā dummocayā duppamocayā dunniveṭhayā dubbiniveṭhayā, duttarā duppatarā dussamatikkamā dubbinivattā.
manosampadā → manosampadā dummuñcā (sya-all, pts) | dunniveṭhayā dubbiniveṭhayā → dunnimmadayā dubbinivedhayā (sya-all, pts) | dubbinivattā evaṁ te → dubbītivattā evante (sya-all) | dubbinivattā evaṁ → dubbītivattā evan (pts) | manosampadā → -4 Bp S sotaghānajivhākāyamanosampadā. (pts note) | dunnimmadayā → Bp S dunnivedhayā (S -vedayā). (pts note) | dubbītivattā → S duppativattā. (pts note) Evaṁ te bhavasātavatthū duppamuñcā.
te → Bp om. (pts note) | bhavasātavatthū → S assādavatthu. (pts note)

Kathaṁ sattā etto dummocayā? Sukhāya vedanāya sattā dummocayā, iṭṭhasmā vatthusmā dummocayā, yobbaññā dummocayā, ārogyā dummocayā, jīvitā dummocayā, lābhā dummocayā, yasā dummocayā, pasaṁsāya dummocayā, sukhā dummocayā, manāpikehi rūpehi dummocayā, manāpikehi saddehi, gandhehi, rasehi, phoṭṭhabbehi dummocayā, cakkhusampadāya dummocayā, sota,
sota ghāna jivhā kāya → sotasampadāya ghānasampadāya jivhāsampadāya kāyasampadāya (sya-all, pts) ghāna, jivhā, kāya … manosampadāya dummocayā duruddharā, dussamuddharā dubbuṭṭhāpayā dussamuṭṭhāpayā dunniveṭhayā dubbiniveṭhayā duttarā duppatarā dussamatikkamā dubbinivattā.
duruddharā → duddharā (si, pts-vp-pli1, mr) | dummocayā → dummocayā duppamocayā (bj, sya-all) | duruddharā → duppamocayā duddharā (pts) | duruddharā → duddharā (bj: sīmu10, syā, machasaṁ) | duruddharā → duddharā (cck: ka.) | manosampadāya → -10 Bp S sotaghānajivhākāyamanosampadāya. (pts note) | duppamocayā → Bp S om. (pts note) | dubbuṭṭhāpanā → Bp S dubbutthāpayā. (pts note) | dussamuṭṭhāpanā → Bp S dussamutṭhāpayā. (pts note) Evaṁ sattā etto dummocayāti—
etto → etehi (bj: sīmu10) | etto → Si eto. (pts note) te duppamuñcā.

Na hi aññamokkhāti te attanā palipapalipannā na sakkonti paraṁ palipapalipannaṁ uddharituṁ.
palipapalipannā → S palighapalipannā. (pts note) | palipapalipannaṁ → S palighapalipannaṁ. (pts note) Vuttañhetaṁ bhagavatā— “so vata, cunda, attanā palipapalipanno paraṁ palipapalipannaṁ uddharissatīti netaṁ ṭhānaṁ vijjati.
palipapalipanno → S palisapalipannam. (pts note) | palipapalipannaṁ → Bp palipalipannam; S palilapalipannaṁ. (pts note) So vata, cunda, attanā adanto avinīto aparinibbuto paraṁ damessati vinessati parinibbāpessatīti netaṁ ṭhānaṁ vijjatī”ti.
vijjatīti evampi → vijjatī ti evaṁ (pts) | aparinibbuto → apirinibbuto ca (bj: sīmu11) | vijjatī → majjhimanikāya > sallekhasuttaṁ (bj note) Evampi na hi aññamokkhā.
evampi → evaṁ (sya-all) | evaṁ → Bp S ad. pi. (pts note)

Atha vā natthañño koci mocetā.
mocetā → mocetuṁ (sya-all) | mocetā → Si mocetuṁ. (pts note) Te yadi muñceyyuṁ, sakena thāmena sakena balena sakena vīriyena sakena parakkamena sakena purisathāmena sakena purisabalena sakena purisavīriyena sakena purisaparakkamena attanā sammāpaṭipadaṁ anulomapaṭipadaṁ apaccanīkapaṭipadaṁ anvatthapaṭipadaṁ dhammānudhammapaṭipadaṁ paṭipajjamānā muñceyyunti.
muñceyyuṁ → mucceyyuṁ (sya-all, pts) | muñceyyunti → mucceyyunti (sya-all) | muñceyyunti evampi → mucceyyun ti evam pi (pts) | yadi → yadi paraṁ (bj: sīmu10) | mucceyyuṁ → Bp S muñceyyuṁ throughout. (pts note) | apaccanīkapaṭipadaṁ → S avaccanikka-. (pts note) Evampi na hi aññamokkhā.
evam → -9 Bp muñceyyaṁ evam; S muñceyyan ti evam. (pts note)

Vuttampi hetaṁ bhagavatā—
vuttampi → vuttaṁ (sya-all)

“Nāhaṁ sahissāmi pamocanāya, kathaṅkathiṁ dhotaka kiñci loke;
sahissāmi → samissāmi (sya-all); gamissāmi (pts) kiñci → kañci (sya-all, pts) | kathaṁkathiṁ → kathaṁkathi (bj: sīmu10) | kathaṁkathiṁ → S kathaṁkathi jotaka. (pts note) | kañci → Bp S kiñci. (pts note) Dhammañca seṭṭhaṁ abhijānamāno, evaṁ tuvaṁ oghamimaṁ taresī”ti.
seṭṭhaṁ → Bp settham; S saṭṭham. (pts note) taresī”ti → suttanipāta > dhotakasuttaṁ (bj note) | tuvaṁ → Si tvaṁ. (pts note)

Evampi na hi aññamokkhā.

Vuttampi hetaṁ bhagavatā—
vuttampi → vuttaṁ (bj, sya-all) | pi → Si om. (pts note)

“Attanā hi kataṁ pāpaṁ, attanā saṅkilissati;
attanā hi → attanāva (bj, cck) | hi kataṁ → pakataṁ (sya-all, pts) | pakataṁ → S va kataṁ. (pts note) Attanā akataṁ pāpaṁ, attanāva visujjhati; Suddhī asuddhi paccattaṁ, nāñño aññaṁ visodhaye”ti.
suddhī → suddhi (bj, sya-all, pts) nāñño aññaṁ → nāññamañañe (bj) | nāññamañañe → na añño aññaṁ (bj: sī.mopa, sīmu10, syā) | visodhaye”ti → dhammapada > attavagga (bj note)

Evampi na hi aññamokkhā.

Vuttampi hetaṁ bhagavatā—
vuttampi → vuttaṁ (sya-all) | pi → Si om. (pts note) “evamevaṁ kho, brāhmaṇa, tiṭṭhateva nibbānaṁ, tiṭṭhati nibbānagāmī maggo, tiṭṭhāmahaṁ samādapetā.
nibbānagāmī → nibbānagāmi (bj) | nibbānagāmī maggo → nibbānagāmimaggo (cck, sya-all) | nibbānagāmī maggo tiṭṭhāmahaṁ → nibbānagāmimaggo tiṭṭhām ahaṁ (pts) | nibbānagāmi → nibbānagāmini (bj: sīmu10) | nibbānagāmimaggo → S nibbānaṁgāmi-. (pts note) Atha ca pana mama sāvakā mayā evaṁ ovadiyamānā evaṁ anusāsiyamānā appekacce accantaniṭṭhaṁ nibbānaṁ ārādhenti, ekacce nārādhenti. Ettha kyāhaṁ, brāhmaṇa, karomi? Maggakkhāyī, brāhmaṇa, tathāgato. Maggaṁ buddho ācikkhati. Attanā paṭipajjamānā mucceyyun”ti.
mucceyyunti → muñceyyunti (bj, cck) | muñceyyu”nti → majjhimanikāya > uparipaṇṇāsaka > gaṇakamoggalānasuttaṁ (bj note) Evampi na hi aññamokkhāti— te duppamuñcā na hi aññamokkhā.

Pacchā pure vāpi apekkhamānāti.
apekkhamānāti → apekkhāmānāti (bj) Pacchā vuccati anāgataṁ, pure vuccati atītaṁ. Api ca atītaṁ upādāya anāgatañca paccuppannañca pacchā, anāgataṁ upādāya atītañca paccuppannañca pure. Kathaṁ pure apekkhaṁ karoti? “Evaṁrūpo ahosiṁ atītamaddhānan”ti tattha nandiṁ samannāneti.
samannāneti → samanvāgameti (sya-all, pts) | evaṁrūpo → evarūpo (bj: a.nid) | ahosiṁ → S ahosi . . . nandi throughout. (pts note) | samanvāgameti → Bp S samannāneti. (pts note) “Evaṁvedano ahosiṁ … evaṁsañño ahosiṁ …
ahosiṁ → -5 S om. (pts note) evaṁsaṅkhāro ahosiṁ … evaṁviññāṇo ahosiṁ atītamaddhānan”ti tattha nandiṁ samannāneti.
samannāneti → samanvāgameti (sya-all) | samannāneti evampi → samanvāgameti evam pi (pts) | samanvāgameti → Bp samannāneti; S samannāganeti. (pts note) Evampi pure apekkhaṁ karoti.

Atha vā “iti me cakkhu ahosi atītamaddhānaṁ, iti rūpā”ti— tattha chandarāgapaṭibaddhaṁ hoti viññāṇaṁ. Chandarāgapaṭibaddhattā viññāṇassa tadabhinandati. Tadabhinandanto evampi pure apekkhaṁ karoti.
karoti → karoti atha vā (bj) | karoti → Bp S ad. athavā. (pts note) “Iti me sotaṁ ahosi atītamaddhānaṁ, iti saddā”ti …pe… “iti me ghānaṁ ahosi atītamaddhānaṁ, iti gandhā”ti …
ti → -8 S gandhānaṁ. (pts note) “iti me jivhā ahosi atītamaddhānaṁ, iti rasā”ti … “iti me kāyo ahosi atītamaddhānaṁ, iti phoṭṭhabbā”ti … “iti me mano ahosi atītamaddhānaṁ, iti dhammā”ti—
ti → -9 S dhammanaṁ. (pts note) tattha chandarāgapaṭibaddhaṁ hoti viññāṇaṁ. Chandarāgapaṭibaddhattā viññāṇassa tadabhinandati. Tadabhinandanto evampi pure apekkhaṁ karoti.

Atha vā yānissa tāni pubbe mātugāmena saddhiṁ hasitalapitakīḷitāni tadassādeti taṁ nikāmeti, tena ca vittiṁ āpajjati.
atha vā yānissa → athavā yān assu (pts) | yān → Bp yāni 'ssa; S yāni 'ssa vā yāni 'ssa. (pts note) | assu → S ad. hasitalapitakiḷitāni. (pts note) Evampi pure apekkhaṁ karoti.

Kathaṁ pacchā apekkhaṁ karoti?
apekkhaṁ → apekkhā (bj) | kathaṁ → kathampana (bj: sīmu10) “Evaṁrūpo siyaṁ anāgatamaddhānan”ti tattha nandiṁ samannāneti.
samannāneti → samanvāgameti (sya-all, pts) | siyaṁ → ahosiṁ (bj: sīmu10) | siyaṁ → S pi saṁ throughout. (pts note) | samanvāgameti → Bp samanāneti; S samannāneti throughout. (pts note) “Evaṁvedano siyaṁ …
siyaṁ → ahosiṁ (bj: sīmu10) evaṁsañño siyaṁ …
siyaṁ → ahosiṁ (bj: sīmu10) evaṁsaṅkhāro siyaṁ …
evaṁsaṁkhāro → evaṁ saṁkhāre (bj: sīmu10) | siyaṁ → ahosiṁ (bj: sīmu10) evaṁviññāṇo siyaṁ anāgatamaddhānan”ti tattha nandiṁ samannāneti.
samannāneti → samanvāgameti (sya-all) | samannāneti evampi → samanvāgameti evam pi (pts) | siyaṁ → ahosiṁ (bj: sīmu10) Evampi pacchā apekkhaṁ karoti.

Atha vā “iti me cakkhu siyā anāgatamaddhānaṁ, iti rūpā”ti—
cakkhu → S cakkhuṁ as usual. (pts note) appaṭiladdhassa paṭilābhāya cittaṁ paṇidahati.
cittaṁ → cattaṁ (sya-all) | paṭilābhāya → S -lābhassa. (pts note) Cetaso paṇidhānapaccayā tadabhinandati.
cetaso → S etaṁ so. (pts note) Tadabhinandanto evampi pacchā apekkhaṁ karoti.
karoti → karoti athavā (bj) | karoti → Bp S ad. athavā. (pts note) “Iti me sotaṁ siyā anāgatamaddhānaṁ, iti saddā”ti … “iti me ghānaṁ siyā anāgatamaddhānaṁ, iti gandhā”ti … “iti me jivhā siyā anāgatamaddhānaṁ, iti rasā”ti … “iti me kāyo siyā anāgatamaddhānaṁ, iti phoṭṭhabbā”ti … “iti me mano siyā anāgatamaddhānaṁ, iti dhammā”ti— appaṭiladdhassa paṭilābhāya cittaṁ paṇidahati. Cetaso paṇidhānapaccayā tadabhinandati.
paṇidhānapaccayā → S paṇidhāya p-. (pts note) Tadabhinandanto evampi pacchā apekkhaṁ karoti.

Atha vā “imināhaṁ sīlena vā vatena vā tapena vā brahmacariyena vā devo vā bhavissāmi devaññataro vā”ti—
vattena → Bp S vatena as usual. (pts note) | bhavissāmi → S bhavissatimi. (pts note) appaṭiladdhassa paṭilābhāya cittaṁ paṇidahati.
appaṭiladdhassa → S appatiladdha. (pts note) Cetaso paṇidhānapaccayā tadabhinandati.
paṇidhānapaccayā → S paṇidhāyanap-. (pts note) Tadabhinandanto evampi pacchā apekkhaṁ karotīti— pacchā pure vāpi apekkhamānā.
vāpi → cāpi (bj)

Ime va kāme purime va jappanti. Ime va kāmeti paccuppanne pañca kāmaguṇe icchantā sādiyantā patthayantā pihayantā abhijappantā.
pihayantā → (bj) | patthayantā → S paṭṭhāyantā. (pts note) Purime va jappanti atīte pañca kāmaguṇe jappantā pajappantā abhijappantāti— ime va kāme purime va jappaṁ.

Tenāha bhagavā—

“Icchānidānā bhavasātabaddhā, te duppamuñcā na hi aññamokkhā; Pacchā pure vāpi apekkhamānā, ime va kāme purime va jappan”ti.

Kāmesu giddhā pasutā pamūḷhā, Avadāniyā te visame niviṭṭhā;
pamūḷhā → sammūḷhā (bj: a.nid) Dukkhūpanītā paridevayanti, Kiṁsū bhavissāma ito cutāse.
paridevayanti → S paridevassanti. (pts note) kiṁsū → kiṁ su (bj, pts) | cutāse → S cutose. (pts note)

Kāmesu giddhā pasutā pamūḷhāti.
pamūḷhā → S samūḷhā. (pts note) Kāmāti uddānato dve kāmā—
uddānato → Bp Si udānato; S uddanato. See p. 1. (pts note) vatthukāmā ca kilesakāmā ca …pe… ime vuccanti vatthukāmā …pe… ime vuccanti kilesakāmā. Gedho vuccati taṇhā. Yo rāgo sārāgo …pe… abhijjhā lobho akusalamūlaṁ. Kilesakāmena vatthukāmesu rattā giddhā gadhitā mucchitā ajjhosannā laggā laggitā palibuddhāti—
ajjhosannā → ajjhopannā (bj, sya-all, pts-vp-pli1) | gadhitā → gathitā (bj) | palibuddhāti kāmesu → paḷibuddhātikāmesu (bj) | ajjhosannā → ajjhopannā (cck: sī. syā.) | mucchitā → Bp muñcitā; S om. (pts note) | ajjhopannā → Bp ajjhosannā. (pts note) kāmesu giddhā.

Pasutāti yepi kāme esanti gavesanti pariyesanti, taccaritā tabbahulā taggarukā, tanninnā tappoṇā tappabbhārā tadadhimuttā tadadhipateyyā, tepi kāmapasutā.
tadadhipateyyā → tadādhipateyyā (sya-all) | tadadhipateyyā tepi → tadādhipateyyā te pi (pts) | tadādhipateyyā → -9 S taḍdhimuttāppateyya. (pts note) | kāmapasutā → S ad. ye pi taṇhāvasena rupe paṭilabhanti saddegandhe rase phoṭṭhabbe tadadhipateyya te pi kāmapasutā. (pts note) Yepi taṇhāvasena rūpe esanti gavesanti pariyesanti … sadde … gandhe … rase … phoṭṭhabbe …pe…
gavesanti → -11 Bp S pe. (pts note) pariyesanti taccaritā tabbahulā taggarukā, tanninnā tappoṇā tappabbhārā tadadhimuttā tadadhipateyyā, tepi kāmapasutā.
tadadhipateyyā → tadādhipateyyā (sya-all) | tadadhipateyyā tepi → tadādhipateyyā te pi (pts) | tappoṇā → Bp S tapponā. (pts note) Yepi taṇhāvasena rūpe paṭilabhanti … sadde … gandhe … rase … phoṭṭhabbe paṭilabhanti taccaritā tabbahulā taggarukā, tanninnā tappoṇā tappabbhārā tadadhimuttā tadadhipateyyā, tepi kāmapasutā.
tadadhipateyyā → tadādhipateyyā (sya-all) | tadadhimuttā → -1 S pe. (pts note) Yepi taṇhāvasena rūpe paribhuñjanti … sadde … gandhe … rase … phoṭṭhabbe paribhuñjanti taccaritā tabbahulā taggarukā, tanninnā tappoṇā tappabbhārā tadadhimuttā tadadhipateyyā, tepi kāmapasutā.
tadadhipateyyā → tadādhipateyyā (sya-all) | paribhuñjanti → S bhuñjanti here and below. (pts note) Yathā kalahakārako kalahapasuto, kammakārako kammapasuto, gocare caranto gocarapasuto, jhāyī jhānapasuto;
kalahappasuto → Bp S -pasuto here and below. (pts note) | gocarappasuto → Bp -pasuto. (pts note) evamevaṁ yepi kāme esanti gavesanti pariyesanti, taccaritā tabbahulā taggarukā tanninnā tappoṇā tappabbhārā tadadhimuttā tadadhipateyyā, tepi kāmapasutā.
pariyesanti → (bj) | gavesanti → gavesati (cck) | tadadhimuttā → -5 S om. (pts note) Yepi taṇhāvasena rūpe esanti gavesanti pariyesanti … sadde … gandhe … rase … phoṭṭhabbe …pe…
gavesanti → -6 Bp pe; S om. (pts note) pariyesanti taccaritā tabbahulā taggarukā tanninnā tappoṇā tappabbhārā tadadhimuttā tadadhipateyyā, tepi kāmapasutā. Yepi taṇhāvasena rūpe paṭilabhanti … sadde … gandhe … rase … phoṭṭhabbe paṭilabhanti taccaritā tabbahulā taggarukā, tanninnā tappoṇā tappabbhārā tadadhimuttā tadadhipateyyā, tepi kāmapasutā. Yepi taṇhāvasena rūpe paribhuñjanti … sadde … gandhe … rase … phoṭṭhabbe paribhuñjanti taccaritā tabbahulā taggarukā, tanninnā tappoṇā tappabbhārā tadadhimuttā tadadhipateyyā, tepi kāmapasutā.

Pamūḷhāti yebhuyyena devamanussā pañcasu kāmaguṇesu muyhanti sammuyhanti sampamuyhanti mūḷhā sammūḷhā sampamūḷhā avijjāya andhīkatā āvutā nivutā ovutā pihitā paṭicchannā paṭikujjitāti—
muyhanti → muyhanti pamuyhanti (bj) | mūḷhā → mūḷhā pamūḷhā (bj) | nivutā → (bj) | andhīkatā āvutā nivutā ovutā → andhikatā āvuṭā nivuṭā ophuṭā (sya-all); andhikatā āvuṭā nivuṭā ovuṭā (pts) | andhikatā → andhigatātipi pāṭho (sya-all note) | mūḷhā → Bp om. (pts note) | sammūḷhā → Bp ad. pamūḷhā. (pts note) | andhikatā → Si vḷ. andhigatā. (pts note) kāmesu giddhā pasutā pamūḷhā.

Avadāniyā te visame niviṭṭhāti.
niviṭṭhāti avadāniyāti avagacchantītipi → niviṭṭhā ti (pts) | niviṭṭhā → S nivitthāya. (pts note) Avadāniyāti avagacchantītipi avadāniyā, maccharinopi vuccanti avadāniyā, buddhānaṁ sāvakānaṁ vacanaṁ byappathaṁ desanaṁ anusiṭṭhiṁ nādiyantīti—
buddhānaṁ sāvakānaṁ → buddhānaṁ buddhasāvakānaṁ (bj, sya-all, pts-vp-pli1) | avagacchantītipi avadāniyā → avaṁgacchantī tipiavadāniyā (bj) | avagacchantītipi → avaṅgacchantītipi (sya-all) | avaṁgacchantī → avagacchanti (bj: sīmu10) | buddhasāvakānaṁ → Bp S sāvakānaṁ. (pts note) | ti → S ad. pi. (pts note) avadāniyā.
avadāniyā → S avadaniyaṁ. (pts note) Kathaṁ avagacchantīti avadāniyā?
avagacchantīti → avaṁgacchantīti (bj, sya-all, pts) | avadāniyā → avadāniyā avaṁgacchantīti (bj, sya-all, pts) | ti → -3 Bp S om. (pts note) Nirayaṁ gacchanti, tiracchānayoniṁ gacchanti, pettivisayaṁ gacchantīti, evaṁ avagacchantīti—
tiracchānayoniṁ → pettivisayaṁ (bj) | pettivisayaṁ gacchantīti → (bj); pittivisayaṁ gacchantī ti (pts) | avagacchantīti → avaṁgacchantīti (bj, sya-all, pts); āgacchantīti (cck) | pettivisayaṁ → pittivisayaṁ (sya-all) | gacchantī → Bp gacchanti. (pts note) | ti → Bp om. (pts note) avadāniyā. Kathaṁ maccharino vuccanti avadāniyā? Pañca macchariyāni— āvāsamacchariyaṁ, kulamacchariyaṁ, lābhamacchariyaṁ, vaṇṇamacchariyaṁ, dhammamacchariyaṁ. Yaṁ evarūpaṁ macchariyaṁ maccharāyanā maccharāyitattaṁ vevicchaṁ kadariyaṁ kaṭukañcukatā aggahitattaṁ cittassa, idaṁ vuccati macchariyaṁ.
kaṭukañcukatā → kaṭukañcakatā (sya-all, pts) | macchariyaṁ → vibhaṅgapāḷi > khuddakavatthuvibhaṅga (bj note) | aggahitattaṁ → S paggahitatta. (pts note) Api ca khandhamacchariyampi macchariyaṁ, dhātumacchariyampi macchariyaṁ, āyatanamacchariyampi macchariyaṁ gāho.
macchariyaṁ → S om. (pts note) Idaṁ vuccati macchariyaṁ. Iminā macchariyena avadaññutāya samannāgatā janā pamattā.
samannāgatā → Bp sampannāgatā as often. (pts note) Evaṁ maccharino vuccanti avadāniyā. Kathaṁ buddhānaṁ sāvakānaṁ vacanaṁ byappathaṁ desanaṁ anusiṭṭhiṁ nādiyantīti—
sāvakānaṁ → buddhasāvakānaṁ (bj, sya-all) | buddhasāvakānaṁ → Bp S sāvakānāṁ here and below. (pts note) | anusiṭṭhim → S anusāsiṭṭhi, below anusiṭṭhi. (pts note) avadāniyā? Buddhānaṁ sāvakānaṁ vacanaṁ byappathaṁ desanaṁ anusiṭṭhiṁ na ādiyanti na sussūsanti, na sotaṁ odahanti, na aññā cittaṁ upaṭṭhapenti, anassavā avacanakarā paṭilomavuttino, aññeneva mukhaṁ karonti.
sāvakānaṁ → buddhasāvakānaṁ (bj, sya-all, pts) | na ādiyanti → nādiyanti (bj) | na aññā → nāññā (bj) | sussūsanti → sussusanti (cck) | anusiṭṭhiṁ → anusiṭṭhiṁ nādiyanti (sya-all) | ādiyanti na sussūsanti → sussusanti (sya-all) Evaṁ buddhānaṁ sāvakānaṁ vacanaṁ byappathaṁ desanaṁ anusiṭṭhiṁ nādiyantīti avadāniyāti—
sāvakānaṁ → buddhasāvakānaṁ (bj, sya-all) | avadāniyāti → (sya-all) | sāvakānaṁ → buddhānaṁ buddhasāvakānaṁ (cck: sī. syā.) | avadāniyā → Bp S ad. ti. (pts note) avadāniyā.
Avadāniyā → Si om. (pts note)

Te visame niviṭṭhāti visame kāyakamme niviṭṭhā,
niviṭṭhāti → niviṭṭhāti visameti (bj, pts) | visame → -13 Si om. (pts note) visame vacīkamme niviṭṭhā, visame manokamme niviṭṭhā, visame pāṇātipāte niviṭṭhā, visame adinnādāne niviṭṭhā, visame kāmesumicchācāre niviṭṭhā, visame musāvāde niviṭṭhā, visamāya pisuṇāya vācāya …
pisuṇāya → pisunāya (bj) | vācāya → vācāya niviṭṭhā (bj, cck, sya-all, pts) visamāya pharusāya vācāya …
vācāya → vācāya niviṭṭhā (bj, sya-all, pts) visame samphappalāpe …
samphappalāpe → samphappalāpe niviṭṭhā (bj, sya-all, pts) visamāya abhijjhāya niviṭṭhā, visame byāpāde …
byāpāde → vyāpāde niviṭṭhā (bj, sya-all, pts) visamāya micchādiṭṭhiyā niviṭṭhā, visamesu saṅkhāresu niviṭṭhā, visamesu pañcasu kāmaguṇesu niviṭṭhā,
pañcasu → S pañcak-. (pts note) visamesu pañcasu nīvaraṇesu niviṭṭhā viniviṭṭhā patiṭṭhitā allīnā upagatā ajjhositā adhimuttā laggā laggitā palibuddhāti—
paṇidhiyā → -3 Bp S om. (pts note) | niviṭṭhā → Bp S viniviṭṭhā. (pts note) avadāniyā te visame niviṭṭhā.

Dukkhūpanītā paridevayantīti. Dukkhūpanītāti dukkhappattā dukkhasampattā dukkhūpagatā,
dukkhūpanītāti → dukkhūpanītāti dukkhūpanītā (sya-all) | dukkhūpagatā → dukkhupagatā (sya-all, pts) mārappattā mārasampattā mārūpagatā,
mārūpagatā → mārupagatā (sya-all, pts) maraṇappattā maraṇasampattā maraṇūpagatā.
maraṇūpagatā → maraṇupagatāti dukkhūpanītā (sya-all) Paridevayantīti lapanti lālapanti, socanti kilamanti paridevanti urattāḷiṁ kandanti sammohaṁ āpajjantīti—
lālapanti → sallapanti (bj) | lapanti → lālapanti (bj: syā, machasaṁ) | lālapanti → sallapanti (cck: sī.) dukkhūpanītā paridevayanti.

Kiṁsū bhavissāma ito cutāseti ito cutā kiṁ bhavissāma?
kiṁsū → kiṁ su (bj, pts) | kiṁ → kiṁsu (sya-all, pts) | cutāse → S cutose as before. (pts note) | su → S om. (pts note) Nerayikā bhavissāma, tiracchānayonikā bhavissāma, pettivisayikā bhavissāma,
pettivisayikā → pittivisayikā (sya-all, pts) manussā bhavissāma,
bhavissāma → -8 Si om. (pts note) devā bhavissāma,
kiṁ → Bp S om. (pts note) rūpī bhavissāma, arūpī bhavissāma, saññī bhavissāma, asaññī bhavissāma, nevasaññīnāsaññī bhavissāma, “bhavissāma nu kho mayaṁ anāgatamaddhānaṁ, nanu kho bhavissāma anāgatamaddhānaṁ, kiṁ nu kho bhavissāma anāgatamaddhānaṁ,
addhānam → -9 Si om. (pts note) kathaṁ nu kho bhavissāma anāgatamaddhānaṁ,
anāgatamaddhānaṁ → anagātam addhānaṁ (pts) kiṁ hutvā kiṁ bhavissāma nu kho mayaṁ anāgatamaddhānan”ti saṁsayapakkhandā vimatipakkhandā dveḷhakajātā lapanti lālapanti,
saṁsayapakkhandā vimatipakkhandā → saṁsayapakkhannā vimatipakkhannā (bj, sya-all) | lālapanti → sallapanti (bj) | kiṁ → (pts) | saṁsayapakkhannā → pakkandantā (bj: sīmu10); pakkandā (bj: machasaṁ) | sallapanti → lālapanti (bj: syā, machasaṁ) | kho → -10 S om. (pts note) | saṁsayapakkhannā → Bp -pakkhandhā; S -pakkhandhāndā. (pts note) | vimatipakkhannā → Bp S -pakkhandhā. (pts note) socanti kilamanti paridevanti urattāḷiṁ kandanti sammohaṁ āpajjantīti—
āpajjantīti kiṁsū → āpajjantī ti kiṁ su (pts) kiṁsū bhavissāma ito cutāse.
kiṁsū → kiṁ su (bj)

Tenāha bhagavā—

“Kāmesu giddhā pasutā pamūḷhā, avadāniyā te visame niviṭṭhā; Dukkhūpanītā paridevayanti, kiṁsū bhavissāma ito cutāse”ti.
kiṁsū → kiṁ su (bj, pts)

Tasmā hi sikkhetha idheva jantu, Yaṁ kiñci jaññā visamanti loke;
hi → hī (bj) Na tassa hetū visamaṁ careyya, Appañhidaṁ jīvitamāhu dhīrā.
hetū → hetu (bj, pts) dhīrā → Bp sampannāgato as often. (pts note)

Tasmā hi sikkhetha idheva jantūti. Tasmāti taṅkāraṇā taṁhetu tappaccayā taṁnidānā, etamādīnavaṁ sampassamāno kāmesūti—
tasmāti → tasmāti tasmā (bj) | taṁnidānā etamādīnavaṁ sampassamāno → tannidānā etaṁ ādīnavaṁ passamāno (bj) | taṅkāraṇā → tasmā taṁ kāraṇā (sya-all) tasmā. Sikkhethāti tisso sikkhā— adhisīlasikkhā, adhicittasikkhā, adhipaññāsikkhā.

Katamā adhisīlasikkhā? Idha bhikkhu sīlavā hoti, pātimokkhasaṁvarasaṁvuto viharati ācāragocarasampanno, aṇumattesu vajjesu bhayadassāvī, samādāya sikkhati sikkhāpadesu.
pātimokkhasaṁvarasaṁvuto → pāṭimokkhasaṁvarasaṁvuto (sya-all) Khuddako sīlakkhandho, mahanto sīlakkhandho, sīlaṁ patiṭṭhā ādi caraṇaṁ saṁyamo saṁvaro mokkhaṁ pāmokkhaṁ kusalānaṁ dhammānaṁ samāpattiyā—
pāmokkhaṁ → (bj) | mokkhaṁ pāmokkhaṁ → mukhaṁ pamukhaṁ (sya-all, pts) | mukhaṁ → S adhimuñcanto. (pts note) | pamukham → S siti. (pts note) ayaṁ adhisīlasikkhā.
Ayaṁ → S upaṭṭhapanto. (pts note)

Katamā adhicittasikkhā? Idha bhikkhu vivicceva kāmehi vivicca akusalehi dhammehi savitakkaṁ savicāraṁ vivekajaṁ pītisukhaṁ paṭhamaṁ jhānaṁ upasampajja viharati.
paṭhamaṁ jhānaṁ → paṭhamajjhānaṁ (bj) Vitakkavicārānaṁ vūpasamā ajjhattaṁ sampasādanaṁ cetaso ekodibhāvaṁ avitakkaṁ avicāraṁ samādhijaṁ pītisukhaṁ dutiyaṁ jhānaṁ upasampajja viharati.
dutiyaṁ jhānaṁ → dutiyajjhānaṁ (bj) Pītiyā ca virāgā upekkhako ca viharati sato ca sampajāno sukhañca kāyena paṭisaṁvedeti, yaṁ taṁ ariyā ācikkhanti—“upekkhako satimā sukhavihārī”ti tatiyaṁ jhānaṁ upasampajja viharati.
tatiyaṁ jhānaṁ → taṁ tatiyajjhānaṁ (bj) | tatiyajjhānaṁ → tatiyaṁ jhānaṁ (bj: bahūsu) | sato → Bp S imāyo tisso sikkhāyo. (pts note) Sukhassa ca pahānā dukkhassa ca pahānā pubbeva somanassadomanassānaṁ atthaṅgamā adukkhamasukhaṁ upekkhāsatipārisuddhiṁ catutthaṁ jhānaṁ upasampajja viharati—
pahānā → pahāṇā (bj) | catutthaṁ jhānaṁ → catutthajjhānaṁ (bj) | asukhaṁ → adukkhamasukhaṁ (bj: a.nid) ayaṁ adhicittasikkhā.

Katamā adhipaññāsikkhā? Idha bhikkhu paññavā hoti udayatthagāminiyā paññāya samannāgato, ariyāya nibbedhikāya sammādukkhakkhayagāminiyā. So “idaṁ dukkhan”ti yathābhūtaṁ pajānāti, “ayaṁ dukkhasamudayo”ti yathābhūtaṁ pajānāti, “ayaṁ dukkhanirodho”ti yathābhūtaṁ pajānāti, “ayaṁ dukkhanirodhagāminī paṭipadā”ti yathābhūtaṁ pajānāti. “Ime āsavā”ti yathābhūtaṁ pajānāti, “ayaṁ āsavasamudayo”ti yathābhūtaṁ pajānāti, “ayaṁ āsavanirodho”ti yathābhūtaṁ pajānāti, “ayaṁ āsavanirodhagāminī paṭipadā”ti yathābhūtaṁ pajānāti— ayaṁ adhipaññāsikkhā.

Imā tisso sikkhāyo āvajjanto sikkheyya,
imā → imāyo (bj) | sikkhāyo āvajjanto → sikkhā āvajjento (sya-all) | imāyo → imā (bj: a.nid) jānanto sikkheyya, passanto sikkheyya, paccavekkhanto sikkheyya, cittaṁ adhiṭṭhahanto sikkheyya, saddhāya adhimuccanto sikkheyya, vīriyaṁ paggaṇhanto sikkheyya, satiṁ upaṭṭhapento sikkheyya,
upaṭṭhapento → upaṭṭhahanto (sya-all) cittaṁ samādahanto sikkheyya, paññāya pajānanto sikkheyya, abhiññeyyaṁ abhijānanto sikkheyya, pariññeyyaṁ parijānanto sikkheyya, pahātabbaṁ pajahanto sikkheyya, bhāvetabbaṁ bhāvento sikkheyya, sacchikātabbaṁ sacchikaronto sikkheyya ācareyya samācareyya samādāya vatteyya.

Idhāti imissā diṭṭhiyā imissā khantiyā imissā ruciyā imasmiṁ ādāye imasmiṁ dhamme imasmiṁ vinaye imasmiṁ dhammavinaye imasmiṁ pāvacane imasmiṁ brahmacariye imasmiṁ satthusāsane imasmiṁ attabhāve imasmiṁ manussaloke—
ādāye → ādāse (bj: sīmu10) tena vuccati idhāti. Jantūti satto naro …pe… manujoti— tasmā hi sikkhetha idheva jantu.
sikkhetha → S sikkheyya. (pts note)

Yaṁ kiñci jaññā visamanti loketi. Yaṁ kiñcīti sabbena sabbaṁ sabbathā sabbaṁ asesaṁ nissesaṁ pariyādiyanavacanametaṁ—
pariyādiyanavacanametaṁ → pariyādāyavacanametaṁ (sya-all); pariyādāyavacanaṁ etaṁ (pts-vp-pli1) | pariyādiyanavacanametaṁ → paridāyavacanametaṁ (cck: syā.) | nissesaṁ → S om. (pts note) | pariyādāyavacanaṁ → S pariyādiya-. (pts note) yaṁ kiñcīti. Visamanti jaññāti visamaṁ kāyakammaṁ visamanti jāneyya,
ti → -2 Bp S visaman ti jaññā ti. (pts note) visamaṁ vacīkammaṁ visamanti jāneyya,
jāneyya → S jāneyyā throughout. (pts note) visamaṁ manokammaṁ visamanti jāneyya, visamaṁ pāṇātipātaṁ visamoti jāneyya,
visamaṁ pāṇātipātaṁ → visamo pāṇātipāto (bj) visamaṁ adinnādānaṁ visamanti jāneyya,
visaman → S visamā. (pts note) visamaṁ kāmesumicchācāraṁ visamoti jāneyya,
visamaṁ kāmesumicchācāraṁ → visamo kāmesu micchācāro (bj) visamaṁ musāvādaṁ visamoti jāneyya,
visamaṁ musāvādaṁ → visamo musāvādo (bj) visamaṁ pisuṇaṁ vācaṁ visamāti jāneyya,
visamaṁ pisuṇaṁ vācaṁ → visamā pisunā vācā (bj) visamaṁ pharusaṁ vācaṁ visamāti jāneyya,
visamaṁ pharusaṁ vācaṁ → visamā pharusā vācā (bj) | pharusaṁ → S pharusā-. (pts note) visamaṁ samphappalāpaṁ visamoti jāneyya,
visamaṁ samphappalāpaṁ → visamo samphappalāpo (bj) visamaṁ abhijjhaṁ visamāti jāneyya, visamaṁ byāpādaṁ visamoti jāneyya, visamaṁ micchādiṭṭhiṁ visamāti jāneyya,
micchādiṭṭhiṁ → S -diṭṭhi. (pts note) visame saṅkhāre visamāti jāneyya,
visame saṅkhāre → visamā pañca kāmaguṇā (bj) visame pañca kāmaguṇe visamāti jāneyya,
visame → visamāni (bj) visame pañca nīvaraṇe visamāti jāneyya ājāneyya vijāneyya paṭivijāneyya paṭivijjheyya.
paṭivijāneyya → paṭijāneyya (bj, pts) | jāneyya → -7 Bp S om. (pts note) | ājāneyya → S ājāneyyā . . . paṭijāneyyā. (pts note) | paṭijāneyya → Bp paṭivijāneyya. (pts note) Loketi apāyaloke …pe… āyatanaloketi— yaṁ kiñci jaññā visamanti loke.

Na tassa hetū visamaṁ careyyāti.
hetū → hetu (bj, pts) Visamassa kāyakammassa hetu visamaṁ na careyya, visamassa vacīkammassa hetu visamaṁ na careyya,
careyya → S careyyā. (pts note) visamassa manokammassa hetu visamaṁ na careyya, visamassa pāṇātipātassa hetu visamaṁ na careyya, visamassa adinnādānassa hetu visamaṁ na careyya, visamassa kāmesumicchācārassa hetu visamaṁ na careyya, visamassa musāvādassa hetu visamaṁ na careyya, visamāya pisuṇāya vācāya hetu visamaṁ na careyya,
pisuṇāya → pisunāya (bj) visamāya pharusāya vācāya hetu visamaṁ na careyya, visamassa samphappalāpassa hetu visamaṁ na careyya, visamāya abhijjhāya hetu visamaṁ na careyya,
hetu → Si om. (pts note) visamassa byāpādassa hetu visamaṁ na careyya, visamāya micchādiṭṭhiyā hetu visamaṁ na careyya, visamānaṁ saṅkhārānaṁ hetu visamaṁ na careyya,
visamaṁ → visame (sya-all, pts) | visame → Bp visamaṁ. (pts note) | careyya → -11 S om. (pts note) visamānaṁ pañcannaṁ kāmaguṇānaṁ hetu visamaṁ na careyya,
visamaṁ → visame (sya-all, pts) visamānaṁ pañcannaṁ nīvaraṇānaṁ hetu visamaṁ na careyya,
visamaṁ → visame (sya-all, pts) | visame → Bp S visamaṁ. (pts note) visamāya cetanāya hetu visamaṁ na careyya,
visamaṁ na careyya → (sya-all, pts) visamāya patthanāya hetu visamaṁ na careyya,
visamaṁ na careyya → (sya-all, pts) | hetu → Bp S ad. visamaṁ na careyya. (pts note) visamāya paṇidhiyā hetu visamaṁ na careyya na ācareyya na samācareyya na samādāya vatteyyāti— na tassa hetū visamaṁ careyya.
hetū → hetu (bj, pts)

Appañhidaṁ jīvitamāhu dhīrāti. Jīvitanti āyu ṭhiti yapanā yāpanā iriyanā vattanā pālanā jīvitaṁ jīvitindriyaṁ.
iriyanā → irīyanā (bj) Api ca dvīhi kāraṇehi appakaṁ jīvitaṁ—
jīvitaṁ → S jīvitan ti. (pts note) ṭhitiparittatāya vā appakaṁ jīvitaṁ, sarasaparittatāya vā appakaṁ jīvitaṁ.
sarasaparittatāya → S sarapattitāya, see p. 43, note 6. (pts note) Kathaṁ ṭhitiparittatāya appakaṁ jīvitaṁ?
ṭhitiparittatāya → ṭhitiparittatāya vā (bj) | jīvitaṁ → (bj) Atīte cittakkhaṇe jīvittha, na jīvati na jīvissati; anāgate cittakkhaṇe jīvissati, na jīvati na jīvittha;
jīvati → jīvatī (bj) | jīvissati → jīvittha (bj: sīmu10) | jīvittha → jīvissa (bj: sīmu10) paccuppanne cittakkhaṇe jīvati, na jīvittha na jīvissati.

“Jīvitaṁ attabhāvo ca, sukhadukkhā ca kevalā; Ekacittasamāyuttā, lahuso vattate khaṇo.
vattate khaṇo cullāsītisahassāni → vattatikkhaṇo cūḷāsītisahassāni (sya-all); vattati kkhaṇo cullāsīti sahassāni (pts) | vattate → vattati (bj: PTS) | kkhaṇo → S vattate khane. (pts note)

Cullāsītisahassāni, kappā tiṭṭhanti ye marū;
Cullāsīti → Si cūḷāsīti. (pts note) kappā → kappaṁ (bj: visu) Na tveva tepi jīvanti, dvīhi cittehi saṁyutā.
saṁyutā → samāhitā (sya-all, pts) | saṁyutā → samohitā (bj: sīmu10); samāhitā (bj: PTS) | cittehi → Bp S cittasamohitā. (pts note)

Ye niruddhā marantassa, tiṭṭhamānassa vā idha; Sabbepi sadisā khandhā, gatā appaṭisandhikā.
sabbepi → sabbeva (bj, sya-all, pts) | sabbeva → sabbepi (bj: sīmu11) appaṭisandhikā → appaṭisandhiyā (bj: visu) | appaṭisandhikā → Bp S appaṭisandhiyā. (pts note)

Anantarā ca ye bhaggā, ye ca bhaggā anāgatā;
bhaggā → bhaṅgā (sya-all, pts-vp-pli1) | anantarā → na antarā (bj: a.nid) | bhaggā → bhaṅgā (cck: sī. syā.) bhaggā → bhaṅgā (sya-all, pts) | bhaṅgā → S bhaggā. (pts note) Tadantare niruddhānaṁ, vesamaṁ natthi lakkhaṇe.
niruddhānaṁ → S vi-. (pts note) vesamaṁ → vesammaṁ (bj: a.nid, PTS) | vesammaṁ → S vesama. (pts note)

Anibbattena na jāto, paccuppannena jīvati; Cittabhaggā mato loko, paññatti paramatthiyā.
cittabhaggā → cittabhaṅgā (bj) | cittabhaggā mato loko → cittabhaṅgamatoloko (sya-all) | cittabhaggā mato → cittabbhaṅgamato (pts) | cittabbhaṅgamato → S -bhaṅgā-. (pts note) paramatthiyā → paramaṭṭhiti (bj: a.nid); paramaṭṭhiyā (bj: visu)

Yathā ninnā pavattanti, chandena pariṇāmitā; Acchinnadhārā vattanti, saḷāyatanapaccayā.
acchinnadhārā → acchinnavārā (sya-all, pts) | acchinnadhārā → acchinnavārā (bj: PTS) | acchinnavārā → Bp S -dhārā. (pts note) saḷāyatanapaccayā → ayaṁ gāthā visuddhimagge dissati (bj note)

Anidhānagatā bhaggā, puñjo natthi anāgate;
bhaggā → bhaṅgā (sya-all, pts) | bhaṅgā → S maggā (= bhaggā). (pts note) Nibbattā ye ca tiṭṭhanti, āragge sāsapūpamā.
Nibbattā ye ca → nibbattāyeva (sabbattha) | ye ca → yeva (bj, pts) | nibbattā ye ca → nibbattāyeva (sya-all) | ca → nibbattāyeva (cck: sabbattha)

Nibbattānañca dhammānaṁ, bhaṅgo nesaṁ purakkhato;
nesaṁ → tesaṁ (bj) | purakkhato → purekkhato (sya-all, pts) | purekkhato → purakkhatotipi pāṭho (sya-all note) | bhaṅgo → S bhakkhe. (pts note) | purekkhato → Bp and Si vḷ. purakkhato (pts note) Palokadhammā tiṭṭhanti, purāṇehi amissitā.
palokadhammā → S saloka-. (pts note)

Adassanato āyanti, bhaṅgā gacchantyadassanaṁ;
adassanato → adassanāto (bj) gacchantyadassanaṁ → gacchanti dassanaṁ (sya-all, csp1ed) | gacchantyadassanaṁ → gacchanti dassanaṁ (cck) | gacchantyadassanaṁ vijjuppādova → gacchanti dassanaṁ vijjuppādo va (pts) | gacchantyadassanaṁ → gacchanti adassanaṁ (bj: sīmu11) Vijjuppādova ākāse, uppajjanti vayanti cā”ti.
vayanti → S Si vyanti. (pts note)

Evaṁ ṭhitiparittatāya appakaṁ jīvitaṁ.

Kathaṁ sarasaparittatāya appakaṁ jīvitaṁ?
sarasaparittatāya → sarasaparittatāyā (pts) | appakaṁ → appakaṁ jīvitam assāsupanibaddhaṁ (pts) | sarasaparittatāyā → S sarap-. (pts note) Assāsūpanibandhaṁ jīvitaṁ, passāsūpanibandhaṁ jīvitaṁ, assāsapassāsūpanibandhaṁ jīvitaṁ, mahābhūtūpanibandhaṁ jīvitaṁ, kabaḷīkārāhārūpanibandhaṁ jīvitaṁ, usmūpanibandhaṁ jīvitaṁ, viññāṇūpanibandhaṁ jīvitaṁ.
assāsūpanibandhaṁ → assāsūpanibaddhaṁ (bj); assāsupanibaddhaṁ (sya-all); passāsupanibaddhaṁ (pts) | passāsūpanibandhaṁ → passāsupanibaddhaṁ (bj, sya-all); assāsappassāsupanibaddhaṁ (pts) | assāsapassāsūpanibandhaṁ → assāsapassāsūpanibaddhaṁ (bj); assāsappassāsupanibaddhaṁ (sya-all); mahābhūtupanibaddhaṁ (pts) | mahābhūtūpanibandhaṁ → mahābhūtupanibaddhaṁ (bj, sya-all); usmūpanibaddhaṁ jīvitam kavaḷiṅkārāhārupanibaddhaṁ (pts) | kabaḷīkārāhārūpanibandhaṁ → kabalīkārāhārūpanibaddhaṁ (bj); usmūpanibaddhaṁ (sya-all); viññāṇupanibaddhaṁ (pts) | usmūpanibandhaṁ → usmūpanibaddhaṁ (bj); kavaḷiṅkārāhārupanibaddhaṁ (sya-all) | viññāṇūpanibandhaṁ → viññāṇūpanibaddhaṁ (bj); viññāṇupanibaddhaṁ (sya-all) | jīvitaṁ → -7 S om. (pts note) | assāsappassāsupanibaddhaṁ → S assāsap-. (pts note) | jīvitam → -9 After. (pts note) | jīvitaṁ → -10 in Bp S (Bp kabaḷi-; S kabaliṅkāhār- and usupa-). (pts note) Mūlampi imesaṁ dubbalaṁ, pubbahetūpi imesaṁ dubbalā.
imesaṁ → S imesā. (pts note) | dubbalā → S dubbalo. (pts note) Ye paccayā tepi dubbalā, yepi pabhāvikā tepi dubbalā.
ye → yepi (bj, sya-all, pts) | yepi pabhāvikā tepi → yāpi pabhavikā sāpi (bj) | pabhāvikā → pabhavikā (sya-all) | sāpi → yepi. . . tepi (bj: sīmu11, PTS) | pi → Bp om. (pts note) | ye → S te. (pts note) | pabhavikā → Bp pabhāvitā. (pts note) Sahabhūpi imesaṁ dubbalā, sampayogāpi imesaṁ dubbalā, sahajāpi imesaṁ dubbalā, yāpi payojikā sāpi dubbalā, aññamaññaṁ ime niccadubbalā, aññamaññaṁ anavaṭṭhitā ime.
anavaṭṭhitā → anavatthitā (sya-all) | sahabhūpi → sahabhūmī pi (bj: sīmu11, a.nid) | sahabhū → S sahabhumi. (pts note) | payojikā → Bp S payojitā. (pts note) | niccadubbalā → After. (pts note) | ime → ni Bp. (pts note) | anavaṭṭhitā → S anapaṭṭhitā. (pts note) Aññamaññaṁ paripātayanti ime, aññamaññassa hi natthi tāyitā, na cāpi ṭhapenti aññamaññaṁ ime.
aññamaññaṁ ime → aññamaññime (sya-all) | paripātayanti → paripāṭayanti (pts) | paripāṭayanti → S pariviṭāyanti. (pts note) Yopi nibbattako so na vijjati.

“Na ca kenaci koci hāyati, gandhabbā ca ime hi sabbaso;
gandhabbā → bhaṅgabyā (bj, sya-all, pts) | bhaṅgabyā → gandhabbā (bj: sīmu11, a.nid, machasaṁ) | Bhaṅgabyā → Bp S gandhabbā. (pts note) Purimehi pabhāvikā ime, yepi pabhāvikā te pure matā;
pabhāvikā → pabhāvitā (bj, sya-all, pts) pabhāvikā → pabhavakā (bj); pabhāvitā (sya-all) | yepi pabhāvikā → ye pi pabhāvitā (pts) | pabhavakā → pabhāvitā. . . . pabhāvikā (bj: sīmu11, PTS, machasaṁ) | pabhāvitā → S pabhāvitāvo (?)--Pabhāvitā=pabhavikā of Si note 15. (pts note) Purimāpi ca pacchimāpi ca, aññamaññaṁ na kadāci maddasaṁsū”ti.
maddasaṁsūti → maddasunti (bj) | addasaṁsū → -1 Bp -cim addasaṁ; S -cim addasaṁsu. (pts note)

Evaṁ sarasaparittatāya appakaṁ jīvitaṁ.

Api ca cātumahārājikānaṁ devānaṁ jīvitaṁ upādāya manussānaṁ appakaṁ jīvitaṁ parittakaṁ jīvitaṁ thokaṁ jīvitaṁ khaṇikaṁ jīvitaṁ lahukaṁ jīvitaṁ ittaraṁ jīvitaṁ anaddhanīyaṁ jīvitaṁ naciraṭṭhitikaṁ jīvitaṁ.
thokaṁ → thokakaṁ (mr) | parittakaṁ → parittaṁ (bj) | thokaṁ → thokakaṁ (cck: ka.) | thokaṁ → Bp thokākaṁ, below thokakaṁ as S below. (pts note) | ittaraṁ → S ittharaṁ here and below. (pts note) | anaddhanīyaṁ → Bp anaddhanikaṁ here and below; S anandānikaṁ, below anuddhānikam. (pts note) Tāvatiṁsānaṁ devānaṁ …pe… yāmānaṁ devānaṁ … tusitānaṁ devānaṁ … nimmānaratīnaṁ devānaṁ … paranimmitavasavattīnaṁ devānaṁ …
paranimmitavasavattīnaṁ → parinimmitavasavattīnaṁ (pts) brahmakāyikānaṁ devānaṁ jīvitaṁ upādāya manussānaṁ appakaṁ jīvitaṁ parittakaṁ jīvitaṁ thokaṁ jīvitaṁ khaṇikaṁ jīvitaṁ lahukaṁ jīvitaṁ ittaraṁ jīvitaṁ anaddhanīyaṁ jīvitaṁ naciraṭṭhitikaṁ jīvitaṁ.
parittakaṁ → parittaṁ (bj) | jīvitaṁ → Bp repeats from lahukaṁ jīvitaṁ, l. 5 above. (pts note) | thokaṁ → Bp S thokakaṁ. (pts note)

Vuttañhetaṁ bhagavatā—
vuttañhetaṁ → vuttampi cetaṁ (bj)

“Appamidaṁ, bhikkhave, manussānaṁ āyu. Gamaniyo samparāyo mantāya boddhabbaṁ, kattabbaṁ kusalaṁ, caritabbaṁ brahmacariyaṁ, natthi jātassa amaraṇaṁ.
boddhabbaṁ → phoṭṭhabbaṁ (sya-all, pts) | mantāya → S samantāya. (pts note) Yo, bhikkhave, ciraṁ jīvati so vassasataṁ appaṁ vā bhiyyo.
bhiyyo → bhiyyo vā (bj) | yo → yo hi (pts) | hi → Bp om. (pts note)

Appamāyu manussānaṁ, hīḷeyya naṁ suporiso;
hīḷeyya → hiḷeyya (sya-all) | hīḷeyya → S hīleyyā. (pts note) Careyyādittasīsova, natthi maccussanāgamo.
careyy → S careyya ritta-. (pts note)

Accayanti ahorattā, jīvitaṁ uparujjhati; Āyu khiyyati maccānaṁ, kunnadīnaṁva odakan”ti.
khiyyati → khīyati (bj, sya-all); jīyati (pts) odakanti → odakaṁ (bj); ūdakanti (sya-all) | odakaṁ → mārasaṁyutta > paṭhamavagga; mahāniddesa > jarāsuttaniddesa (bj note) | ūdakan → Bp odakan. (pts note)

Appañhidaṁ jīvitamāhu dhīrāti. Dhīrāti dhīrā, dhitimāti dhīrā, dhitisampannāti dhīrā, dhīkatapāpāti dhīrā.
dhīrā → (bj, sya-all) | dhīkatapāpāti → dhikkitapāpāti (bj); dhikkatapāpāti (sya-all); dhitisampannā ti (pts) | dhitimāti → ti (pts) | dhitisampannāti → ti dhitimā ti (pts) | dhīrā’ti → ‘dhīrā’ti dhīrā (bj: sīmu11) | dhikkitapāpāti → dhikkatapāpāti (bj: sīmu11, PTS) | Dhīrā → S dhīrāṇa dhīra. (pts note) Dhī vuccati paññā.
dhī → dhikkatapāpā ti dhīrā dhi (pts) | vuccati → -13 Bp dhikata-; Si dhikkitā- (dhik-krta); S vigativāpāti dhīrā. Dhittati. (pts note) Yā paññā pajānanā vicayo pavicayo dhammavicayo sallakkhaṇā upalakkhaṇā paccupalakkhaṇā paṇḍiccaṁ kosallaṁ nepuññaṁ vebhabyā cintā upaparikkhā bhūri medhā pariṇāyikā vipassanā sampajaññaṁ patodo paññā paññindriyaṁ paññābalaṁ paññāsatthaṁ paññāpāsādo paññāāloko paññāobhāso paññāpajjoto paññāratanaṁ amoho dhammavicayo sammādiṭṭhi, tāya paññāya samannāgatattā dhīrā.
cintā → cintā mantā (bj) | bhūri → bhūrī (sya-all, pts) | vipassanā → vipassantā (pts) | paññāobhāso → paññaobhāso (pts) | sammādiṭṭhi → dhammasaṅgaṇī > cittuppādakaṇḍa (bj note) | dhammavicayo → Bp om. (pts note) | vebhabyā → S corrupt, points to a reading vebhabyañ, see below. (pts note) | paññāratanaṁ → S paññāsattaṁ paññā. (pts note) | samannāgatattā → Bp sampannāgatattā as usual. (pts note) Api ca khandhadhīrā dhātudhīrā āyatanadhīrā, paṭiccasamuppādadhīrā satipaṭṭhānadhīrā sammappadhānadhīrā iddhipādadhīrā, indriyadhīrā baladhīrā bojjhaṅgadhīrā maggadhīrā phaladhīrā nibbānadhīrā.
iddhipādadhīrā → (bj) | baladhīrā → (bj) | nibbānadhīrā → nibbāṇadhīrā (bj) | iddhipādadhīrā → S iddhippāda- as usual. (pts note) Te dhīrā evamāhaṁsu—
evamāhaṁsu → evamāhu (bj) “manussānaṁ appakaṁ jīvitaṁ, parittakaṁ jīvitaṁ, thokaṁ jīvitaṁ, khaṇikaṁ jīvitaṁ, lahukaṁ jīvitaṁ, ittaraṁ jīvitaṁ, anaddhanīyaṁ jīvitaṁ, naciraṭṭhitikaṁ jīvitan”ti.
appakaṁ → appaṁ (bj) | parittakaṁ → parittaṁ (bj) | jīvitaṁ khaṇikaṁ → (bj) Evamāhaṁsu evaṁ kathenti evaṁ bhaṇanti evaṁ dīpayanti evaṁ voharantīti—
appaṁ → S appam idaṁ. (pts note) appañhidaṁ jīvitamāhu dhīrā.
jīvitamāhu dhīrā → jīvitaṁ āhu dhīrāti (bj)

Tenāha bhagavā—

“Tasmā hi sikkhetha idheva jantu, yaṁ kiñci jaññā visamanti loke; Na tassa hetū visamaṁ careyya, appañhidaṁ jīvitamāhu dhīrā”ti.
hetū → hetu (bj)

Passāmi loke pariphandamānaṁ, Pajaṁ imaṁ taṇhagataṁ bhavesu;
taṇhagataṁ → taṇhāgataṁ (bj) Hīnā narā maccumukhe lapanti, Avītataṇhāse bhavābhavesu.

Passāmi loke pariphandamānanti. Passāmīti maṁsacakkhunāpi passāmi, dibbacakkhunāpi passāmi, paññācakkhunāpi passāmi, buddhacakkhunāpi passāmi, samantacakkhunāpi passāmi dakkhāmi olokemi nijjhāyāmi upaparikkhāmi. Loketi apāyaloke manussaloke devaloke khandhaloke dhātuloke āyatanaloke.

Pariphandamānanti taṇhāphandanāya phandamānaṁ, diṭṭhiphandanāya phandamānaṁ, kilesaphandanāya phandamānaṁ, payogaphandanāya phandamānaṁ, vipākaphandanāya phandamānaṁ, duccaritaphandanāya phandamānaṁ, rattaṁ rāgena phandamānaṁ,
rattaṁ rāgena → rattarāgena (sya-all) | rattaṁ → ratta (bj: syā) | rattaṁ → Si has rattarāgena . . . duṭṭhadosena down to thāma- gata-anusayehi; Bp has five times the reading here adopted rattaṁ, parāmattaṁ, vikkhepagataṁ, aniṭṭhagataṁ, thāmagataṁ; and S five times rattaṁ, muḷham, vinibandhaṁ, aniṭṭhagataṁ, thāmagataṁ. (pts note) duṭṭhaṁ dosena phandamānaṁ,
duṭṭhaṁ dosena → duṭṭhadosena (sya-all) | duṭṭhaṁ → duṭṭha (bj: syā) mūḷhaṁ mohena phandamānaṁ,
mūḷhaṁ → mūḷha (bj: syāma potthake īdisesu samāso dissati.) vinibaddhaṁ mānena phandamānaṁ,
vinibaddhaṁ mānena → vinibandhamānena (sya-all) | vinibaddhaṁ → vinibandhaṁ (pts) parāmaṭṭhaṁ diṭṭhiyā phandamānaṁ,
parāmaṭṭhaṁ diṭṭhiyā → parāmaṭṭhadiṭṭhiyā (sya-all) vikkhepagataṁ uddhaccena phandamānaṁ,
vikkhepagataṁ uddhaccena → vikkhepagatauddhaccena (sya-all) aniṭṭhaṅgataṁ vicikicchāya phandamānaṁ,
aniṭṭhaṅgataṁ → aniṭṭhāgataṁ (bj) | aniṭṭhaṅgataṁ vicikicchāya → aniṭṭhaṅgatavicikicchāya (sya-all) thāmagataṁ anusayehi phandamānaṁ,
thāmagataṁ anusayehi → thāmagataanusayehi (sya-all) lābhena phandamānaṁ, alābhena phandamānaṁ, yasena phandamānaṁ, ayasena phandamānaṁ, pasaṁsāya phandamānaṁ, nindāya phandamānaṁ, sukhena phandamānaṁ, dukkhena phandamānaṁ, jātiyā phandamānaṁ, jarāya phandamānaṁ, byādhinā phandamānaṁ,
byādhinā → S byadhiyā. (pts note) maraṇena phandamānaṁ, sokaparidevadukkhadomanassupāyāsehi phandamānaṁ, nerayikena dukkhena phandamānaṁ, tiracchānayonikena dukkhena phandamānaṁ, pettivisayikena dukkhena phandamānaṁ,
pettivisayikena → pittivisayikena (sya-all, pts) | pittivisayikena → S petti- throughout. (pts note) mānusikena dukkhena phandamānaṁ,
mānusikena → Bp mānussikena. (pts note) gabbhokkantimūlakena dukkhena phandamānaṁ,
gabbhokkantimūlakena → gabbhāvakkanti (bj: sīmu10) gabbhe ṭhitimūlakena dukkhena phandamānaṁ,
gabbhe ṭhitimūlakena → gabbhaṭṭhitimūlakena (bj) | gabbhaṭṭhitimūlakena → gabbhe ṭhiti (bj: syā, machasaṁ) | gabbhe → S gabbho thitaṁ mulakena. (pts note) gabbhā vuṭṭhānamūlakena dukkhena phandamānaṁ,
gabbhā vuṭṭhānamūlakena → gabbhavuṭṭhānamūlakena (bj, sya-all, pts) jātassūpanibandhakena dukkhena phandamānaṁ,
jātassūpanibandhakena → jātassupanibandhakena (bj); jātassupanibaddhikena (sya-all); jātass upanibandhikena (pts) jātassa parādheyyakena dukkhena phandamānaṁ, attūpakkamena dukkhena phandamānaṁ,
attūpakkamena → attūpakkamamūlakena (bj); attupakkamena (sya-all, pts) | attūpakkamamūlakena → attūpakkamenaṁ (bj: syā, machasaṁ) parūpakkamena dukkhena phandamānaṁ,
parūpakkamena → parūpakkamamūlakena (bj); parupakkamena (sya-all, pts) | parūpakkamamūlakena → parūpakkamena (bj: syā, machasaṁ) dukkhadukkhena phandamānaṁ, saṅkhāradukkhena phandamānaṁ,
phandamānaṁ → phandamanaṁ (pts) vipariṇāmadukkhena phandamānaṁ, cakkhurogena dukkhena phandamānaṁ,
phandamānaṁ → phadamānaṁ (pts) sotarogena dukkhena phandamānaṁ, ghānarogena dukkhena …pe… jivhārogena …
jivhārogena → jivhārogena dukkhena (bj, sya-all, pts) kāyarogena …
kāyarogena → kāyarogena dukkhena (sya-all, pts) | kāyarogena → S om. (pts note) sīsarogena …
sīsarogena → dukkhena (bj); sīsarogena dukkhena (sya-all, pts) | dukkhena → Bp S om. (pts note) kaṇṇarogena …
kaṇṇarogena → kaṇṇarogena dukkhena (bj) | kaṇṇarogena → S kann-. (pts note) mukharogena …
mukharogena → mukharogena dukkhena (bj) dantarogena …
dantarogena → dantarogena dukkhena (bj) kāsena … sāsena … pināsena … dāhena …
dāhena → ḍahena (bj, sya-all) | dāhena jarena → ḍahena jareṇa (pts) | ḍahena → S ḍāhena. (pts note) jarena … kucchirogena … mucchāya … pakkhandikāya … sūlāya …
sūlāya visucikāya → sulāya visūcikāya (sya-all, pts) | sūlāya → sūlena (bj: machasaṁ) | sulāya → Bp sūlena; S suleṇa. (pts note) visucikāya …
visucikāya → visūcikāya (bj) kuṭṭhena … gaṇḍena … kilāsena … sosena … apamārena …
apamārena → apamāreṇa (pts) dadduyā … kaṇḍuyā … kacchuyā … rakhasāya …
rakhasāya → nakhasāya (bj: sīmu11) | rakhasāya → Bp rakkhasāya. (pts note) vitacchikāya … lohitena … pittena …
pittena → S ad. semehana (= semhena). (pts note) madhumehena … aṁsāya … piḷakāya … bhagandalāya …
bhagandalāya → bhagandalena (bj, csp1ed); bhagaṇḍalena (pts-vp-pli1) | bhagandalāya → bhagandalena (cck) | bhagandalena → bhagandalāya (cck: syā.) pittasamuṭṭhānena ābādhena … semhasamuṭṭhānena ābādhena … vātasamuṭṭhānena ābādhena … sannipātikena ābādhena … utupariṇāmajena ābādhena …
ābādhena → ābāḍhena (pts) visamaparihārajena ābādhena … opakkamikena ābādhena … kammavipākajena ābādhena … sītena … uṇhena … jighacchāya … pipāsāya … uccārena … passāvena …
passāvena → Bp pasavena; S passāvena. (pts note) ḍaṁsamakasavātātapasarīsapasamphassena dukkhena …
ḍaṁsamakasavātātapasarīsapasamphassena → ḍaṁsamakasavātātapasiriṁsapasamphassena (bj, sya-all, pts) | ḍaṁsamakasavātātapasiriṁsapasamphassena → S -makassa-. (pts note) mātumaraṇena dukkhena … pitumaraṇena dukkhena … bhātumaraṇena dukkhena … bhaginimaraṇena dukkhena … puttamaraṇena dukkhena … dhītumaraṇena dukkhena … ñātibyasanena …
ñātibyasanena → S ad. dukkhena. (pts note) bhogabyasanena …
bhogabyasanena → S -vyasanena throughout. (pts note) rogabyasanena … sīlabyasanena … diṭṭhibyasanena dukkhena phandamānaṁ samphandamānaṁ vipphandamānaṁ vedhamānaṁ pavedhamānaṁ sampavedhamānaṁ passāmi dakkhāmi olokemi nijjhāyāmi upaparikkhāmīti— passāmi loke pariphandamānaṁ.

Pajaṁ imaṁ taṇhagataṁ bhavesūti.
taṇhagataṁ → taṇhāgataṁ (bj) | imaṁ → S dumaṁ. (pts note) | taṇhagataṁ → Bp S taṇhāgataṁ (S tan-). (pts note) Pajāti sattādhivacanaṁ. Taṇhāti rūpataṇhā, saddataṇhā, gandhataṇhā, rasataṇhā, phoṭṭhabbataṇhā, dhammataṇhā. Taṇhagatanti taṇhāgataṁ taṇhānugataṁ taṇhāyānusaṭaṁ taṇhāyāsannaṁ taṇhāya pātitaṁ abhibhūtaṁ pariyādinnacittaṁ.
taṇhagatanti taṇhāgataṁ → bhavataṇhā vibhavataṇhā (bj) | taṇhāyānusaṭaṁ taṇhāyāsannaṁ taṇhāya pātitaṁ → taṇhānusaṭaṁ taṇhāpattaṁ taṇhāparipatitaṁ (bj) | taṇhāyānusaṭaṁ taṇhāyāsannaṁ → taṇhānusaṭaṁ taṇhāyāpannaṁ (sya-all); taṇhānusaṭaṁ taṇhāya pannaṁ (pts) | taṇhāpattaṁ → taṇhādhipattaṁ (bj: a.nid) | taṇhāparipatitaṁ → pātitaṁ (bj: a.nid) | pātitaṁ → paripātitantipi pāṭho (sya-all note) | taṇhānusaṭaṁ → S tanhāyānusaṭam. (pts note) | pannaṁ → -15 Bp S taṇhāyāsannam (S tanhāya). (pts note) | pātitaṁ → Si vḷ. parip-. (pts note) Bhavesūti kāmabhave rūpabhave arūpabhaveti— pajaṁ imaṁ taṇhagataṁ bhavesu.
taṇhagataṁ → taṇhāgataṁ (bj)

Hīnā narā maccumukhe lapantīti.
lapantīti hīnā narāti → lapantī ti (pts) | Hīnā → S hīṇā ṇarā here and below. (pts note) Hīnā narāti hīnā narā hīnena kāyakammena samannāgatāti hīnā narā,
hīnā narā → (bj, sya-all) | narā → (sya-all, pts) | hīnena → Bp S ad. hīnā narā (S hīṇā ṇārā). (pts note) hīnena vacīkammena samannāgatāti hīnā narā,
narā → (sya-all, pts) | hīnā → -3 Bp S om. (pts note) hīnena manokammena samannāgatāti hīnā narā,
samannāgatāti hīnā narā → samannāgatā (bj) | narā → (sya-all, pts) hīnena pāṇātipātena samannāgatāti hīnā narā,
samannāgatāti hīnā narā → samannāgatā (bj) | narā → (sya-all, pts) | hīnā → Bp S ad. narā. (pts note) hīnena adinnādānena … hīnena kāmesumicchācārena … hīnena musāvādena … hīnāya pisuṇāya vācāya …
pisuṇāya → pisunāya (bj) hīnāya pharusāya vācāya … hīnena samphappalāpena … hīnāya abhijjhāya … hīnena byāpādena … hīnāya micchādiṭṭhiyā … hīnehi saṅkhārehi … hīnehi pañcahi kāmaguṇehi nīvaraṇehi …
kāmaguṇehi → kāmaguṇehi hīnehi pañcahi (bj, sya-all, pts) hīnāya cetanāya … hīnāya patthanāya …
patthanāya → S paṭṭhanāya. (pts note) hīnāya paṇidhiyā samannāgatāti hīnā narā hīnā nihīnā ohīnā omakā lāmakā chatukkā parittāti—
narā hīnā → (bj, sya-all) | ohīnā → (bj, sya-all, pts) | chatukkā → chattakā (bj); jatukkā (sya-all) | samannāgatāti hīnā narā → samannāgatā ti (pts) | chatukkā parittāti → jatukkā parittā ti (pts) | chattakā → jatukkā (bj: sīmu11) | samannāgatā → Bp S -gatattā. (pts note) | hīnā → Bp S ad. narā hīnā. (pts note) | nihīnā → Bp S ad. ohīnā. (pts note) | jatukkā → S jatunna; Bp ?. (pts note) hīnā narā. Maccumukhe lapantīti.
lapantīti maccumukheti → lapantī ti maccumukhe (pts) Maccumukheti māramukhe maraṇamukhe, maccuppattā maccusampattā maccūpāgatā,
maccūpāgatā → maccūpagatā (bj); maccupāgatā (pts) | maccuppattā → S maccupannā (= pattā?). (pts note) mārappattā mārasampattā mārūpāgatā,
mārūpāgatā → mārūpagatā (bj); mārupāgatā (sya-all, pts) maraṇappattā maraṇasampattā maraṇūpāgatā lapanti lālapanti socanti kilamanti paridevanti urattāḷiṁ kandanti sammohaṁ āpajjantīti—
maraṇappattā maraṇasampattā maraṇūpāgatā → muccupagatā … mārūpagatā … maraṇūpagatā (bj mnd2:44 [Guhaṭṭhakasuttaniddesa]) | lālapanti → sallapanti (bj) | maraṇūpāgatā → maraṇupāgatā (sya-all, pts) hīnā narā maccumukhe lapanti.

Avītataṇhāse bhavābhavesūti. Taṇhāti rūpataṇhā …pe…
ti → -11 Si om. (pts note) dhammataṇhā. Bhavābhavesūti bhavābhave kammabhave punabbhave kāmabhave, kammabhave kāmabhave punabbhave rūpabhave,
punabbhave → S ad. kāmabhave. (pts note) kammabhave rūpabhave punabbhave arūpabhave, kammabhave arūpabhave punabbhave punappunabbhave, punappunagatiyā punappunaupapattiyā punappunapaṭisandhiyā punappunaattabhāvābhinibbattiyā,
punappunaupapattiyā → punappunauppattiyā (bj) | gatiyā → -13 Bp punappunabhave punappunagatiyā; S punabbhave punabbhave gatiyā. (pts note) | punappunaṁ → S punappuna; Bp too probably. (pts note) | punappunaṁ → Bp S punappuna. (pts note) | punappunaṁ → S punappuna; Bp too probably. (pts note) avītataṇhā avigatataṇhā acattataṇhā avantataṇhā. Amuttataṇhā appahīnataṇhā appaṭinissaṭṭhataṇhāti— avītataṇhāse bhavābhavesu.

Tenāha bhagavā—

“Passāmi loke pariphandamānaṁ, pajaṁ imaṁ taṇhagataṁ bhavesu;
taṇhagataṁ → taṇhāgataṁ (bj) Hīnā narā maccumukhe lapanti, avītataṇhāse bhavābhavesū”ti.

Mamāyite passatha phandamāne, Maccheva appodake khīṇasote;
maccheva → macchova (si) | appodake khīṇasote → appodakakhīṇasote (sya-all) | maccheva → macchova (bj: sīmu11) | appodake → appodaka (bj: syā) | maccheva → macchova (cck: sī.) | appodake → Si appodaka throughout. (pts note) Etampi disvā amamo careyya, Bhavesu āsattimakubbamāno.
amamo → ammo (bj) | etampi → evampi (bj: sīmu11)

Mamāyite passatha phandamāneti. Mamattāti dve mamattā— taṇhāmamattañca diṭṭhimamattañca. Katamaṁ taṇhāmamattaṁ? Yāvatā taṇhāsaṅkhātena sīmakataṁ mariyādikataṁ odhikataṁ pariyantakataṁ pariggahitaṁ mamāyitaṁ.
mariyādikataṁ → mariyādīkataṁ (bj) | pariyantakataṁ → pariyantikataṁ (sya-all, pts) | mariyādīkataṁ → sīmākataṁ (bj: sīmu11); mariyādakataṁ (bj: sīmu10, machasaṁ) | mariyādikataṁ → Bp S om. (pts note) | pariyantikataṁ → Bp pariyantakataṁ; S pariyantaṁ kataṁ. (pts note) Idaṁ mamaṁ, etaṁ mamaṁ, ettakaṁ mamaṁ, ettāvatā mamaṁ, mama rūpā saddā gandhā rasā phoṭṭhabbā, attharaṇā pāvuraṇā dāsidāsā ajeḷakā kukkuṭasūkarā hatthigavāssavaḷavā khettaṁ vatthu hiraññaṁ suvaṇṇaṁ gāmanigamarājadhāniyo raṭṭhañca janapado ca koso ca koṭṭhāgārañca,
pāvuraṇā → pāpuraṇā (bj, pts) | raṭṭhañca → raṭṭhaṁ (bj) | ca → (bj) | pāvuraṇā dāsidāsā → pāpuraṇā dāsīdāsā (sya-all) | gāmanigamarājadhāniyo → Bp -rājaṭṭhaniyo. (pts note) kevalampi mahāpathaviṁ taṇhāvasena mamāyati.
mahāpathaviṁ → mahāpaṭhaviṁ (bj, sya-all) Yāvatā aṭṭhasataṁ taṇhāvicaritaṁ,
aṭṭhasataṁ taṇhāvicaritaṁ → aṭṭhasatataṇhāvicaritaṁ (bj, pts); aṭṭhasatataṇhāviparītaṁ (sya-all) | yāvatā → ‘yāvatā’ti syāma potthake natthi (bj note) | yāvatā → Si om. (pts note) | aṭṭhasatataṇhāvicaritaṁ → Bp aṭṭhasataṁ taṇhā-; S aṭṭhārasatataṇhā-; Si aṭṭhasatataṇhāviparitaṁ. (pts note) idaṁ taṇhāmamattaṁ.

Katamaṁ diṭṭhimamattaṁ? Vīsativatthukā sakkāyadiṭṭhi, dasavatthukā micchādiṭṭhi, dasavatthukā antaggāhikā diṭṭhi;
antaggāhikā → S -gāhikāya. (pts note) yā evarūpā diṭṭhi diṭṭhigataṁ diṭṭhigahanaṁ diṭṭhikantāro diṭṭhivisūkāyikaṁ diṭṭhivipphandikaṁ diṭṭhisaṁyojanaṁ gāho paṭiggāho abhiniveso parāmāso kummaggo micchāpatho micchattaṁ titthāyatanaṁ vipariyesaggāho viparītaggāho vipallāsaggāho micchāgāho “ayāthāvakasmiṁ yāthāvakan”ti gāho.
paṭiggāho → patiṭṭhāho (si, Ma-aka) | diṭṭhivipphandikaṁ diṭṭhisaṁyojanaṁ → diṭṭhivipphanditaṁ diṭṭhisaññojanaṁ (bj, sya-all) | ayāthāvakasmiṁ yāthāvakanti → ayāthāvatasmiṁ yāthāvatanti (bj) | viparītaggāho → vīparītaggāho (sya-all) | diṭṭhigahanaṁ → diṭṭhigahaṇaṁ (pts) | diṭṭhivipphandikaṁ → diṭṭhivipphanditaṁ (pts) | vipariyesaggāho viparītaggāho vipallāsaggāho → vipariyesagāho viparittagāho vippallāsagāho (pts) | diṭṭhivipphanditaṁ → vipphandikaṁ (bj: sīmu10, machasaṁ) | paṭiggāho → patiṭṭhāho (bj: sīmu10, machasaṁ) | yāthāvata’nti → ayāthāvakasmiṁ yāthāvakanti (bj: sīmu11); ayathāvatasmiṁ yathāvatanti (bj: a.nid) | diṭṭhivipphanditaṁ → Bp S -kaṁ. (pts note) | paṭiggāho → Bp patiṭṭhaho; S paṭiṭṭhāho. (pts note) | titthāyatanaṁ → S micchāyattaṁ. (pts note) | viparittagāho → Bp S viparita- (= viparī-). (pts note) Yāvatā dvāsaṭṭhidiṭṭhigatāni, idaṁ diṭṭhimamattaṁ.
dvāsaṭṭhidiṭṭhigatāni → dvāsaṭṭhī diṭṭhigatāni (sya-all) Mamāyite passatha phandamāneti mamāyitaṁ vatthuṁ acchedasaṅkinopi phandanti,
mamāyitaṁ vatthuṁ acchedasaṅkinopi → mamāyitavatthuacchedasaṅkinopi (sya-all) | phandamāneti mamāyitaṁ vatthuṁ acchedasaṅkinopi → phandamāne ti mamāyitavatthuacchedasaṁkino pi (pts) | mamāyitavatthuacchedasaṁkino → Bp S mamāyitaṁ vaṭṭhuṁ accheda-. (pts note) acchindantepi phandanti,
acchindantepi → acchijjantepi (sya-all, pts) | acchindantepi → acchijjantepi (bj: sīmu11) | acchijjante → Bp S acchindante throughout. (pts note) acchinnepi phandanti,
pi → -7 S om. (pts note) mamāyitaṁ vatthuṁ vipariṇāmasaṅkinopi phandanti,
mamāyitaṁ → mamāyitaṁ ca (bj) | mamāyitaṁ vatthuṁ vipariṇāmasaṅkinopi → mamāyitavatthuvipariṇāmasaṅkinopi (sya-all); mamāyitavatthuvipariṇāmasampino pi (pts) | mamāyitavatthuvipariṇāmasampino → Bp S mamāyitaṁ vatthuṁ vipariṇāma-. (pts note) vipariṇāmantepi phandanti,
vipariṇāmantepi → vipariṇamantepi (bj) vipariṇatepi phandanti paphandanti samphandanti vipphandanti vedhanti pavedhanti sampavedhanti.
vedhanti → vedhenti (sya-all) | paphandanti → (bj, sya-all) | vedhanti pavedhanti sampavedhanti → vedhenti pavedhenti sampavedhenti (sya-all) | vedhanti → vedhenti (cck: syā.) | paphandanti → Bp Si om.; S phandanti. (pts note) | vedhanti → Si vedhenti throughout. (pts note) Evaṁ phandamāne paphandamāne samphandamāne vipphandamāne vedhamāne pavedhamāne sampavedhamāne passatha dakkhatha oloketha nijjhāyatha upaparikkhathāti—
paphandamāne → (bj, sya-all) | nijjhāyatha → jhāyatha (bj) mamāyite passatha phandamāne.

Maccheva appodake khīṇasoteti.
appodake khīṇasoteti → appodakakhīṇasoteti (sya-all) Yathā macchā appodake parittodake udakapariyādāne kākehi vā kulalehi vā balākāhi vā paripātiyamānā ukkhipiyamānā khajjamānā phandanti paphandanti samphandanti vipphandanti vedhanti pavedhanti sampavedhanti;
vā → vā yehi vā tehi (bj) | paphandanti → (bj, sya-all) | balākāhi → balākehi (sya-all, pts) | vedhanti pavedhanti sampavedhanti evamevaṁ → vedhenti pavedhenti sampavedhenti evameva (sya-all) | macchā → maccho (bj: sīmu11) | udakapariyādāne → pariyādānodake (bj: sīmu10) | balākāhi → balākehi (bj: syā) evamevaṁ pajā mamāyitaṁ vatthuṁ acchedasaṅkinopi phandanti,
mamāyitaṁ vatthuṁ acchedasaṅkinopi → mamāyitavatthuacchedasaṅkinopi (sya-all, pts) acchindantepi phandanti,
acchindantepi → acchijjantepi (sya-all, pts) acchinnepi phandanti, mamāyitaṁ vatthuṁ vipariṇāmasaṅkinopi phandanti,
mamāyitaṁ vatthuṁ vipariṇāmasaṅkinopi → mamāyitavatthuvipariṇāmasaṅkinopi (sya-all, pts) vipariṇāmantepi phandanti,
vipariṇāmantepi → vipariṇamantepi (bj) vipariṇatepi phandanti paphandanti samphandanti vipphandanti vedhanti pavedhanti sampavedhantīti—
paphandanti → (bj, sya-all) | vedhanti pavedhanti sampavedhantīti → vedhenti pavedhenti sampavedhentīti (sya-all) | paphandanti → Si om. (pts note) maccheva appodake khīṇasote.
appodake khīṇasote → appodakakhīṇasote (sya-all)

Etampi disvā amamo careyyāti.
etampi → evampi (bj: sīmu11) Etaṁ ādīnavaṁ disvā passitvā tulayitvā tīrayitvā vibhāvayitvā vibhūtaṁ katvā mamattesūti—
tīrayitvā → tirayitvā (mr) | tīrayitvā → tirayitvā (sya-all) | etaṁ → evaṁ (bj: sīmu11) | tīrayitvā → tirayitvā (cck: ka.) etampi disvā. Amamo careyyāti mamattāti dve mamattā—
careyyāti mamattāti → careyya mamattā ti (pts) taṇhāmamattañca diṭṭhimamattañca …pe… idaṁ taṇhāmamattaṁ …pe… idaṁ diṭṭhimamattaṁ. Taṇhāmamattaṁ pahāya diṭṭhimamattaṁ paṭinissajjitvā cakkhuṁ amamāyanto sotaṁ amamāyanto ghānaṁ amamāyanto jivhaṁ amamāyanto kāyaṁ amamāyanto manaṁ amamāyanto
pahāya → Bp pahayan. (pts note) rūpe … sadde … gandhe … rase … phoṭṭhabbe … dhamme …
dhamme → (sya-all, pts) kulaṁ … gaṇaṁ … āvāsaṁ … lābhaṁ … yasaṁ … pasaṁsaṁ … sukhaṁ … cīvaraṁ … piṇḍapātaṁ … senāsanaṁ … gilānapaccayabhesajjaparikkhāraṁ … kāmadhātuṁ … rūpadhātuṁ … arūpadhātuṁ … kāmabhavaṁ … rūpabhavaṁ … arūpabhavaṁ … saññābhavaṁ … asaññābhavaṁ … nevasaññānāsaññābhavaṁ … ekavokārabhavaṁ … catuvokārabhavaṁ … pañcavokārabhavaṁ … atītaṁ … anāgataṁ … paccuppannaṁ … diṭṭhasutamutaviññātabbe dhamme amamāyanto agaṇhanto aparāmasanto anabhinivisanto careyya vihareyya iriyeyya vatteyya pāleyya yapeyya yāpeyyāti—
iriyeyya → irīyeyya (bj) etampi disvā amamo careyya.
etampi → evampi (bj: sīmu10) | etam → S evam. (pts note)

Bhavesu āsattimakubbamānoti. Bhavesūti kāmabhave rūpabhave arūpabhave. Āsatti vuccati taṇhā. Yo rāgo sārāgo …pe… abhijjhā lobho akusalamūlaṁ. Bhavesu āsattimakubbamānoti. Bhavesu āsattiṁ akubbamāno, chandaṁ pemaṁ rāgaṁ khantiṁ akubbamāno ajanayamāno asañjanayamāno anibbattayamāno anabhinibbattayamānoti—
bhavesu āsattiṁ akubbamāno → (bj) | anibbattayamāno anabhinibbattayamānoti → anibbattayamānoti (bj) bhavesu āsattimakubbamāno.

Tenāha bhagavā—

“Mamāyite passatha phandamāne, maccheva appodake khīṇasote;
appodake khīṇasote → appodakakhīṇasote (sya-all) Etampi disvā amamo careyya, bhavesu āsattimakubbamāno”ti.
amamo → ammo (bj) | etampi → evampi (bj: sīmu10) | etam → S evaṁ vi disvā. (pts note)

Ubhosu antesu vineyya chandaṁ, Phassaṁ pariññāya anānugiddho;
anānugiddho → ananugiddho (bj: a.nid) Yadattagarahī tadakubbamāno, Na limpatī diṭṭhasutesu dhīro.
limpatī → lippatī (bj snp4.2:115 [Guhaṭṭhakasutta]) | limpatī → lippati (bj) | limpatī → na lippati (cck: sī.) | limpatī → na lippatītipi pāṭho (sya-all note) | limpatī → Si vḷ. lippatī. (pts note)

Ubhosu antesu vineyya chandanti. Antāti phasso eko anto phassasamudayo dutiyo anto, atīto eko anto anāgato dutiyo anto, sukhā vedanā eko anto dukkhā vedanā dutiyo anto, nāmaṁ eko anto rūpaṁ dutiyo anto, cha ajjhattikāni āyatanāni eko anto cha bāhirāni āyatanāni dutiyo anto, sakkāyo eko anto sakkāyasamudayo dutiyo anto.
antāti → antāti dve antā (bj) | anto → antoti (sya-all) Chandoti yo kāmesu kāmacchando kāmarāgo kāmanandī kāmataṇhā kāmasneho kāmapariḷāho kāmamucchā kāmajjhosānaṁ kāmogho kāmayogo kāmupādānaṁ kāmacchandanīvaraṇaṁ.
kāmanandī → kāmanandi (bj, sya-all, pts) | kāmasneho → kāmasineho (bj); kāmasenho (sya-all) | kāmupādānaṁ → kāmūpādānaṁ (bj) | chandoti → ti chando ti (pts) | kāmacchandanīvaraṇaṁ → dhammasaṅgaṇi > nikkhepakaṇḍa (bj note) | ti → Bp S om. (pts note) | ti → -2 Si om. (pts note) Ubhosu antesu vineyya chandanti ubhosu antesu chandaṁ vineyya paṭivineyya pajaheyya vinodeyya byantiṁ kareyya anabhāvaṁ gameyyāti—
byantiṁ kareyya → vyantīkareyya (bj, pts) | byantiṁ kareyya anabhāvaṁ gameyyāti → byantīkareyya anabhāvaṅgameyyāti (sya-all) | ti → -3 Si om. (pts note) ubhosu antesu vineyya chandaṁ.

Phassaṁ pariññāya anānugiddhoti. Phassoti cakkhusamphasso sotasamphasso ghānasamphasso jivhāsamphasso kāyasamphasso manosamphasso, adhivacanasamphasso, paṭighasamphasso, sukhavedanīyo samphasso dukkhavedanīyo samphasso adukkhamasukhavedanīyo samphasso, kusalo phasso akusalo phasso abyākato phasso, kāmāvacaro phasso rūpāvacaro phasso arūpāvacaro phasso, suññato phasso animitto phasso appaṇihito phasso, lokiyo phasso lokuttaro phasso, atīto phasso anāgato phasso paccuppanno phasso, yo evarūpo phasso phusanā samphusanā samphusitattaṁ—
samphusanā → samaphusanā (bj) | samaphusanā → phussanaṁ, samphussanā (bj: a.nid) | abyākato → S avyākato. (pts note) | samphusitattaṁ → S samphussita-. (pts note) ayaṁ vuccati phasso.

Phassaṁ pariññāyāti phassaṁ tīhi pariññāhi parijānitvā— ñātapariññāya, tīraṇapariññāya, pahānapariññāya.
tīraṇapariññāya → tiraṇapariññāya (sya-all) | tīraṇapariññāya → tiraṇapariññāya (cck: syā.) | tīraṇapariññāya → Codd. ti-. (pts note) Katamā ñātapariññā? Phassaṁ jānāti— ayaṁ cakkhusamphasso, ayaṁ sotasamphasso, ayaṁ ghānasamphasso, ayaṁ jivhāsamphasso, ayaṁ kāyasamphasso, ayaṁ manosamphasso, ayaṁ adhivacanasamphasso, ayaṁ paṭighasamphasso, ayaṁ sukhavedanīyo phasso, ayaṁ dukkhavedanīyo phasso, ayaṁ adukkhamasukhavedanīyo phasso, ayaṁ kusalo phasso, ayaṁ akusalo phasso, ayaṁ abyākato phasso, ayaṁ kāmāvacaro phasso, ayaṁ rūpāvacaro phasso, ayaṁ arūpāvacaro phasso, ayaṁ suññato phasso, ayaṁ animitto phasso, ayaṁ appaṇihito phasso, ayaṁ lokiyo phasso, ayaṁ lokuttaro phasso, ayaṁ atīto phasso, ayaṁ anāgato phasso, ayaṁ paccuppanno phassoti jānāti passati— ayaṁ ñātapariññā.

Katamā tīraṇapariññā?
tīraṇapariññā → tiraṇapariññā (sya-all) Evaṁ ñātaṁ katvā phassaṁ tīreti.
tīreti → tireti (sya-all) | ñātaṁ → S ñaṇaṁ. (pts note) Aniccato dukkhato rogato gaṇḍato sallato aghato ābādhato parato palokato ītito upaddavato bhayato upasaggato calato pabhaṅguto adhuvato atāṇato aleṇato asaraṇato rittato tucchato suññato anattato ādīnavato vipariṇāmadhammato asārakato aghamūlato vadhakato vibhavato sāsavato saṅkhatato mārāmisato jātijarābyādhimaraṇadhammato sokaparidevadukkhadomanassupāyāsadhammato saṅkilesadhammato samudayato atthaṅgamato assādato ādīnavato nissaraṇato tīreti—
asaraṇato → asaraṇato asaraṇībhūtato (bj) | asārakato → asārato (bj) | jātijarābyādhimaraṇadhammato → jātidhammato jarādhammato vyādhidhammato maraṇadhammato (bj, sya-all, pts) | saṅkilesadhammato → saṁkilesikadhammato (bj, sya-all, pts) | tīreti → tireti (sya-all) | sallato → S suññato. (pts note) | parato → S sarato. (pts note) | rittato → S ad. asaraṇābhunato pi. (pts note) | asārakato → S asārato. (pts note) | saṁkilesikadhammato → Bp S saṅkilesadh-. (pts note) ayaṁ tīraṇapariññā.
tīraṇapariññā → tiraṇapariññā (sya-all)

Katamā pahānapariññā? Evaṁ tīrayitvā phasse chandarāgaṁ pajahati vinodeti byantiṁ karoti anabhāvaṁ gameti.
tīrayitvā → tīretvā (bj); tirayitvā (sya-all) | byantiṁ karoti → byantīkaroti (pts) | byantīkaroti → Bp byantiṁ-. (pts note) Vuttañhetaṁ bhagavatā— “yo, bhikkhave, phassesu chandarāgo taṁ pajahatha. Evaṁ so phasso pahīno bhavissati ucchinnamūlo tālāvatthukato anabhāvaṁ kato āyatiṁ anuppādadhammo”ti—
kato → gato (bj) | anabhāvaṁ kato → anabhāvaṅgato (sya-all, pts) | gato → anabhāvakato (bj: sīmu10) | anuppādadhammo”ti → ayaṁ suttappadeso peyyālamukhena khandhasaṁyuttato gahito’ti maññāma (bj note) | anabhāvaṅgato → Bp S anabhāvaṁkato. (pts note) ayaṁ pahānapariññā. Phassaṁ pariññāyāti. Phassaṁ imāhi tīhi pariññāhi parijānitvā. Anānugiddhoti. Gedho vuccati taṇhā. Yo rāgo sārāgo …pe… abhijjhā lobho akusalamūlaṁ.
akusalamūlaṁ → dhammasaṅgani > nikkhepakaṇḍa; khuddakavatthu vibhaṅga (bj note) Yasseso gedho pahīno samucchinno vūpasanto paṭipassaddho abhabbuppattiko ñāṇagginā daḍḍho, so vuccati agiddho.
pahīno → pahīṇo (bj) | eso → S ad. dhe. (pts note) So rūpe agiddho sadde agiddho gandhe agiddho rase agiddho phoṭṭhabbe agiddho kule … gaṇe … āvāse … lābhe … yase … pasaṁsāya … sukhe … cīvare … piṇḍapāte … senāsane … gilānapaccayabhesajjaparikkhāre kāmadhātuyā …
pasaṁsāya → pasaṁsāyaṁ (bj) | gilānapaccayabhesajjaparikkhāre → gilānapaccayabhesajjaparikkhāre agiddho (cck) rūpadhātuyā … arūpadhātuyā … kāmabhave … rūpabhave … arūpabhave … saññābhave … asaññābhave … nevasaññānāsaññābhave … ekavokārabhave … catuvokārabhave … pañcavokārabhave … atīte … anāgate … paccuppanne … diṭṭhasutamutaviññātabbesu dhammesu agiddho agadhito amucchito anajjhosanno vītagedho vigatagedho cattagedho vantagedho muttagedho pahīnagedho paṭinissaṭṭhagedho vītarāgo vigatarāgo cattarāgo vantarāgo muttarāgo pahīnarāgo paṭinissaṭṭharāgo nicchāto nibbuto sītibhūto sukhapaṭisaṁvedī brahmabhūtena attanā viharatīti—
agadhito → agathito (bj) | anajjhosanno → anajjhāpanno (bj, cck); anajjhopanno (sya-all, pts) | sītibhūto → sītībhūto (bj) | muttagedho → pupphalakkhaṇantarito bhāgo sīmu10 potthake na dissati (bj note) | muttarāgo → pupphalakkhaṇantarito bhāgo sīmu10 potthake na dissati (bj note) | anajjhopanno → Bp S anajjhāpanno. (pts note) | vantagedho → S vyantagedho. (pts note) | muttagedho → S om. (pts note) phassaṁ pariññāya anānugiddho.

Yadattagarahī tadakubbamānoti. Yaditi yaṁ.
yaditi → yadāti (bj); yadanti (cck, sya-all) | yadā’ti → yadanti (bj: sīmu11) Attagarahīti dvīhi kāraṇehi attānaṁ garahati—
attagarahīti → attanā garahati (sya-all) | ti → -4 Si attanā garahati. (pts note) katattā ca akatattā ca. Kathaṁ katattā ca akatattā ca attānaṁ garahati? Kataṁ me kāyaduccaritaṁ, akataṁ me kāyasucaritanti— attānaṁ garahati. Kataṁ me vacīduccaritaṁ, akataṁ me vacīsucaritanti— attānaṁ garahati. Kataṁ me manoduccaritaṁ, akataṁ me manosucaritanti— attānaṁ garahati. Kato me pāṇātipāto, akatā me pāṇātipātā veramaṇīti— attānaṁ garahati. Kataṁ me adinnādānaṁ, akatā me adinnādānā veramaṇīti— attānaṁ garahati. Kato me kāmesumicchācāro, akatā me kāmesumicchācārā veramaṇīti—
me kāmesumicchācārā → kāmesu micchācārā (bj) attānaṁ garahati. Kato me musāvādo, akatā me musāvādā veramaṇīti— attānaṁ garahati. Katā me pisuṇā vācā, akatā me pisuṇāya vācāya veramaṇīti—
pisuṇā → pisunā (bj) | pisuṇāya → pisunāya (bj) | vācāya → pisuṇāvācā (bj: sīmu10) attānaṁ garahati. Katā me pharusā vācā, akatā me pharusāya vācāya veramaṇīti—
vācāya → pharusavācā (bj: sīmu10) attānaṁ garahati. Kato me samphappalāpo, akatā me samphappalāpā veramaṇīti— attānaṁ garahati. Katā me abhijjhā, akatā me anabhijjhāti—
anabhijjhā’ti → abhijjhāveramaṇīti (bj: sīmu10) attānaṁ garahati. Kato me byāpādo, akato me abyāpādoti—
abyāpādoti → abyābhijjhā ti (pts) | avyāpādo’ti → vyāpādā veramaṇīti (bj: sīmu10) attānaṁ garahati. Katā me micchādiṭṭhi, akatā me sammādiṭṭhīti—
sammādiṭṭhīti → sammādiṭṭhiti (bj) | sammādiṭṭhi’ti → micchādiṭṭhiveramaṇīti (bj: sīmu10) attānaṁ garahati. Evaṁ katattā ca akatattā ca attānaṁ garahati. Atha vā sīlesumhi na paripūrakārīti—
paripūrakārīti → paripūrikārīti (sya-all) | paripūrakārī → S purakāri. (pts note) attānaṁ garahati. Indriyesumhi aguttadvāroti— attānaṁ garahati. Bhojanemhi amattaññūti—
Bhojanemhi → bhojane (sya-all, pts-vp-pli1) | bhojanemhi amattaññūti → bhojane amattaññumhīti (sya-all, pts) | Bhojanemhi → bhojane (cck: syā.) | ti → -1 Bp amattaññu ti; S amattaññum pi ti. (pts note) attānaṁ garahati. Jāgariyaṁ ananuyuttoti—
ananuyuttoti → ananuyuttomhīti (bj, sya-all, pts) | ti → -2 Bp ananuyutto ti; S anayutto ti. (pts note) attānaṁ garahati.
garahati → garahati na (sya-all, pts) | na → S om. 3 S om. (pts note) Satisampajaññena asamannāgatoti—
asamannāgatoti → samannāgatomhīti (sya-all, pts) | ti → -4 Bp S asamannāgato ti. (pts note) attānaṁ garahati. Abhāvitā me cattāro satipaṭṭhānāti— attānaṁ garahati. Abhāvitā me cattāro sammappadhānāti— attānaṁ garahati. Abhāvitā me cattāro iddhipādāti— attānaṁ garahati. Abhāvitāni me pañcindriyānīti— attānaṁ garahati. Abhāvitāni me pañca balānīti— attānaṁ garahati. Abhāvitā me satta bojjhaṅgāti— attānaṁ garahati. Abhāvito me ariyo aṭṭhaṅgiko maggoti— attānaṁ garahati. Dukkhaṁ me apariññātanti— attānaṁ garahati. Samudayo me appahīnoti— attānaṁ garahati. Maggo me abhāvitoti— attānaṁ garahati. Nirodho me asacchikatoti— attānaṁ garahati. Evaṁ katattā ca akatattā ca attānaṁ garahati. Evaṁ attagarahitaṁ kammaṁ akubbamāno ajanayamāno asañjanayamāno anibbattayamāno anabhinibbattayamānoti—
attagarahitaṁ → attagarahikaṁ (bj); attagarahiyaṁ (sya-all) | asañjanayamāno → -5 S ajanasasamāno asañjanasasamāno. (pts note) yadattagarahī tadakubbamāno. Na limpatī diṭṭhasutesu dhīroti.
limpatī → lippati (bj) | dhīroti lepoti → dhīro ti lepā ti (pts) | Lepā → Bp S lepo. (pts note) Lepoti dve lepā—
lepoti → lepāti (sya-all) taṇhālepo ca diṭṭhilepo ca …pe… ayaṁ taṇhālepo …pe… ayaṁ diṭṭhilepo. Dhīroti paṇḍito paññavā buddhimā ñāṇī vibhāvī medhāvī.
dhīroti → dhīroti dhīro (bj, sya-all, pts) Dhīro taṇhālepaṁ pahāya diṭṭhilepaṁ paṭinissajjitvā diṭṭhe na limpati, sute na limpati, mute na limpati, viññāte na limpati, na palimpati, na upalimpati.
na palimpati → na saṁlippati (bj); na saṁlimpati (sya-all, pts-vp-pli1) | upalimpati → upalippati (bj) | saṁlippati → palippati (bj: sīmu11) | palimpati → na saṁlimpati (cck: syā.) | saṁlimpati → Bp palimpati. (pts note) Alitto apalitto anupalitto nikkhanto nissaṭo vippamutto visaññutto vimariyādikatena cetasā viharatīti—
apalitto → asaṁlitto (bj, sya-all, pts-vp-pli1) | vimariyādikatena → vimariyādīkatena (bj) | nissaṭo → nissaṭṭho (sya-all, pts) | nissaṭo → nissato (bj: a.nid) | apalitto → asaṁlitto (cck: syā.) | asaṁlitto → Bp S apalitto. (pts note) | vimariyādikatena → Bp S vipariyādi- throughout. (pts note) na limpatī diṭṭhasutesu dhīroti.
limpatī → lippati (bj); limpati (pts) | dhīroti tenāha → dhīro ten āha (pts)

Tenāha bhagavā—

“Ubhosu antesu vineyya chandaṁ, phassaṁ pariññāya anānugiddho; Yadattagarahī tadakubbamāno, na limpatī diṭṭhasutesu dhīro”ti.
limpatī → lippati (bj) | dhīro → Bp S ad. ti. (pts note)

Saññaṁ pariññā vitareyya oghaṁ, Pariggahesu muni nopalitto;
pariggahesu → pariggahesū (sya-all) Abbūḷhasallo caramappamatto, Nāsīsatī lokamimaṁ parañca.
caram → S cara. (pts note) nāsīsatī → nāsiṁsati (bj); nāsiṁsatī (sya-all)

Saññaṁ pariññā vitareyya oghanti. Saññāti kāmasaññā byāpādasaññā vihiṁsāsaññā nekkhammasaññā abyāpādasaññā avihiṁsāsaññā rūpasaññā saddasaññā gandhasaññā rasasaññā phoṭṭhabbasaññā dhammasaññā—
avihiṁsāsaññā → -2 Si om. (pts note) yā evarūpā saññā sañjananā sañjānitattaṁ—
sañjananā sañjānitattaṁ → saṁjānanā saṁjānitattaṁ (bj) | sañjananā → sañjānanā (cck, sya-all, pts) ayaṁ vuccati saññā. Saññaṁ pariññāti saññaṁ tīhi pariññāhi parijānitvā— ñātapariññāya, tīraṇapariññāya, pahānapariññāya.
tīraṇapariññāya → tiraṇapariññāya (sya-all)

Katamā ñātapariññā? Saññaṁ jānāti— ayaṁ kāmasaññā, ayaṁ byāpādasaññā, ayaṁ vihiṁsāsaññā, ayaṁ nekkhammasaññā, ayaṁ abyāpādasaññā, ayaṁ avihiṁsāsaññā, ayaṁ rūpasaññā, ayaṁ saddasaññā, ayaṁ gandhasaññā, ayaṁ rasasaññā, ayaṁ phoṭṭhabbasaññā, ayaṁ dhammasaññāti jānāti passati— ayaṁ ñātapariññā.

Katamā tīraṇapariññā?
tīraṇapariññā → tiraṇapariññā (sya-all) Evaṁ ñātaṁ katvā saññaṁ tīreti.
tīreti → tireti (sya-all) Aniccato dukkhato rogato gaṇḍato sallato aghato ābādhato parato palokato ītito upaddavato bhayato upasaggato calato pabhaṅguto …pe…
calato → phalato (bj: sīmu10) samudayato atthaṅgamato assādato ādīnavato nissaraṇato tīreti—
tīreti → tireti (sya-all) | atthaṅgamato → aṭṭhaṅgamato (pts) ayaṁ tīraṇapariññā.
tīraṇapariññā → tiraṇapariññā (sya-all)

Katamā pahānapariññā?
pahānapariññā → pahāṇapariññā evaṁ ñātaṁ katvā (bj) | pahānapariññā → S ad. evaṁ ñātaṁ katvā. (pts note) Evaṁ tīrayitvā saññāya chandarāgaṁ pajahati vinodeti anabhāvaṁ gameti.
vinodeti → vinodeti vyantī karoti (bj, pts) | tīrayitvā → tiretvā (sya-all); tīretvā (pts) | anabhāvaṁ gameti vuttampi → byantīkaroti anabhāvaṅgameti vuttaṁ (sya-all) | tīretvā → Bp S tirayitvā (S tī-). (pts note) | byantīkaroti → Bp om. (pts note) Vuttampi hetaṁ bhagavatā—
Vuttaṁ → Bp S ad. pi. (pts note) “yo, bhikkhave, saññāya chandarāgo, taṁ pajahatha.
saññāya → S saññiya. (pts note) Evaṁ sā saññā pahīnā bhavissati ucchinnamūlā tālāvatthukatā anabhāvaṁ katā āyatiṁ anuppādadhammā”ti—
katā → gatā (bj) | anabhāvaṁ katā → anabhāvaṅgatā (sya-all, pts) | gatā → anabhāvakatā (bj: sīmu10); anabhāvaṁkatā (bj: machasaṁ); anabhāvagatā (bj: syā, sīmu11) | anuppādadhammā”ti → khandhasaṁyutta > bhāravagga (bj note) | anabhāvaṅgatā → S -katā. (pts note) ayaṁ pahānapariññā. Saññaṁ pariññāti saññaṁ imāhi tīhi pariññāhi parijānitvā. Vitareyya oghanti kāmoghaṁ bhavoghaṁ diṭṭhoghaṁ avijjoghaṁ tareyya uttareyya patareyya samatikkameyya vītivatteyyāti—
tareyya → vitareyya (sya-all, pts) | vitareyya → Bp S tareyya. (pts note) saññaṁ pariññā vitareyya oghaṁ.

Pariggahesu muni nopalittoti.
pariggahesu → pariggahesū (sya-all) Pariggahāti dve pariggahā— taṇhāpariggaho ca diṭṭhipariggaho ca …pe… ayaṁ taṇhāpariggaho …pe… ayaṁ diṭṭhipariggaho. Munīti. Monaṁ vuccati ñāṇaṁ.
monaṁ → monā (bj: sīmu10) Yā paññā pajānanā …pe… amoho dhammavicayo sammādiṭṭhi, tena ñāṇena samannāgato muni monappattoti.
sammādiṭṭhi → dhammasaṅgaṇī > cittuppādakaṇḍa 1 (bj note) Tīṇi moneyyāni— kāyamoneyyaṁ, vacīmoneyyaṁ, manomoneyyaṁ.

Katamaṁ kāyamoneyyaṁ? Tividhānaṁ kāyaduccaritānaṁ pahānaṁ kāyamoneyyaṁ, tividhaṁ kāyasucaritaṁ kāyamoneyyaṁ, kāyārammaṇe ñāṇaṁ kāyamoneyyaṁ, kāyapariññā kāyamoneyyaṁ, pariññāsahagato maggo kāyamoneyyaṁ, kāye chandarāgassa pahānaṁ kāyamoneyyaṁ, kāyasaṅkhāranirodho catutthajjhānasamāpatti kāyamoneyyaṁ—
tividhānaṁ kāyaduccaritānaṁ → tividhakāyaduccaritānaṁ (cck) | kāyārammaṇe → kāyārammaṇaṁ (sya-all, pts) | Tividhānaṁ → Bp S tividha. (pts note) | Kāyārammaṇaṁ → Bp S kāyārammaṇe (better). (pts note) | catutthajjhānasamāpatti → Bp Si catutthajhāna-. (pts note) idaṁ kāyamoneyyaṁ.

Katamaṁ vacīmoneyyaṁ? Catubbidhānaṁ vacīduccaritānaṁ pahānaṁ vacīmoneyyaṁ, catubbidhaṁ vacīsucaritaṁ vacīmoneyyaṁ, vācārammaṇe ñāṇaṁ vacīmoneyyaṁ, vācāpariññā vacīmoneyyaṁ, pariññāsahagato maggo vacīmoneyyaṁ, vācāya chandarāgassa pahānaṁ vacīmoneyyaṁ, vacīsaṅkhāranirodho dutiyajjhānasamāpatti vacīmoneyyaṁ—
catubbidhaṁ → (bj) | catubbidhānaṁ vacīduccaritānaṁ → catubbidhavacīduccaritānaṁ (cck) | vācārammaṇe → vācārammaṇaṁ (sya-all, pts) | catubbidhānaṁ → catubbidhā (bj: sīmu10) | Catubbidhānaṁ → S catubbidha. (pts note) | Vācārammaṇaṁ → Bp S vācārammane. (pts note) | dutiyajjhānasamāpatti → Bp dutiyajhāna-. (pts note) idaṁ vacīmoneyyaṁ.

Katamaṁ manomoneyyaṁ? Tividhānaṁ manoduccaritānaṁ pahānaṁ manomoneyyaṁ, tividhaṁ manosucaritaṁ manomoneyyaṁ, cittārammaṇe ñāṇaṁ manomoneyyaṁ, cittapariññā manomoneyyaṁ, pariññāsahagato maggo manomoneyyaṁ, citte chandarāgassa pahānaṁ manomoneyyaṁ, cittasaṅkhāranirodho saññāvedayitanirodhaṁ manomoneyyaṁ—
saññāvedayitanirodhaṁ → saññāvedayitanirodhasamāpatti (bj, sya-all, pts) | tividhānaṁ manoduccaritānaṁ → tividhamanoduccaritānaṁ (cck) | cittārammaṇe → cittārammaṇaṁ (sya-all, pts) | manomoneyyaṁ citte chandarāgassa → manomoneyyam cittacchandarāgassa (pts) | Tividhānaṁ → S tividha-. (pts note) | Cittārammaṇaṁ → Bp -maṇe; S -maṇo. (pts note) | Cittacchandarāgassa → Si citte ch-. (pts note) idaṁ manomoneyyaṁ.

“Kāyamuniṁ vācāmuniṁ, manomunimanāsavaṁ;
*Kāyamuniṁ → S -muni throughout. (pts note) Muniṁ moneyyasampannaṁ, āhu sabbappahāyinaṁ.
moneyyasampannaṁ → S -samphanda. (pts note) sabbappahāyinaṁ → tikaṅguttara > āpāyikavagga (bj note)

Kāyamuniṁ vācāmuniṁ, manomunimanāsavaṁ; Muniṁ moneyyasampannaṁ, āhu ninhātapāpakan”ti.
ninhātapāpakanti → ninhātapāpakaṁ (sya-all) | ninhātapāpaka”nti → itivuttaka > dutiyavagga (bj note) | ninhātapāpaka’’nti → niṁnhātapāpakanti (cck: syā.) | ti → Si om. (pts note)

Imehi tīhi moneyyehi dhammehi samannāgatā cha munino—
cha munino → cha munayo (sya-all, pts-vp-pli1) | munino → munayo (bj: syā) | munino → cha munayo (cck: syā.) | tīhi → Si S om. (pts note) | munayo → Bp S munino. (pts note) agāramunino, anagāramunino, sekhamunino, asekhamunino, paccekamunino, munimuninoti.
āgāramunayo → Bp S -munino throughout. (pts note) | munimunayo → S ad. ti. (pts note) Katame agāramunino?
agāramunino → āgāramunayo (sya-all, pts) Ye te agārikā diṭṭhapadā viññātasāsanā—
agārikā → āgārikā (sya-all, pts) ime agāramunino.
agāramunino → āgāramunayo (sya-all, pts) Katame anagāramunino?
anagāramunino → anāgāramunayo (sya-all, pts) Ye te pabbajitā diṭṭhapadā viññātasāsanā— ime anagāramunino.
anagāramunino → anāgāramunayo (sya-all, pts) Satta sekhā sekhamunino.
sekhamunino → sekhamunayo (sya-all, pts) Arahanto asekhamunino.
asekhamunino → asekhamunayo (sya-all, pts) Paccekabuddhā paccekamunino.
paccekamunino munimunino → paccekamunayo munimunayo (sya-all, pts) Munimunino vuccanti tathāgatā arahanto sammāsambuddhā.

“Na monena munī hoti, mūḷharūpo aviddasu;
munī → muni (cck, sya-all, pts) | monena → moneyyena (bj: a.nid) Yo ca tulaṁva paggayha, varamādāya paṇḍito.

Pāpāni parivajjeti, sa munī tena so muni;
munī → muni (cck, sya-all, pts) Yo munāti ubho loke, muni tena pavuccati.
muni → munī (bj) | pavuccati → dhammapada > dhammaṭṭhavagga (bj note)

Asatañca satañca ñatvā dhammaṁ, ajjhattaṁ bahiddhā ca sabbaloke; Devamanussehi pūjanīyo, saṅgajālamaticca so munī”ti.
pūjanīyo → pūjito yo (bj, cck); pūjito yo so (sya-all) | pūjanīyo saṅgajālamaticca → pūjito yo (pts) munīti → muni (sya-all) | munī”ti → suttanipāta > sabhiyasutta (bj note)

Lepāti dve lepā— taṇhālepo ca diṭṭhilepo ca …pe… ayaṁ taṇhālepo …pe…
taṇhālepo → tanhālepo (pts) ayaṁ diṭṭhilepo. Muni taṇhālepaṁ pahāya diṭṭhilepaṁ paṭinissajjitvā pariggahesu na limpati na palimpati na upalimpati.
limpati → lippati (bj) | palimpati → saṁlippati (bj); saṁlimpati (sya-all, pts) | upalimpati → upalippati (bj) | saṁlippati → palippati (bj: sīmu11) | saṁlimpati → -1 Bp na palimpati; S om. (pts note) Alitto apalitto anupalitto nikkhanto nissaṭo vippamutto visaññutto vimariyādikatena cetasā viharatīti—
apalitto → asaṁlitto (bj, sya-all, pts) | vimariyādikatena → vimariyādīkatena (bj) | nissaṭo → nissaṭṭho (sya-all, pts) | nissaṭo → nitthaṭṭho (bj: syā); nissato (bj: a.nid) | alitto → Bp S apalitto. (pts note) pariggahesu muni nopalitto.
pariggahesu → pariggahesū (sya-all)

Abbūḷhasallo caramappamattoti. Sallanti satta sallāni— rāgasallaṁ, dosasallaṁ, mohasallaṁ, mānasallaṁ, diṭṭhisallaṁ, sokasallaṁ, kathaṅkathāsallaṁ.
kathaṅkathāsallaṁ → duccaritasallaṁ (bj) | duccaritasallaṁ → kathaṁ kathāsallaṁ (bj: syā) | kathaṁkathāsallaṁ → duccaritasallaṁ (cck: sī.) | kathaṁkathāsallaṁ → S duccarita-. (pts note) Yassete sallā pahīnā samucchinnā vūpasantā paṭipassaddhā abhabbuppattikā ñāṇagginā daḍḍhā, so vuccati abbūḷhasallo abbahitasallo uddhatasallo samuddhatasallo uppāṭitasallo samuppāṭitasallo cattasallo vantasallo muttasallo pahīnasallo paṭinissaṭṭhasallo nicchāto nibbuto sītibhūto sukhapaṭisaṁvedī brahmabhūtena attanā viharatīti—
abbahitasallo → abbūhitasallo (bj) | daḍḍhā → daḍḍhāni (sya-all, pts) | abbahitasallo uddhatasallo samuddhatasallo → abbūhitasallo uddhaṭasallo samuddhaṭasallo (sya-all); abbūḷhitasallo pahatasallo uddhaṭasallo samuddhaṭasallo (pts) | abbūhitasallo → pahatasalloṁ (bj: syā) | etāni → Bp S ete. 6 Bp om.; S sallā. (pts note) | sallāni → Bp S vipariyādi- always. (pts note) | pahīnāni → Bp S pahīnā and so on to daḍḍhā. (pts note) | paṭipassaddhāni → Bp S paṭipp-. (pts note) | abbūḷhitasallo → Si om.; Bp S abbu(l)hitasallo. (pts note) | pahatasallo → Bp S om. (pts note) abbūḷhasallo.

Caranti caranto viharanto iriyanto vattanto pālento yapento yāpento.
iriyanto → irīyanto (bj) | vattanto → vattento (pts) | vattento → Bp vattanto. (pts note) Appamattoti sakkaccakārī sātaccakārī aṭṭhitakārī anolīnavuttiko anikkhittacchando anikkhittadhuro kusalesu dhammesu.
sakkaccakārī → S ad. sīti. (pts note) | sātaccakārī → S sītikarī. (pts note) | aṭṭhitakārī → S om. (pts note) “Kathāhaṁ aparipūraṁ vā sīlakkhandhaṁ paripūreyyaṁ, paripūraṁ vā sīlakkhandhaṁ tattha tattha paññāya anuggaṇheyyan”ti yo tattha chando ca vāyāmo ca ussāho ca ussoḷhī ca appaṭivānī ca sati ca sampajaññañca ātappaṁ padhānaṁ adhiṭṭhānaṁ anuyogo appamādo kusalesu dhammesu.
appaṭivānī → appaṭivāni (bj, cck); appaṭivāṇī (pts) | sati ca sampajaññañca → satisampajaññañca (sya-all) | sampajaññañca → (pts) | satisampajaññañ → Bp S sati ca s-. (pts note) | dhammesu → -3 (p.60) S om. (pts note) “Kathāhaṁ aparipūraṁ vā samādhikkhandhaṁ paripūreyyaṁ, paripūraṁ vā samādhikkhandhaṁ tattha tattha paññāya anuggaṇheyyaṁ …pe…
anuggaṇheyyaṁ → anuggaṇheyyanti (cck, sya-all) kusalesu dhammesu. “Kathāhaṁ aparipūraṁ vā paññākkhandhaṁ paripūreyyaṁ …
paripūreyyaṁ → (sya-all, pts) vimuttikkhandhaṁ …
vimuttikkhandhaṁ → Bp ad. paripūreyyaṁ. (pts note) vimuttiñāṇadassanakkhandhaṁ paripūreyyaṁ, paripūraṁ vā vimuttiñāṇadassanakkhandhaṁ tattha tattha paññāya anuggaṇheyyan”ti yo tattha chando ca vāyāmo ca ussāho ca ussoḷhī ca appaṭivānī ca sati ca sampajaññañca ātappaṁ padhānaṁ adhiṭṭhānaṁ anuyogo appamādo kusalesu dhammesu.
appaṭivānī → appaṭivāni (bj, cck) | sati ca sampajaññañca → satisampajaññañca (sya-all) | sampajaññañca → (pts) | dhammesu → See n. 16,p. 59. (pts note) “Kathāhaṁ apariññātaṁ vā dukkhaṁ parijāneyyaṁ, appahīne vā kilese pajaheyyaṁ, abhāvitaṁ vā maggaṁ bhāveyyaṁ, asacchikataṁ vā nirodhaṁ sacchikareyyan”ti yo tattha chando ca vāyāmo ca ussāho ca ussoḷhī ca appaṭivānī ca sati ca sampajaññañca ātappaṁ padhānaṁ adhiṭṭhānaṁ anuyogo appamādo kusalesu dhammesūti—
appaṭivānī → appaṭivāni (bj, cck); appaṭivāṇī (pts) | sati ca sampajaññañca → satisampajaññañca (sya-all) | sampajaññañca → (pts) | satisampajaññañ → Bp S sati ca s-. (pts note) abbūḷhasallo caramappamatto.

Nāsīsatī lokamimaṁ parañcāti imaṁ lokaṁ nāsīsati sakattabhāvaṁ, paralokaṁ nāsīsati parattabhāvaṁ;
nāsīsatī → nāsiṁsatī (bj, sya-all) | nāsīsati → nāsiṁsati (bj, sya-all, pts) | paralokaṁ nāsīsati → paraṁ lokaṁ nāsiṁsati (bj, pts) | Nāsiṁsati → Bp S nāsīsati throughout. (pts note) | paraṁ → Si paralokaṁ throughout. (pts note) imaṁ lokaṁ nāsīsati sakarūpavedanāsaññāsaṅkhāraviññāṇaṁ, paraṁ lokaṁ nāsīsati pararūpavedanāsaññāsaṅkhāraviññāṇaṁ;
nāsīsati → nāsiṁsati (bj, pts) | pararūpavedanāsaññāsaṁkhāraviññāṇaṁ → S paraṁ rūpa-. (pts note) imaṁ lokaṁ nāsīsati cha ajjhattikāni āyatanāni, paraṁ lokaṁ nāsīsati cha bāhirāni āyatanāni;
nāsīsati → nāsiṁsati (bj, sya-all, pts) | paraṁ lokaṁ nāsīsati → paralokaṁ nāsiṁsati (sya-all) | āyatanāni → āyatānani (pts) | āyatanāni → -7 S om. (pts note) imaṁ lokaṁ nāsīsati manussalokaṁ, paraṁ lokaṁ nāsīsati devalokaṁ.
nāsīsati → nāsiṁsati (bj, sya-all, pts) | paraṁ lokaṁ nāsīsati → paralokaṁ nāsiṁsati (sya-all) Imaṁ lokaṁ nāsīsati kāmadhātuṁ, paraṁ lokaṁ nāsīsati rūpadhātuṁ arūpadhātuṁ;
nāsīsati kāmadhātuṁ → nāsiṁsati kāmadhātu (bj); nāsiṁsati kāmadhātum (pts) | nāsīsati → nāsiṁsati (bj, sya-all, pts) | paraṁ lokaṁ nāsīsati → paralokaṁ nāsiṁsati (sya-all) imaṁ lokaṁ nāsīsati kāmadhātuṁ rūpadhātuṁ, paraṁ lokaṁ nāsīsati arūpadhātuṁ.
nāsīsati kāmadhātuṁ rūpadhātuṁ → nāsiṁsati kāmadhātu rūpadhātu (bj) | nāsīsati → nāsiṁsati (bj, sya-all, pts) | paraṁ lokaṁ nāsīsati → paralokaṁ nāsiṁsati (sya-all) | paraṁ → Bp Si paralokaṁ. (pts note) Puna gatiṁ vā upapattiṁ vā paṭisandhiṁ vā bhavaṁ vā saṁsāraṁ vā vaṭṭaṁ vā nāsīsati na icchati na sādiyati na pattheti na piheti nātijappatīti—
upapattiṁ → uppattiṁ (bj) | nāsīsati → nāsiṁsati (bj, sya-all, pts) | nātijappatīti nāsīsatī → nābhijappatīti nāsiṁsatī (bj, sya-all) | puna gatiṁ → punāgatiṁ (pts) | Punāgatiṁ → Bp Si punagatiṁ; S punagataṁ. (pts note) | upapattiṁ → S uppatti. (pts note) nāsīsatī lokamimaṁ parañcāti.
parañcāti → parañca (sya-all)

Tenāha bhagavā—

“Saññaṁ pariññā vitareyya oghaṁ, pariggahesu muni nopalitto;
pariggahesu → pariggahesū (sya-all) Abbūḷhasallo caramappamatto, nāsīsatī lokamimaṁ parañcā”ti.
nāsīsatī → nāsiṁsatī (bj, sya-all) | ti → Si om. (pts note) | DUTIYO → Bp S om. (pts note) | GUHAṬṬHAKASUTTANIDDESO → Bp S guhaṭṭhakasuttaṁ (S rahaṭṭhaka). (pts note) | NIṬṬHITO → Bp niṭṭhitaṁ dutiyaṁ; S niṭṭhitaṁ dutiyaṁ duṭṭakasuttaniddeso vuccati. (pts note)

Guhaṭṭhakasuttaniddeso dutiyo.