Atha attadaṇḍasuttaniddesaṁ vakkhati—

Attadaṇḍā bhayaṁ jātaṁ, janaṁ passatha medhagaṁ;
medhagaṁ → S -kaṁ, and below. (pts note) Saṁvegaṁ kittayissāmi, yathā saṁvijitaṁ mayā.

Attadaṇḍā bhayaṁ jātanti. Daṇḍāti tayo daṇḍā— kāyadaṇḍo, vacīdaṇḍo, manodaṇḍo.
vacīdaṇḍo → vacīdaṇḍe (bj) | manodaṇḍo → S ad. ti. (pts note) Tividhaṁ kāyaduccaritaṁ kāyadaṇḍo, catubbidhaṁ vacīduccaritaṁ vacīdaṇḍo, tividhaṁ manoduccaritaṁ manodaṇḍo.
catubbidhaṁ → catuvidhaṁ (pts) | Catuvidhaṁ → Bp S catubbidhaṁ. (pts note) Bhayanti dve bhayāni— diṭṭhadhammikañca bhayaṁ samparāyikañca bhayaṁ. Katamaṁ diṭṭhadhammikaṁ bhayaṁ? Idhekacco kāyena duccaritaṁ carati, vācāya duccaritaṁ carati, manasā duccaritaṁ carati, pāṇampi hanati, adinnampi ādiyati, sandhimpi chindati, nillopampi harati, ekāgārikampi karoti, paripanthepi tiṭṭhati, paradārampi gacchati, musāpi bhaṇati.
hanati → hanti (bj) | nillopam → S nillomaṁ. (pts note) Tamenaṁ gahetvā rañño dassenti— “ayaṁ, deva, coro āgucārī.
ayaṁ → Bp S ad. te. (pts note) Imassa yaṁ icchasi taṁ daṇḍaṁ paṇehī”ti.
icchasi → icchati (bj) | paṇehī → Bp palohī. (pts note) Tamenaṁ rājā paribhāsati. So paribhāsapaccayā bhayampi uppādeti, dukkhaṁ domanassaṁ paṭisaṁvedeti.
dukkhaṁ domanassaṁ → dukkhadomanassaṁ (sya-all, pts-vp-pli1) | bhayampi → bhayaṁ (bj) | bhayampi uppādeti dukkhaṁ domanassaṁ → pi dukkhadomanassaṁ (pts) | domanassaṁ → dukkhadomanassaṁ (cck: syā.) | paribhāsapaccayā → Bp ad. bhayam; S paribhāsaccabhayam. (pts note) | pi → Bp om. (pts note) Etaṁ bhayaṁ dukkhaṁ domanassaṁ kuto tassa?
dukkhaṁ domanassaṁ → dukkhadomanassaṁ (sya-all, pts) Attadaṇḍato jātaṁ sañjātaṁ nibbattaṁ abhinibbattaṁ pātubhūtaṁ.
Attadaṇḍato → S attano. (pts note)

Ettakenapi rājā na tussati. Tamenaṁ rājā bandhāpeti andubandhanena vā rajjubandhanena vā saṅkhalikabandhanena vā vettabandhanena vā latābandhanena vā pakkhepabandhanena vā parikkhepabandhanena vā gāmabandhanena vā nigamabandhanena vā nagarabandhanena vā raṭṭhabandhanena vā janapadabandhanena vā antamaso savacanīyampi karoti—
pakkhepabandhanena vā → pekkhabandhanena vā (sya-all, pts-vp-pli1) | pakkhepabandhanena → pekkhabandhanena (sya-all, pts) | gāmabandhanena vā nigamabandhanena → gāma bandhanena (sya-all) | vā vettabandhanena → vettabandhena (pts) | vā nigamabandhanena → (pts) | vā → pekkhabandhanena vā (cck: syā.) | rājā → S ad. bandhaṁ. (pts note) | andubandhanena → Bp addab-. (pts note) | saṁkhalikabandhanena → S ad. vā. (pts note) | parikkhepabandhanena → Bp S pakkhepa-. (pts note) | vā → Bp ad. nigamabandhanena [va]. (pts note) “na te labbhā ito pakkamitun”ti. So bandhanapaccayāpi dukkhaṁ domanassaṁ paṭisaṁvedeti.
dukkhaṁ domanassaṁ → dukkhadomanassaṁ (sya-all) | bandhanapaccayāpi dukkhaṁ domanassaṁ → bandhanapaccayā pi dukkhadomanassaṁ (pts) Etaṁ bhayaṁ dukkhaṁ domanassaṁ kuto tassa?
etaṁ → evaṁ (bj) | dukkhaṁ domanassaṁ → dukkhadomanassaṁ (sya-all, pts) Attadaṇḍato jātaṁ sañjātaṁ nibbattaṁ abhinibbattaṁ pātubhūtaṁ.
abhinibbattaṁ → S om. (pts note)

Ettakenapi rājā na tussati.
tussati → tussati tamenaṁ (sya-all, pts) | enaṁ → -6 Bp S om. (pts note) Rājā tassa dhanaṁ āharāpeti— sataṁ vā sahassaṁ vā satasahassaṁ vā.
satasahassaṁ vā → (pts) | vā → Bp S ad. satasahassaṁ vā. (pts note) So dhanajānipaccayāpi dukkhaṁ domanassaṁ paṭisaṁvedeti.
dukkhaṁ domanassaṁ → dukkhadomanassaṁ (sya-all) | dhanajānipaccayāpi dukkhaṁ domanassaṁ → dhanajānipaccayā pi dukkhadomanassaṁ (pts) Etaṁ bhayaṁ dukkhaṁ domanassaṁ kuto tassa?
dukkhaṁ domanassaṁ → dukkhadomanassaṁ (sya-all, pts) Attadaṇḍato jātaṁ sañjātaṁ nibbattaṁ abhinibbattaṁ pātubhūtaṁ.

Ettakenapi rājā na tussati. Tamenaṁ rājā vividhā kammakāraṇā kārāpeti— kasāhipi tāḷeti, vettehipi tāḷeti, aḍḍhadaṇḍakehipi tāḷeti, hatthampi chindati, pādampi chindati, hatthapādampi chindati, kaṇṇampi chindati, nāsampi chindati, kaṇṇanāsampi chindati, bilaṅgathālikampi karoti, saṅkhamuṇḍikampi karoti, rāhumukhampi karoti, jotimālikampi karoti, hatthapajjotikampi karoti, erakavattikampi karoti, cīrakavāsikampi karoti, eṇeyyakampi karoti, baḷisamaṁsikampi karoti, kahāpaṇikampi karoti, khārāpatacchikampi karoti, palighaparivattakampi karoti, palālapīṭhakampi karoti, tattenapi telena osiñcati, sunakhehipi khādāpeti, jīvantampi sūle uttāseti, asināpi sīsaṁ chindati.
aḍḍhadaṇḍakehipi → addhadaṇḍakehipi (bj) | baḷisamaṁsikampi → balisamaṁsikampi (bj, sya-all) | palighaparivattakampi → palighaparivattikampi (bj, sya-all, pts) | palālapīṭhakampi → palālapiṭṭhikampi (bj) | erakavattikampi → erakapattikampi (cck) | bilaṅgathālikampi → vilaṅgathālakampi (sya-all, pts) | saṅkhamuṇḍikampi → saṅkhamuṇḍakampi (sya-all, pts) | karoti → karota (sya-all) | cīrakavāsikampi → cirakavāsikampi (sya-all, pts) | jotimālikampi → jotimālakam pi (pts) | karoti → Bp S -nti, and so on below. (pts note) | erakavattikam → Bp erakaputtikam. (pts note) | khādāpeti → Bp S -nti. (pts note) | uttāseti → S -nti. (pts note) So kammakāraṇapaccayāpi dukkhaṁ domanassaṁ paṭisaṁvedeti.
dukkhaṁ domanassaṁ → dukkhadomanassaṁ (sya-all) | kammakāraṇapaccayāpi dukkhaṁ domanassaṁ → kammakāraṇapaccayā pi dukkhadomanassaṁ (pts) Etaṁ bhayaṁ dukkhaṁ domanassaṁ kuto tassa?
dukkhaṁ domanassaṁ → dukkhadomanassaṁ (sya-all, pts) Attadaṇḍato jātaṁ sañjātaṁ nibbattaṁ abhinibbattaṁ pātubhūtaṁ. Rājā imesaṁ catunnaṁ daṇḍānaṁ issaro.
catunnaṁ → catuṇṇaṁ (bj)

So sakena kammena kāyassa bhedā paraṁ maraṇā apāyaṁ duggatiṁ vinipātaṁ nirayaṁ upapajjati. Tamenaṁ nirayapālā pañcavidhabandhanaṁ nāma kammakāraṇaṁ kārenti—
kammakāraṇaṁ → kāraṇaṁ (bj) | kammakāraṇaṁ → Bp S kāraṇaṁ. (pts note) tattaṁ ayokhilaṁ hatthe gamenti, tattaṁ ayokhilaṁ dutiye hatthe gamenti, tattaṁ ayokhilaṁ pāde gamenti, tattaṁ ayokhilaṁ dutiye pāde gamenti, tattaṁ ayokhilaṁ majjhe urasmiṁ gamenti.
ayokhilaṁ → ayokhīlaṁ (bj) | gamenti → -2 Bp om. (pts note) So tattha dukkhā tibbā kaṭukā vedanā vedeti;
tibbā → tippā (bj, sya-all, pts-vp-pli1) | kaṭukā → kaṭukā tippā (bj) | tibbā → tippā (cck: syā.) na ca tāva kālaṁ karoti yāva na taṁ pāpakammaṁ byantīhoti.
pāpakammaṁ byantīhoti → pāpaṁ kammaṁ byantī hoti (bj) | hoti → majjhimanikāya > devadūtasutta (bj note) Etaṁ bhayaṁ dukkhaṁ domanassaṁ kuto tassa?
dukkhaṁ domanassaṁ → dukkhadomanassaṁ (sya-all, pts) Attadaṇḍato jātaṁ sañjātaṁ nibbattaṁ abhinibbattaṁ pātubhūtaṁ.

Tamenaṁ nirayapālā saṁvesetvā kuṭhārīhi tacchenti.
saṁvesetvā → saṁvesitvā (sya-all, pts-vp-pli1) | kuṭhārīhi → kudhārīhi (sya-all, pts-vp-pli1, mr) | saṁvesetvā kuṭhārīhi → saṁvesitvā kudhārīhi (sya-all, pts) | saṁvesetvā → saṁvesitvā (syā.) ma. ni. 3.267 (cck note) | kuṭhārīhi → kudhārīhi (cck: syā. ka.) | kudhārīhi → kuṭhārīhi (sya-all: sī.) | saṁvesitvā → S -etvā. (pts note) | kudhārīhi → S Si vḷ. kuṭhārīhi. (pts note) So tattha dukkhā tibbā kaṭukā vedanā vedeti;
tibbā → tippā (bj, sya-all, pts) na ca tāva kālaṁ karoti yāva na taṁ pāpakammaṁ byantīhoti.
pāpakammaṁ byantīhoti → pāpaṁ kammaṁ byantī hoti (bj) Tamenaṁ nirayapālā uddhampādaṁ adhosiraṁ gahetvā vāsīhi tacchenti.
uddhampādaṁ → uddhapādaṁ (bj) | uddhaṁpādaṁ → uddhapādaṁ (cck: sī.) Tamenaṁ nirayapālā rathe yojetvā ādittāya pathaviyā sampajjalitāya sajotibhūtāya sārentipi paccāsārentipi …pe…
sārentipi paccāsārentipi → hārentipi paccāhārentipi (si, mr) | pathaviyā → paṭhaviyā (bj, sya-all, pts) | sajotibhūtāya → sañjotibhūtāya (sya-all) | paccāsārentipi → bharentipi paccābhārentipi (bj: sīmu11) | paccāsārentipi → hārentipi paccāhārentipi (cck: sī. ka.) | sañjotibhūtāya → sajjotibhūtāyātipi pāṭho (sya-all note) | sārentipi → hārentipi (sya-all: sī.) | paccāsārentipi → paccāhārentipi (sya-all note) | sañjotibhūtāya → Bp Si vḷ. sajj-; S saj-. (pts note) | sārenti → Bp S Si vḷ. hārenti. (pts note) | paccāsārenti → Bp S Si vḷ. paccāhār-. (pts note) tamenaṁ nirayapālā mahantaṁ aṅgārapabbataṁ ādittaṁ sampajjalitaṁ sajotibhūtaṁ āropentipi oropentipi …pe…
sajotibhūtaṁ → sañjotibhūtaṁ (sya-all) | sañjotibhūtaṁ → Bp sajj-; S saj-, and below. (pts note) tamenaṁ nirayapālā uddhampādaṁ adhosiraṁ gahetvā tattāya lohakumbhiyā pakkhipanti ādittāya sampajjalitāya sajotibhūtāya.
uddhampādaṁ → uddhapādaṁ (bj) | sajotibhūtāya → sañjotibhūtāya (sya-all, pts) So tattha pheṇuddehakaṁ paccati.
pheṇuddehakaṁ → phenuddehakaṁ (sya-all, pts) So tattha pheṇuddehakaṁ paccamāno sakimpi uddhaṁ gacchati, sakimpi adho gacchati, sakimpi tiriyaṁ gacchati.
pheṇuddehakaṁ → phenuddehakaṁ (sya-all, pts) So tattha dukkhā tibbā kaṭukā vedanā vedeti;
tibbā → tippā (bj, sya-all, pts) na ca tāva kālaṁ karoti yāva na taṁ pāpakammaṁ byantīhoti.
pāpakammaṁ → pāpaṁ kammaṁ (bj) Etaṁ bhayaṁ dukkhaṁ domanassaṁ kuto tassa?
dukkhaṁ domanassaṁ → dukkhadomanassaṁ (sya-all, pts) Attadaṇḍato jātaṁ sañjātaṁ nibbattaṁ abhinibbattaṁ pātubhūtaṁ. Tamenaṁ nirayapālā mahāniraye pakkhipanti. So kho pana mahānirayo—

Catukkaṇṇo catudvāro, vibhatto bhāgaso mito; Ayopākārapariyanto, ayasā paṭikujjito.
Ayopākārapariyanto → … pariyatto (sya-all, pts-vp-pli1, mr) | ayopākārapariyanto → ayopākārapariyatto (sya-all, pts) | Ayopākārapariyanto → … pariyatto (cck: syā. ka.)

Tassa ayomayā bhūmi, jalitā tejasā yutā;
yutā → Si yuttā. (pts note) Samantā yojanasataṁ, pharitvā tiṭṭhati sabbadā.
sabbadā → majjhimanikāya > uparipaṇṇāsaka > devadūtasutta (bj note)

Kadariyātapanā ghorā, accimanto durāsadā;
tapanā → kadariyā tapasā (bj: sīmu11) durāsadā → kharā sadā (sya-all: sī.) | durāsadā → Si vḷ. kharā sadā. (pts note) Lomahaṁsanarūpā ca, bhesmā paṭibhayā dukhā.
bhesmā → bhismā (bj, cck, sya-all, pts) | dukhā → saṅkiccajātaka (bj note)

Puratthimāya bhittiyā, accikkhandho samuṭṭhito;
puratthimāya → puratthimāya ca (bj, sya-all, pts) | ca → Bp S om. (pts note) Dahanto pāpakammante, pacchimāya paṭihaññati.
dahanto → ḍahanto (sya-all, pts) pacchimāya → S pacchimā (pts note)

Pacchimāya ca bhittiyā, accikkhandho samuṭṭhito; Dahanto pāpakammante, puratthimāya paṭihaññati.
dahanto → ḍahanto (sya-all, pts) | ḍahanto → Bp dahanto throughout. (pts note) puratthimāya paṭihaññati → puritthimāya patihaññati (pts)

Uttarāya ca bhittiyā, accikkhandho samuṭṭhito; Dahanto pāpakammante, dakkhiṇāya paṭihaññati.
dahanto → ḍahanto (sya-all, pts)

Dakkhiṇāya ca bhittiyā, accikkhandho samuṭṭhito; Dahanto pāpakammante, uttarāya paṭihaññati.
dahanto → ḍahanto (sya-all, pts)

Heṭṭhato ca samuṭṭhāya, accikkhandho bhayānako;
heṭṭhato → heṭṭhito (sya-all, pts) accikkhandho → accikhando (pts) Dahanto pāpakammante, chadanasmiṁ paṭihaññati.
dahanto → ḍahanto (sya-all, pts)

Chadanamhā samuṭṭhāya, accikkhandho bhayānako;
accikkhandho → accikhando (pts) Dahanto pāpakammante, bhūmiyaṁ paṭihaññati.
dahanto → ḍahanto (sya-all, pts)

Ayokapālamādittaṁ, santattaṁ jalitaṁ yathā; Evaṁ avīcinirayo, heṭṭhā upari passato.

Tattha sattā mahāluddā, mahākibbisakārino;
sattā → -6 S katasaddā. (pts note) | mahāluddā → Bp -luddhā. (pts note) Accantapāpakammantā, paccanti na ca miyyare.
miyyare → mīyare (cck: sī.)

Jātavedasamo kāyo, tesaṁ nirayavāsinaṁ;
jātavedasamo → jātaṁvedasamo (pts) Passa kammānaṁ daḷhattaṁ, na bhasmā hoti napī masi.
hoti → honti (sya-all) | hoti napī → honti na pi (pts)

Puratthimenapi dhāvanti, tato dhāvanti pacchimaṁ;
pacchimaṁ → pacchato (sya-all) | pacchimaṁ uttarenapi → pacchato uttarena pi (pts) Uttarenapi dhāvanti, tato dhāvanti dakkhiṇaṁ.
dakkhiṇaṁ → -8 S om. (pts note)

Yaṁ yaṁ disaṁ padhāvanti, taṁ taṁ dvāraṁ pidhīyati;
disaṁ padhāvanti → disampi dhāvanti (sya-all, pts-vp-pli1) | disaṁ padhāvanti → disam pi dhāvanti (pts) | padhāvanti → disampi dhāvanti (cck: syā.) pidhīyati → pithīyati (bj, sya-all, pts-vp-pli1) | pidhīyati → pithīyati (cck: sī. syā.) Abhinikkhamitāsā te, sattā mokkhagavesino.
mokkhagavesino → pāmokkhaṁ gavesino (pts)

Na te tato nikkhamituṁ, labhanti kammapaccayā; Tesañca pāpakammantaṁ, avipakkaṁ kataṁ bahunti.

Etaṁ bhayaṁ dukkhaṁ domanassaṁ kuto tassa?
dukkhaṁ domanassaṁ → dukkhadomanassaṁ (pts) Attadaṇḍato jātaṁ sañjātaṁ nibbattaṁ abhinibbattaṁ pātubhūtaṁ. Yāni ca nerayikāni dukkhāni yāni ca tiracchānayonikāni dukkhāni yāni ca pettivisayikāni dukkhāni yāni ca mānusikāni dukkhāni;
pettivisayikāni → pittivisayikāni (sya-all, pts) | mānusikāni → mānusakāni (sya-all, pts) | pittivisayikāni → S petti-, and below. (pts note) | mānusakāni → Bp S mānusikāni. (pts note) tāni kuto jātāni kuto sañjātāni kuto nibbattāni kuto abhinibbattāni kuto pātubhūtāni? Attadaṇḍato jātāni sañjātāni nibbattāni abhinibbattāni pātubhūtānīti—
pātubhūtānīti → pātubhūtāni (bj) attadaṇḍā bhayaṁ jātaṁ.

Janaṁ passatha medhaganti. Jananti khattiyā ca brāhmaṇā ca vessā ca suddā ca gahaṭṭhā ca pabbajitā ca devā ca manussā ca medhagaṁ janaṁ kalahaṁ janaṁ viruddhaṁ janaṁ paṭiviruddhaṁ janaṁ āhataṁ janaṁ paccāhataṁ janaṁ āghātitaṁ janaṁ paccāghātitaṁ janaṁ passatha dakkhatha oloketha nijjhāyetha upaparikkhathāti—
jananti → (bj) | devā → devatā (bj) | āghātitaṁ → āghātikaṁ (bj) | ca → ca medhaganti (sya-all, pts) | āghātikaṁ → āghāṭitaṁ (bj: syā) | ti → -3 Bp S om. (pts note) | āhatajanaṁ → Bp S āhataṁ j-. (pts note) | paccāhatajanaṁ → Bp S paccāhataṁ j-. (pts note) | āghātitajanaṁ → Bp S āghātikaṁ j-. (pts note) | paccāghātitajanaṁ → Bp paccāghātikaṁ j-; S om. (pts note) janaṁ passatha medhagaṁ.

Saṁvegaṁ kittayissāmīti. Saṁvegaṁ ubbegaṁ utrāsaṁ bhayaṁ pīḷanaṁ ghaṭṭanaṁ upaddavaṁ upasaggaṁ.
upasaggaṁ kittayissāmīti → upassaggaṁ kittayissāmi (bj) | utrāsaṁ → Si uttrāsaṁ. (pts note) | ghaṭanaṁ → Bp ghattanaṁ; S ghaṭṭanaṁ. (pts note) Kittayissāmīti pakittayissāmi ācikkhissāmi desessāmi paññapessāmi paṭṭhapessāmi vivarissāmi vibhajissāmi uttānīkarissāmi pakāsissāmīti—
desessāmi paññapessāmi paṭṭhapessāmi vivarissāmi → desissāmi paññapissāmi paṭṭhapissāmi vicarissāmi (bj) | kittayissāmīti → kittayissāmi (sya-all, pts) | desessāmi paññapessāmi paṭṭhapessāmi → desissāmi paññāpissāmi paṭṭhapissāmi (sya-all, pts) saṁvegaṁ kittayissāmi.

Yathā saṁvijitaṁ mayāti. Yathā mayā attanāyeva attānaṁ saṁvejito ubbejito saṁvegamāpāditoti—
attānaṁ → (sya-all) | attanāyeva attānaṁ → attāyeva (pts) | attā → saddā (bj: sīmu11) | attāyeva → Bp S attanā yeva attānaṁ. (pts note) yathā saṁvijitaṁ mayā.

Tenāha bhagavā—

“Attadaṇḍā bhayaṁ jātaṁ, janaṁ passatha medhagaṁ;
medhagaṁ → meḍhagaṁ (pts) Saṁvegaṁ kittayissāmi, yathā saṁvijitaṁ mayā”ti.

Phandamānaṁ pajaṁ disvā, macche appodake yathā; Aññamaññehi byāruddhe, disvā maṁ bhayamāvisi.

Phandamānaṁ pajaṁ disvāti. Pajāti sattādhivacanaṁ. Pajaṁ taṇhāphandanāya phandamānaṁ diṭṭhiphandanāya phandamānaṁ,
taṇhāphandanāya → tanhāphandanāya (pts) kilesaphandanāya phandamānaṁ, duccaritaphandanāya phandamānaṁ, payogaphandanāya phandamānaṁ, vipākaphandanāya phandamānaṁ, rattaṁ rāgena phandamānaṁ,
rattaṁ rāgena → rattarāgena (sya-all, pts) duṭṭhaṁ dosena phandamānaṁ,
duṭṭhaṁ dosena → duṭṭhadosena (sya-all, pts) mūḷhaṁ mohena phandamānaṁ, vinibaddhaṁ mānena phandamānaṁ,
vinibaddhaṁ mānena → vinibandhamānena (sya-all, pts) parāmaṭṭhaṁ diṭṭhiyā phandamānaṁ,
parāmaṭṭhaṁ diṭṭhiyā → parāmaṭṭhadiṭṭhiyā (sya-all, pts) vikkhepagataṁ uddhaccena phandamānaṁ,
vikkhepagataṁ uddhaccena → vikkhepagatauddhaccena (sya-all, pts) | vikkhepagata-uddhaccena → Bp S -gataṁ ud-. (pts note) aniṭṭhaṅgataṁ vicikicchāya phandamānaṁ,
aniṭṭhaṅgataṁ → aniṭṭhāgataṁ (bj) | aniṭṭhaṅgataṁ vicikicchāya → aniṭṭhaṅgatavicikicchāya (sya-all, pts) | aniṭṭhaṅgatavicikicchāya → Bp S aniṭṭhagataṁ v- (S aniṭṭhā-). (pts note) thāmagataṁ anusayehi phandamānaṁ,
thāmagataṁ anusayehi → thāmagataanusayehi (sya-all); thāmagatānusayehi (pts) | thāmagatānusayehi → Bp S thāmagataṁ anu-. (pts note) lābhena phandamānaṁ, alābhena phandamānaṁ, yasena phandamānaṁ, ayasena phandamānaṁ, pasaṁsāya phandamānaṁ, nindāya phandamānaṁ, sukhena phandamānaṁ, dukkhena phandamānaṁ, jātiyā phandamānaṁ, jarāya phandamānaṁ, byādhinā phandamānaṁ, maraṇena phandamānaṁ, sokaparidevadukkhadomanassupāyāsehi phandamānaṁ,
sokaparidevadukkhadomanassupāyāsehi → sokaparidevadukkhadomanassūpāyāsehi (bj) nerayikena dukkhena phandamānaṁ, tiracchānayonikena dukkhena phandamānaṁ, pettivisayikena dukkhena phandamānaṁ,
pettivisayikena → pittivisayikena (sya-all, pts) mānusikena dukkhena phandamānaṁ,
mānusikena → mānusakena (sya-all, pts) | mānusakena → Bp S mānusikena. (pts note) | phandamānaṁ → Bp S ad. mānusikena. (pts note) gabbhokkantimūlakena dukkhena …
gabbhokkantimūlakena → Bp gabbe -o; S gabba-o-. (pts note) gabbhaṭṭhitimūlakena dukkhena …
gabbhaṭṭhitimūlakena → gabbheṭhitimūlakena (mr) | gabbhaṭṭhitimūlakena → gabbheṭhitīmūlakena (ka.) mahāni. 11 (cck note) | gabbhaṭṭhitimūlakena → Bp S gabbe ṭhiti-. (pts note) gabbhavuṭṭhānamūlakena dukkhena …
gabbhavuṭṭhānamūlakena → gabbhāvuṭṭhānamūlakena (cck) jātassūpanibandhakena dukkhena …
jātassūpanibandhakena → jātassupanibandhikena (sya-all, pts) jātassa parādheyyakena dukkhena … attūpakkamena dukkhena …
attūpakkamena → attupakkamena (sya-all) parūpakkamena dukkhena …
parūpakkamena → parupakkamena (sya-all) dukkhadukkhena … saṅkhāradukkhena … vipariṇāmadukkhena … cakkhurogena dukkhena … sotarogena … ghānarogena … jivhārogena … kāyarogena … sīsarogena … kaṇṇarogena … mukharogena … dantarogena … kāsena … sāsena … pināsena … ḍāhena …
ḍāhena → ḍahena (bj, sya-all) jarena … kucchirogena … mucchāya … pakkhandikāya … sūlāya …
sūlāya → sulāya (sya-all) visūcikāya … kuṭṭhena … gaṇḍena … kilāsena … sosena … apamārena … dadduyā …
dadduyā → danduyā (pts) | danduyā → Bp S dadduyā. (pts note) kaṇḍuyā … kacchuyā … rakhasāya …
rakhasāya → nakhasāya (bj) | nakhasāya → rakhasāya (bj: a.nid); rakkhasāya (bj: a.pu, PTS) vitacchikāya … lohitena …
lohitena pittena → lohitapittena (bj) | lohitapittena → lohitena pittena (bj: sīmu11, PTS) pittena …
pittena → -9 S lohitapittena. (pts note) madhumehena … aṁsāya … pīḷakāya …
pīḷakāya bhagandalāya → piḷakāya bhagandalena (bj) | pīḷakāya → piḷakāya (sya-all, pts) bhagandalāya …
bhagandalāya → bhagandalena (cck) | bhagandalāya → Bp -lena. (pts note) pittasamuṭṭhānena ābādhena …
pittasamuṭṭhānehi → Bp S -ena, and so on down to sītena. (pts note) semhasamuṭṭhānena ābādhena … vātasamuṭṭhānena ābādhena … sannipātikena ābādhena … utupariṇāmajena ābādhena … visamaparihārajena ābādhena … opakkamikena ābādhena … kammavipākajena ābādhena … sītena … uṇhena … jighacchāya … pipāsāya … uccārena … passāvena …
passāvena → -1 Bp S om. (pts note) ḍaṁsamakasavātātapasarīsapasamphassena dukkhena …
ḍaṁsamakasavātātapasarīsapasamphassena → ḍaṁsamakasavātātapasiriṁsapa samphassena (bj) | ḍaṁsamakasavātātapasarīsapasamphassena dukkhena → ḍaṁsamakasavātātapasiriṁsapasamphassena (sya-all, pts) | ḍaṁsamakasavātātapasiriṁsapa → sarīsapa (bj: machasaṁ) mātumaraṇena dukkhena … pitumaraṇena dukkhena … bhātumaraṇena dukkhena … bhaginimaraṇena dukkhena …
dukkhena puttamaraṇena → (pts) puttamaraṇena dukkhena …
dukkhena → Bp ad. puttamaraṇena dukkhena. (pts note) dhītumaraṇena dukkhena … ñātimaraṇena dukkhena … bhogabyasanena dukkhena … rogabyasanena dukkhena … sīlabyasanena dukkhena … diṭṭhibyasanena dukkhena phandamānaṁ samphandamānaṁ vipphandamānaṁ vedhamānaṁ pavedhamānaṁ sampavedhamānaṁ. Disvāti disvā passitvā tulayitvā tīrayitvā vibhāvayitvā vibhūtaṁ katvāti—
disvā → (sya-all) | disvāti → (pts) | ti → S ad. disvā. (pts note) phandamānaṁ pajaṁ disvā.

Macche appodake yathāti yathā macchā appodake udakapariyādāne kākehi vā kulalehi vā balākāhi vā paripātiyamānā ukkhipiyamānā khajjamānā phandanti samphandanti vipphandanti vedhanti pavedhanti sampavedhanti;
appodake → appodake parittodake (sya-all, pts) | vedhanti pavedhanti sampavedhanti evamevaṁ → vedhenti pavedhenti sampavedhenti evameva (sya-all) | balākāhi → balākāya (pts) | paripātiyamānā → paripātiyāmānā (pts) | paripātiyamānā → paripāṭiyamānā (bj: sīmu11, machasaṁ) | parittodake → Bp S om. (pts note) | balākāya → Bp S balākāhi. (pts note) | sampavedhenti → Bp S -dhanti. (pts note) evamevaṁ pajā taṇhāphandanāya phandanti …pe… diṭṭhibyasanena dukkhena phandanti samphandanti vipphandanti vedhanti pavedhanti sampavedhantīti—
vedhanti pavedhanti sampavedhantīti → vedhenti pavedhenti sampavedhentīti (sya-all, pts) macche appodake yathā.

Aññamaññehi byāruddheti aññamaññaṁ sattā viruddhā paṭiviruddhā āhatā paccāhatā āghātitā paccāghātitā.
āhatā → āhatā (bj: sīmu11) | āghātitā → āghāṭitā (bj: syā) Rājānopi rājūhi vivadanti, khattiyāpi khattiyehi vivadanti, brāhmaṇāpi brāhmaṇehi vivadanti, gahapatīpi gahapatīhi vivadanti, mātāpi puttena vivadati, puttopi mātarā vivadati, pitāpi puttena vivadati, puttopi pitarā vivadati, bhātāpi bhātarā vivadati, bhaginīpi bhaginiyā vivadati, bhātāpi bhaginiyā vivadati, bhaginipi bhātarā vivadati, sahāyopi sahāyena vivadati;
bhaginipi → bhaginīpi (bj, sya-all) | vivadanti → Bp ad. bhaginī pi bhaginiyā vivadati. (pts note) te tattha kalahaviggahavivādāpannā aññamaññaṁ pāṇīhipi upakkamanti, leḍḍūhipi upakkamanti, daṇḍehipi upakkamanti, satthehipi upakkamanti, te tattha maraṇampi nigacchanti maraṇamattampi dukkhanti—
nigacchanti → gacchanti (sya-all) aññamaññehi byāruddhe.

Disvā maṁ bhayamāvisīti. Disvāti disvā passitvā tulayitvā tīrayitvā vibhāvayitvā vibhūtaṁ katvā bhayaṁ pīḷanaṁ ghaṭṭanaṁ upaddavo upasaggo āvisīti—
āvisīti → āvisatīti (sya-all, pts-vp-pli1) | āvisīti → āvisatī ti (pts) | āvisīti → āvīsīti (cck: sī.); āvisatīti (cck: syā.) | ghaṭanaṁ → Bp S ghaṭṭanaṁ. (pts note) | upaddavo → Bp -vaṁ; S om. (pts note) | upasaggo → Bp S -ggaṁ. (pts note) | āvisatī → Bp S āvisī. (pts note) disvā maṁ bhayamāvisi.

Tenāha bhagavā—

“Phandamānaṁ pajaṁ disvā, macche appodake yathā; Aññamaññehi byāruddhe, disvā maṁ bhayamāvisī”ti.

Samantamasāro loko, disā sabbā sameritā; Icchaṁ bhavanamattano, nāddasāsiṁ anositaṁ.
nāddasāsiṁ → nāddasāmi (bj: sīmu11) | nāddasāsiṁ → Bp S na-ddasāmi (S nand-), and below. (pts note)

Samantamasāro lokoti. Lokoti nirayaloko tiracchānayoniloko pettivisayaloko manussaloko devaloko, khandhaloko dhātuloko āyatanaloko, ayaṁ loko paro loko, brahmaloko devaloko—
pettivisayaloko → pittivisayaloko (sya-all, pts) | brahmaloko devaloko → sabrahmaloko sadevaloko (sya-all, pts) | ti → -6 S Si om. (pts note) | loko → -7 S paraloko, and below. (pts note) | sabrahmaloko → Bp S brahma-, and below. (pts note) | sadevaloko → Bp S deva-, and below. (pts note) ayaṁ vuccati loko. Nirayaloko asāro nissāro sārāpagato niccasārasārena vā sukhasārasārena vā attasārasārena vā niccena vā dhuvena vā sassatena vā avipariṇāmadhammena vā.
niccasārasārena → S niccasāda-. (pts note) | sukhasārasārena → S sukhasāda-. (pts note) | attasārasārena → S atthasāda-. (pts note) Tiracchānayoniloko …
tiracchānayoniloko → tiracchānāyoniloko (bj) pettivisayaloko …
pettivisayaloko → pittivisayaloko (sya-all, pts) manussaloko … devaloko … khandhaloko … dhātuloko … āyatanaloko … ayaṁ loko … paro loko … brahmaloko …
brahmaloko devaloko asāro → sabrahmaloko sadevaloko assāro (sya-all) | brahmaloko devaloko → sabrahmaloko sadevaloko (pts) devaloko asāro nissāro sārāpagato niccasārasārena vā sukhasārasārena vā attasārasārena vā niccena vā dhuvena vā sassatena vā avipariṇāmadhammena vā.
vā → va (pts) | devaloko → sadevaloko (bj: syā, PTS) | sārāpagato → Bp sārato. (pts note) | niccasārasārena → S niccasāta-. (pts note) | sukhasārasārena → S sukhasāta-. (pts note) | attasārasārena → S attasāta-. (pts note)

Yathā pana naḷo asāro nissāro sārāpagato, yathā eraṇḍo asāro nissāro sārāpagato, yathā udumbaro asāro nissāro sārāpagato, yathā setakaccho asāro nissāro sārāpagato, yathā pāribhaddako asāro nissāro sārāpagato, yathā pheṇapiṇḍo asāro nissāro sārāpagato, yathā udakapubbuḷaṁ asāraṁ nissāraṁ sārāpagataṁ, yathā marīci asārā nissārā sārāpagatā, yathā kadalikkhandho asāro nissāro sārāpagato, yathā māyā asārā nissārā sārāpagatā;
udakapubbuḷaṁ → … bubbulakaṁ (bj); … pubbuḷakaṁ (sya-all) | pana → panā (bj); (sya-all, pts) | udakapubbuḷaṁ → udakabubbuḷakaṁ (bj) | asārā nissārā sārāpagatā → asāro nissāro sārāpagato (bj) | setakaccho asāro → setagaccho assāro (sya-all) | pāribhaddako asāro → pālibhaddako assāro (sya-all) | pheṇapiṇḍo asāro → pheṇupiṇḍo assāro (sya-all) | udakapubbuḷaṁ asāraṁ → pubbuḷakaṁ assāraṁ (sya-all) | setakaccho → setagaccho (pts) | pāribhaddako → pālibhaddako (pts) | pheṇapiṇḍo → pheṇupiṇḍo (pts) | setakaccho → setakacco (bj: manupa); setagaccho (bj: PTS) | kadalikkhandho → khadalikkhandho (bj: sīmu11) | udakapubbuḷaṁ → bubbulakaṁ (cck: sī.); pubbuḷakaṁ (cck: syā.) | Yathā → Bp S ad. pana. (pts note) | naḷo → S loko. (pts note) | pālibhaddako → Bp pari-; S pāri-. (pts note) | pheṇupiṇḍo → Bp phenaṇa-. (pts note) | udakapubbuḷaṁ → Si pubbuḷkaṁ; S udakabubbulaṁ. (pts note) | kaddalikhandho → Bp S kadali-. (pts note) evamevaṁ nirayaloko asāro nissāro sārāpagato niccasārasārena vā sukhasārasārena vā attasārasārena vā niccena vā dhuvena vā sassatena vā avipariṇāmadhammena vā.

Tiracchānayoniloko … pettivisayaloko …
pettivisayaloko → pittivisayaloko (sya-all, pts) manussaloko … devaloko asāro nissāro sārāpagato niccasārasārena vā sukhasārasārena vā attasārasārena vā niccena vā dhuvena vā sassatena vā avipariṇāmadhammena vā.
pe → Bp S om. (pts note) Khandhaloko … dhātuloko … āyatanaloko … ayaṁ loko … paro loko …
paro loko → paraloko (pts) brahmaloko … devaloko asāro nissāro sārāpagato niccasārasārena vā sukhasārasārena vā attasārasārena vā niccena vā dhuvena vā sassatena vā avipariṇāmadhammena vāti—
sukhasārasārena → sukhasārasāreṇa (pts) | attasārasārena → attasārasāreṇa (pts) | vā → -6 Si om. (pts note) samantamasāro loko.

Disā sabbā sameritāti. Ye puratthimāya disāya saṅkhārā, tepi eritā sameritā calitā ghaṭṭitā aniccatāya jātiyā anugatā jarāya anusaṭā byādhinā abhibhūtā maraṇena abbhāhatā dukkhe patiṭṭhitā atāṇā aleṇā asaraṇā asaraṇībhūtā.
aleṇā → alenā (bj) Ye pacchimāya disāya saṅkhārā … ye uttarāya disāya saṅkhārā … ye dakkhiṇāya disāya saṅkhārā … ye puratthimāya anudisāya saṅkhārā …
puratthimāya → purimatthimāya (sya-all) | anudisāya → disāya (bj: sīmu11) ye pacchimāya anudisāya saṅkhārā … ye uttarāya anudisāya saṅkhārā … ye dakkhiṇāya anudisāya saṅkhārā … ye heṭṭhimāya disāya saṅkhārā … ye uparimāya disāya saṅkhārā … ye dasasu disāsu saṅkhārā, tepi eritā sameritā calitā ghaṭṭitā aniccatāya jātiyā anugatā jarāya anusaṭā byādhinā abhibhūtā maraṇena abbhāhatā dukkhe patiṭṭhitā atāṇā aleṇā asaraṇā asaraṇībhūtā.
aleṇā → alenā (bj) | dasasu disāsu → dasadisāsu (sya-all, pts) | dasadisāsu → Bp S dasasu disāsu. (pts note) Bhāsitampi cetaṁ—

“Kiñcāpi te taṁ jalatī vimānaṁ, obhāsayaṁ uttariyaṁ disāya;
te taṁ jalatī → tetaṁ jalate (bj) | te taṁ → cetaṁ (cck, sya-all) | kiñcāpi te taṁ → (pts) | te’taṁ → cetaṁ (bj: sīmu11) | jalate → jalati (bj: sīmu11) uttariyaṁ disāya → uttarassaṁ disāyaṁ (bj) | disāyaṁ → uttariyaṁ disāya (bj: sīmu11, machasaṁ, PTS) | uttariyaṁ → Bp S uttarayaṁ. (pts note) | disāya → Bp S om. (pts note) Rūpe raṇaṁ disvā sadā pavedhitaṁ, tasmā na rūpe ramatī sumedho.
tasmā → tasmā rūpe (pts) | rūpe ramatī → ramati (pts) | sumedho → brahmasaṁyutta (bj: paṭhamavagga) | na → -3 Bp S na rūpe. (pts note)

Maccunābbhāhato loko, jarāya parivārito;
maccunābbhāhato → maccun abbhāhato (pts) | abbhāhato → -4 Si maccubbhato; Bp S? (pts note) Taṇhāsallena otiṇṇo, icchādhūmāyito sadā.
otiṇṇo → Si utiṇṇo. (pts note) icchādhūmāyito → icchādhumāyiko (sya-all, pts-vp-pli1) | sadā → devatāsaṁyutta (bj: andhavagga) | icchādhūmāyito → icchādhumāyiko (cck: syā.) | icchādhumāyiko → Bp -ārito. (pts note)

Sabbo ādīpito loko, sabbo loko padhūpito;
padhūpito → pajopito (sya-all, pts) | pajopito → Bp padhumito; S pātupiko. (pts note) Sabbo pajjalito loko, sabbo loko pakampito”ti.
pakampito”ti → bhikkhunīsaṁyutta (bj note)

Disā sabbā sameritā.

Icchaṁ bhavanamattanoti. Attano bhavanaṁ tāṇaṁ leṇaṁ saraṇaṁ gatiṁ parāyanaṁ icchanto sādiyanto patthayanto pihayanto abhijappantoti—
leṇaṁ → lenaṁ (bj) | sādiyanto → sādiyato (bj) | bhavanaṁ → bhavaṁ (sya-all); ti attano bhavaṁ (pts) | bhavaṁ → Bp S bhavanaṁ. (pts note) icchaṁ bhavanamattano. Nāddasāsiṁ anositanti.
anositanti ajjhositaṁyeva → anositan ti anajjhositaṁ na (pts) Ajjhositaṁyeva addasaṁ, anajjhositaṁ nāddasaṁ, sabbaṁ yobbaññaṁ jarāya ositaṁ, sabbaṁ ārogyaṁ byādhinā ositaṁ, sabbaṁ jīvitaṁ maraṇena ositaṁ, sabbaṁ lābhaṁ alābhena ositaṁ, sabbaṁ yasaṁ ayasena ositaṁ, sabbaṁ pasaṁsaṁ nindāya ositaṁ, sabbaṁ sukhaṁ dukkhena ositaṁ.
ajjhositaṁyeva → anajjhositaṁ na (sya-all) | anajjhositaṁ nāddasaṁ → ajjhositaññeva addasaṁ (sya-all) | addasaṁ → -9 Bp S insert after ti. (pts note)

“Lābho alābho yaso ayaso ca, nindā pasaṁsā ca sukhaṁ dukhañca;
nindā → nindā ca (sya-all, pts) | sukhaṁ dukhañca → sukhadukkhañca (sya-all) Ete aniccā manujesu dhammā, asassatā vipariṇāmadhammā”ti.
asassatā → asassakā (si); assakā (sya-all) | vipariṇāmadhammā”ti → aṭṭhakaṅguttara > mettāvagga (bj note)

Nāddasāsiṁ anositaṁ.

Tenāha bhagavā—

“Samantamasāro loko, disā sabbā sameritā; Icchaṁ bhavanamattano, nāddasāsiṁ anositan”ti.

Osāne tveva byāruddhe, disvā me aratī ahu; Athettha sallamaddakkhiṁ, duddasaṁ hadayassitaṁ.
hadayassitaṁ → hadayanissitaṁ (snp4.15:1009 [Attadaṇḍasutta]) | hadayassitaṁ → Bp S hadayaṁ sitaṁ, and below. (pts note)

Osāne tveva byāruddheti.
tveva → Si tve. (pts note) Osāne tvevāti sabbaṁ yobbaññaṁ jarā osāpeti, sabbaṁ ārogyaṁ byādhi osāpeti, sabbaṁ jīvitaṁ maraṇaṁ osāpeti, sabbaṁ lābhaṁ alābho osāpeti, sabbaṁ yasaṁ ayaso osāpeti, sabbaṁ pasaṁsaṁ nindā osāpeti, sabbaṁ sukhaṁ dukkhaṁ osāpetīti— osāne tveva. Byāruddheti yobbaññakāmā sattā jarāya paṭiviruddhā, ārogyakāmā sattā byādhinā paṭiviruddhā, jīvitukāmā sattā maraṇena paṭiviruddhā, lābhakāmā sattā alābhena paṭiviruddhā, yasakāmā sattā ayasena paṭiviruddhā, pasaṁsakāmā sattā nindāya paṭiviruddhā, sukhakāmā sattā dukkhena paṭiviruddhā āhatā paccāhatā āghātitā paccāghātitāti—
pasaṁsakāmā → pasaṁsākāmā (bj) | jīvitukāmā → jīvitakāmā (sya-all) | dukkhena → dukkhena viruddhā (sya-all, pts) | paṭiviruddhā → pativiruddhā (pts) | āghātitā paccāghātitāti → āghāṭitā paccaghāṭitā ti (pts) osāne tveva byāruddhe.

Disvā me aratī ahūti.
aratī → arati (bj) Disvāti disvā passitvā tulayitvā tīrayitvā vibhāvayitvā vibhūtaṁ katvāti— disvā. Me aratīti yā arati yā anabhirati yā anabhiramanā yā ukkaṇṭhitā yā paritasitā ahūti—
anabhiramanā → anabhiramaṇā (bj) | ukkaṇṭhitā → ukkaṇṭhitatā (bj); ukkaṇṭhiyā (sya-all, pts) | ukkaṇṭhiyā → S ukkhandhayā. (pts note) disvā me aratī ahu.
aratī → arati (bj)

Athettha sallamaddakkhinti. Athāti padasandhi …pe… padānupubbatāpetaṁ—
padānupubbatāpetaṁ → padānupubbatā metaṁ (bj, sya-all) athāti. Etthāti sattesu. Sallanti satta sallāni— rāgasallaṁ, dosasallaṁ, mohasallaṁ, mānasallaṁ, diṭṭhisallaṁ, sokasallaṁ, kathaṅkathāsallaṁ. Addakkhinti addasaṁ adakkhiṁ apassiṁ paṭivijjhinti— athettha sallamaddakkhiṁ.

Duddasaṁ hadayassitanti. Duddasanti duddasaṁ duddakkhaṁ duppassaṁ dubbujjhaṁ duranubujjhaṁ duppaṭivijjhanti—
duppaṭivijjhanti duddasaṁ → duppaṭivijjhaṁ (sya-all) | duppaṭivijjhanti duddasaṁ hadayassitanti → duppaṭivijjhaṁ hadayassitan ti (pts) duddasaṁ. Hadayassitanti hadayaṁ vuccati cittaṁ. Yaṁ cittaṁ mano mānasaṁ hadayaṁ paṇḍaraṁ mano manāyatanaṁ manindriyaṁ viññāṇaṁ viññāṇakkhandho tajjā manoviññāṇadhātu.
manoviññāṇadhātu → dhammasaṅgaṇi > cittuppādakaṇḍa (bj note) Hadayassitanti hadayanissitaṁ cittasitaṁ cittanissitaṁ cittena sahagataṁ sahajātaṁ saṁsaṭṭhaṁ sampayuttaṁ ekuppādaṁ ekanirodhaṁ ekavatthukaṁ ekārammaṇanti—
hadayassitanti → hadayassitaṁ (bj) | cittasitaṁ → (sya-all, pts) | cittanissitaṁ → cittanissitaṁ cittasannissitaṁ (sya-all, pts) | cittanissitaṁ → Bp S cittasitaṁ. (pts note) duddasaṁ hadayassitaṁ.

Tenāha bhagavā—

“Osāne tveva byāruddhe, disvā me aratī ahu; Athettha sallamaddakkhiṁ, duddasaṁ hadayassitan”ti.

Yena sallena otiṇṇo, disā sabbā vidhāvati; Tameva sallamabbuyha, na dhāvati na sīdati.
tameva sallamabbuyha → tam eva sallaṁ abbūyha (pts)

Yena sallena otiṇṇo, disā sabbā vidhāvatīti. Sallanti. Satta sallāni— rāgasallaṁ, dosasallaṁ, mohasallaṁ, mānasallaṁ, diṭṭhisallaṁ, sokasallaṁ, kathaṅkathāsallaṁ. Katamaṁ rāgasallaṁ?
katamaṁ → katamā (bj) Yo rāgo sārāgo anunayo anurodho nandirāgo cittassa sārāgo …pe… abhijjhā lobho akusalamūlaṁ—
anurodho → anurodho nandi (sya-all, pts) idaṁ rāgasallaṁ.

Katamaṁ dosasallaṁ? “Anatthaṁ me acarī”ti āghāto jāyati “anatthaṁ me caratī”ti āghāto jāyati, “anatthaṁ me carissatī”ti āghāto jāyati …pe… caṇḍikkaṁ asuropo anattamanatā cittassa—
asuropo → assuropo (bj: a.pu, sīmu11, PTS) idaṁ dosasallaṁ.

Katamaṁ mohasallaṁ? Dukkhe aññāṇaṁ …pe…
aññāṇaṁ → añāṇaṁ (sya-all, pts) dukkhanirodhagāminiyā paṭipadāya aññāṇaṁ, pubbante aññāṇaṁ, aparante aññāṇaṁ, pubbantāparante aññāṇaṁ, idappaccayatāpaṭiccasamuppannesu dhammesu aññāṇaṁ.
aññāṇaṁ → (bj); añāṇaṁ (sya-all, pts) | añāṇaṁ → Bp S pe. (pts note) | añāṇaṁ → Bp S om. (pts note) Yaṁ evarūpaṁ adassanaṁ anabhisamayo ananubodho asambodho appaṭivedho asaṅgāhaṇā apariyogāhaṇā asamapekkhanā apaccavekkhanā apaccakkhakammaṁ dummejjhaṁ bālyaṁ moho pamoho sammoho avijjā avijjogho avijjāyogo avijjānusayo avijjāpariyuṭṭhānaṁ avijjālaṅgī moho akusalamūlaṁ—
asaṅgāhaṇā apariyogāhaṇā → asaṅgāhanā apariyogāhanā (bj, mr); asaṅgāhatā apariyogāhatā (sya-all, pts-vp-pli1) | asaṅgāhaṇā apariyogāhaṇā asamapekkhanā apaccavekkhanā → asaṅgāhatā apariyogāhatā asamapekkhatā apaccavekkhatā (sya-all, pts) | avijjālaṅgī → avijjāsaṅgī (pts) | asaṅgāhanā → asaṅgahanā (bj: sīmu11) | avijjālaṅgī → laṅghī (bj: sīmu11) | apariyogāhaṇā → asaṅgāhatā apariyogāhatā (cck: syā.); asaṅgāhanā apariyogāhanā (cck: ka.) | asamapekkhatā → Bp S asampekkhanā. (pts note) | apaccavekkhatā → Bp -nā. (pts note) idaṁ mohasallaṁ.

Katamaṁ mānasallaṁ? “Seyyohamasmī”ti māno, “sadisohamasmī”ti māno, “hīnohamasmī”ti māno. Yo evarūpo māno maññanā maññitattaṁ unnati unnamo dhajo sampaggāho ketukamyatā cittassa—
unnati unnamo → uṇṇati uṇṇamo (sya-all, pts) | uṇṇamo → Si vḷ. unn-. (pts note) idaṁ mānasallaṁ.

Katamaṁ diṭṭhisallaṁ? Vīsativatthukā sakkāyadiṭṭhi, dasavatthukā micchādiṭṭhi, dasavatthukā antaggāhikā diṭṭhi. Yā evarūpā diṭṭhi diṭṭhigataṁ diṭṭhigahanaṁ diṭṭhikantāro diṭṭhivisūkāyikaṁ diṭṭhivipphanditaṁ diṭṭhisaṁyojanaṁ gāho paṭiggāho abhiniveso parāmāso kummaggo micchāpatho micchattaṁ titthāyatanaṁ vipariyesaggāho viparītaggāho vipallāsaggāho micchāgāho ayāthāvakasmiṁ “yāthāvakan”ti gāho yāvatā dvāsaṭṭhi diṭṭhigatāni—
kummaggo → kumaggo (mr) | paṭiggāho → patiṭṭhāho (bj) | ayāthāvakasmiṁ yāthāvakanti → ayāthāvatasmiṁ yāthāvatanti (bj) | vipariyesaggāho → vipariyāsaggāho (cck) | dvāsaṭṭhi → dvāsaṭṭhī (sya-all, pts) | diṭṭhigahanaṁ → diṭṭhigahaṇaṁ (pts) | vipariyesaggāho viparītaggāho vipallāsaggāho → vipariyesagāho viparittagāho vipallāsagāho (pts) | ayāthāvatasmiṁ → ayāthāvakasmiṁ (bj: sīmu11) | kummaggo → kumaggo (ka.) mahāni. 38 (cck note) idaṁ diṭṭhisallaṁ.

Katamaṁ sokasallaṁ? Ñātibyasanena vā phuṭṭhassa rogabyasanena vā phuṭṭhassa bhogabyasanena vā phuṭṭhassa sīlabyasanena vā phuṭṭhassa diṭṭhibyasanena vā phuṭṭhassa aññataraññatarena byasanena samannāgatassa aññataraññatarena dukkhadhammena phuṭṭhassa soko socanā socitattaṁ antosoko antoparisoko antoḍāho antopariḍāho cetaso parijjhāyanā domanassaṁ—
antoḍāho antopariḍāho → antodāho antoparidāho (bj) | aññataraññatarena → aññataraññatarena vā (sya-all) | diṭṭhibyasanena → diṭṭhibyasanena vāphuṭṭhassa aññataraññatarena (pts) | phuṭṭhassa → byasanena samannāga tassa (pts) | byasanena samannāgatassa aññataraññatarena → vā (pts) | domanassaṁ → domanassaṁ sokasallaṁ (pts) | sokasallaṁ → Bp S om. (pts note) idaṁ sokasallaṁ.

Katamaṁ kathaṅkathāsallaṁ? Dukkhe kaṅkhā, dukkhasamudaye kaṅkhā, dukkhanirodhe kaṅkhā, dukkhanirodhagāminiyā paṭipadāya kaṅkhā, pubbante kaṅkhā, aparante kaṅkhā, pubbantāparante kaṅkhā, idappaccayatāpaṭiccasamuppannesu dhammesu kaṅkhā.
idappaccayatāpaṭiccasamuppannesu → idappaccatāpaṭiccasamuppannesu (sya-all) Yā evarūpā kaṅkhā kaṅkhāyanā kaṅkhāyitattaṁ vimati vicikicchā dveḷhakaṁ dvedhāpatho saṁsayo anekaṁsaggāho āsappanā parisappanā apariyogāhaṇā chambhitattaṁ cittassa manovilekho—
apariyogāhaṇā chambhitattaṁ → apariyogāhanā thambhitattaṁ (bj) | apariyogāhaṇā → apariyogāhanā (sya-all, pts) idaṁ kathaṅkathāsallaṁ.

Yena sallena otiṇṇo, disā sabbā vidhāvatīti. Rāgasallena otiṇṇo viddho phuṭṭho pareto samohito samannāgato kāyena duccaritaṁ carati, vācāya duccaritaṁ carati, manasā duccaritaṁ carati, pāṇampi hanati, adinnampi ādiyati, sandhimpi chindati, nillopampi harati, ekāgārikampi karoti, paripanthepi tiṭṭhati, paradārampi gacchati, musāpi bhaṇati;
hanati → hanti (bj) evampi rāgasallena otiṇṇo viddho phuṭṭho pareto samohito samannāgato dhāvati vidhāvati sandhāvati saṁsarati. Atha vā rāgasallena otiṇṇo viddho phuṭṭho pareto samohito samannāgato bhoge pariyesanto nāvāya mahāsamuddaṁ pakkhandati.
phuṭṭho → puṭṭho (bj) | pakkhandati → gacchati (pts) | Athavā → Cf. pp. 154-5. (pts note) | gacchati → Bp S pakkhandati. (pts note) Sītassa purakkhato uṇhassa purakkhato ḍaṁsamakasavātātapasarīsapasamphassehi pīḷiyamāno khuppipāsāya miyyamāno tigumbaṁ gacchati, takkolaṁ gacchati, takkasīlaṁ gacchati, kāḷamukhaṁ gacchati, purapūraṁ gacchati, vesuṅgaṁ gacchati, verāpathaṁ gacchati, javaṁ gacchati, tāmaliṁ gacchati, vaṅkaṁ gacchati, eḷabandhanaṁ gacchati, suvaṇṇakūṭaṁ gacchati, suvaṇṇabhūmiṁ gacchati, tambapaṇṇiṁ gacchati, suppārakaṁ gacchati, bhārukacchaṁ gacchati, suraṭṭhaṁ gacchati, bhaṅgalokaṁ gacchati, bhaṅgaṇaṁ gacchati, paramabhaṅgaṇaṁ gacchati, yonaṁ gacchati, paramayonaṁ gacchati, vinakaṁ gacchati, mūlapadaṁ gacchati, marukantāraṁ gacchati, jaṇṇupathaṁ gacchati, ajapathaṁ gacchati, meṇḍapathaṁ gacchati, saṅkupathaṁ gacchati, chattapathaṁ gacchati, vaṁsapathaṁ gacchati, sakuṇapathaṁ gacchati, mūsikapathaṁ gacchati, daripathaṁ gacchati, vettācāraṁ gacchati;
pīḷiyamāno → rissamāno (bj, sya-all, pts-vp-pli1) | tambapaṇṇiṁ → tambapāṇiṁ (mnd7:52 [Tissametteyyasuttaniddesa]) | suppārakaṁ → suppāraṁ (sya-all, pts-vp-pli1); suppādakaṁ (csp1ed) | bhaṅgalokaṁ → aṅgalokaṁ (bj); aṅgaṇekaṁ (sya-all, pts-vp-pli1) | bhaṅgaṇaṁ → gaṅgaṇaṁ (bj, sya-all, pts-vp-pli1) | takkasīlaṁ → takkasilaṁ (bj, sya-all, pts) | kāḷamukhaṁ → kālamukhaṁ (bj, sya-all, pts) | purapūraṁ → parammukhaṁ (bj); maraṇapāraṁ (sya-all, pts) | vaṅkaṁ → vaṅgaṁ (bj, pts) | eḷabandhanaṁ → eḷavaddhanaṁ (bj, sya-all, pts) | bhārukacchaṁ → bharukacchaṁ (bj, pts); bharukaṁ (sya-all) | bhaṅgaṇaṁ gacchati paramabhaṅgaṇaṁ → gaṅgaṇaṁ gacchaṁ paramagaṅgaṇaṁ (bj) | vinakaṁ → navakaṁ (bj) | daripathaṁ → darīpathaṁ (bj) | vettācāraṁ → vettādhāraṁ (bj, sya-all, pts) | suppārakaṁ → suppādakaṁ (cck) | ḍaṁsamakasavātātapasarīsapasamphassehi → ḍaṁsamakasavātātapasiriṁsapasamphassehi rissamāno khuppipāsāya (sya-all) | khuppipāsāya miyyamāno tigumbaṁ → gumbaṁ (sya-all) | tāmaliṁ → tambaliṅgaṁ (sya-all); tamaliṁ (pts) | suraṭṭhaṁ → suraddhaṁ (sya-all) | paramabhaṅgaṇaṁ → paramagaṅgaṇaṁ (sya-all, pts) | paramayonaṁ → pinakaṁ (sya-all) | vinakaṁ gacchati mūlapadaṁ → allasaṇḍaṁ (sya-all, pts) | mūsikapathaṁ → mūsikāpathaṁ (sya-all, pts) | ḍaṁsamakasavātātapasarīsapasamphassehi pīḷiyamāno → ḍaṁsamakasavātātapasiriṁsapasamphassehi rissamāno (pts) | tigumbaṁ → gumbhaṁ (pts) | khuppipāsāhi → khuppipāsāya (bj: sīmu11, machasaṁ, PTS) | mīyamāno → pīḷiyamāno (bj: sīmu11) | parammukhaṁ → maraṇapāraṁ (bj: sīmu11); purapuraṁ (bj: machasaṁ) | tāmaliṁ → tamasiṁ (bj: sīmu11); tambaliṅgaṁ (bj: siṅgaṁ – sī.mopa) | vaṅgaṁ → caṅkaṁ (bj: sī.mopa) | eḷavaddhanaṁ → eḷabandhanaṁ (bj: sīmu11); machasaṁ jalavanaṁ (bj: manupa) | suppārakaṁ → suppādakaṁ (bj: machasaṁ); suppāraṁ (bj: sīmu10) | bharukacchaṁ → bhārukacchaṁ (bj: sīmu11); bharukacchiṁ (bj: bharukaṁ – sī.mopa) | suraṭṭhaṁ → suraddhaṁ (bj: suraraṭṭhaṁ – sī.mopa) | aṅgalokaṁ → bhaṅgalokaṁ (bj: machasaṁ); saṅgalokaṁ (bj: sī.mopa) | gaṅgaṇaṁ → bhaṅgaṇaṁ (bj: machasaṁ); saṅgaṇaṁ (bj: taṅgaṇaṁ – sī.mopa) | paramagaṅgaṇaṁ → suramataṅganaṁ (bj: machasaṁ); padapataṅgaṁ (bj: sī.mopa); padapataṅgaṇaṁ (bj: sī.mopa) | navakaṁ → vinakaṁ (bj: machasaṁ); vitakaṁ (bj: sīmu10) | vaṁsapathaṁ → aṁsapathaṁ (bj: sī.mopa) | vettādhāraṁ → vettācāraṁ (bj: sī.mopa) | pīḷiyamāno → rissamāno (cck: sī. syā.) | suppādakaṁ → suppārakaṁ (cck: sī. ka.); suppāraṁ (cck: syā.) | bhaṅgalokaṁ → aṅgalokaṁ (cck: sī.); aṅgaṇekaṁ (cck: syā.) | bhaṅgaṇaṁ → gaṅgaṇaṁ (cck: sī. syā.) | rissamāno → Bp phusiyamāno; S phussiyamāno. (pts note) | miyyamāno → Bp S pīḷiyamāno. (pts note) | Gumbhaṁ → Si kumbhaṁ. (pts note) | Maraṇapāraṁ → Bp parapūraṁ; S parapuraṁ. (pts note) | Verāpathaṁ → Bp vepathaṁ; S veyavaṁ. (pts note) | Javaṁ → S evaṁ. (pts note) | Tamaliṁ → Si tambaliṅgaṁ (p. 154 kamaliṁ). (pts note) | Vaṅgaṁ → Codd. vaṅkaṁ. (pts note) | Eḷavaddhanaṁ → Bp elabaddhanaṁ; S elabandhanaṁ. (pts note) | Tambapaṇṇiṁ → S sampanniṁ. (pts note) | gacchati → -11 Bp suppādakaṁ g-; S om. (pts note) | Bharukacchaṁ → Si bharukaṁ; S bhārūkaccaṁ. (pts note) | Suraṭṭhaṁ → Si suraddhaṁ; Bp sudaṭṭham; S suṭṭhaṁ. (pts note) | Aṅgaṇekaṁ → Bp S aṅgalokaṁ. (pts note) | Gaṅgaṇaṁ → Bp S taṅganaṁ. (pts note) | Paramagaṅgaṇaṁ → Bp -taṅgaṇaṁ: S -taṅkanaṁ. (pts note) | Paramayonaṁ → Si pinakaṁ; S vinakaṁ. (pts note) | Allasaṇḍaṁ → Bp sulaparaṁ; S sulapuraṁ. (pts note) | Jaṇṇupathaṁ → Bp S suvaṇṇapathaṁ. (pts note) | gacchati → -20 Si om. (pts note) | Mūsikāpathaṁ → Sic codd., p. 155 mūsika-. (pts note) | Vettādhāraṁ → Bp veṭṭacaraṁ; S veṭṭacāraṁ. (pts note) pariyesanto na labhati, alābhamūlakampi dukkhaṁ domanassaṁ paṭisaṁvedeti, pariyesanto labhati, laddhā ārakkhamūlakampi dukkhaṁ domanassaṁ paṭisaṁvedeti “kinti me bhoge neva rājāno hareyyuṁ na corā hareyyuṁ na aggi daheyya na udakaṁ vaheyya na appiyā dāyādā hareyyun”ti.
alābhamūlakampi → alāhamūlakampi (bj) | dukkhaṁ domanassaṁ → dukkhadomanassaṁ (sya-all) | daheyya → ḍaheyya (sya-all, pts) | alābhamūlakampi dukkhaṁ domanassaṁ → alābhamūlakam pi dukkhadomanassaṁ (pts) | ārakkhamūlakampi dukkhaṁ domanassaṁ → ārakkhamūlakam pi dukkhadomanassaṁ (pts) Tassa evaṁ ārakkhato gopayato te bhogā vippalujjanti, so vippayogamūlakampi dukkhaṁ domanassaṁ paṭisaṁvedeti.
dukkhaṁ domanassaṁ → dukkhadomanassaṁ (sya-all) | vippayogamūlakampi dukkhaṁ domanassaṁ → vippayogamūlakam pi dukkhadomanassaṁ (pts) Evampi rāgasallena otiṇṇo viddho phuṭṭho pareto samohito samannāgato dhāvati vidhāvati sandhāvati saṁsarati.

Dosasallena … mohasallena … mānasallena otiṇṇo viddho phuṭṭho pareto samohito samannāgato kāyena duccaritaṁ carati, vācāya duccaritaṁ carati, manasā duccaritaṁ carati, pāṇampi hanati, adinnampi ādiyati, sandhimpi chindati, nillopampi harati, ekāgārikampi karoti, paripanthepi tiṭṭhati, paradārampi gacchati, musāpi bhaṇati.
hanati → hanti (bj) Evaṁ mānasallena otiṇṇo viddho phuṭṭho pareto samohito samannāgato dhāvati vidhāvati sandhāvati saṁsarati.

Diṭṭhisallena otiṇṇo viddho phuṭṭho pareto samohito samannāgato acelako hoti muttācāro hatthāpalekhano, naehibhadantiko, natiṭṭhabhadantiko;
hatthāpalekhano → hatthāvalekhano (sya-all, pts-vp-pli1) | hatthāpalekhano → hatthāvalekhano (cck: syā.) | hatthāvalekhano → S hatthasallena khano. (pts note) | ehibhadantiko → S ehikhādantiko. (pts note) | tiṭṭhabhadantiko → S tiṭṭhabhanantiko. (pts note) nābhihaṭaṁ, na uddissakataṁ, na nimantanaṁ sādiyati, so na kumbhimukhā paṭiggaṇhāti, na kaḷopimukhā paṭiggaṇhāti, na eḷakamantaraṁ, na daṇḍamantaraṁ, na musalamantaraṁ, na dvinnaṁ bhuñjamānānaṁ, na gabbhiniyā, na pāyamānāya, na purisantaragatāya, na saṅkittīsu, na yattha sā upaṭṭhito hoti, na yattha makkhikā saṇḍasaṇḍacārinī.
kaḷopimukhā → khaḷopimukhā (bj) | paṭiggaṇhāti → patigaṇhāti (bj) | musalamantaraṁ → mūsalamantaraṁ (sya-all) | kaḷopimukhā → khaḷopimukhā (cck: sī.) Na macchaṁ na maṁsaṁ na suraṁ na merayaṁ na thusodakaṁ pivati.
na → (bj) | na suraṁ → (sya-all) | suraṁ na → (pts) | maṁsaṁ → S ad. na suraṁ. (pts note) So ekāgāriko vā hoti ekālopiko, dvāgāriko vā hoti dvālopiko …pe…
ekālopiko → ekālopiko va (bj) | vā → S om. (pts note) sattāgāriko vā hoti sattālopiko. Ekissāpi dattiyā yāpeti, dvīhipi dattīhi yāpeti …pe…
dattiyā → bhattiyā (cck) | dattīhi → bhattīhi (cck) sattahipi dattīhi yāpeti.
dattīhi → bhattīhi (cck) Ekāhikampi āhāraṁ āhāreti, dvīhikampi āhāraṁ āhāreti …pe…
dvīhikampi → dvāhikampi (bj) sattāhikampi āhāraṁ āhāreti. Iti evarūpaṁ aḍḍhamāsikampi pariyāyabhattabhojanānuyogamanuyutto viharati.
aḍḍhamāsikampi → aḍḍhamākikampi (bj) Evampi diṭṭhisallena otiṇṇo viddho phuṭṭho pareto samohito samannāgato dhāvati vidhāvati sandhāvati saṁsarati.

Atha vā diṭṭhisallena otiṇṇo viddho phuṭṭho pareto samohito samannāgato so sākabhakkho vā hoti, sāmākabhakkho vā hoti, nīvārabhakkho vā hoti, daddulabhakkho vā hoti, haṭabhakkho vā hoti, kaṇabhakkho vā hoti, ācāmabhakkho vā hoti, piññākabhakkho vā hoti, tilabhakkho vā hoti, tiṇabhakkho vā hoti, gomayabhakkho vā hoti, vanamūlaphalāhāro yāpeti pavattaphalabhojano.
vanamūlaphalāhāro → vanamūlaphalāhāro vā (bj) | haṭabhakkho vā hoti kaṇabhakkho → hatabhakkho (sya-all, pts) | vā hoti tilabhakkho → (sya-all, pts) | pavattaphalabhojano so → pavattaphalabhojīso (sya-all) | pavattaphalabhojano → pavattaphalabhojī (pts) | hoti → Bp S ad. kaṇabhakkho vā hoti; cf. D. i, 166. (pts note) | piññākabhakkho → Bp piññaka-; S pañcaka-. (pts note) | hoti → Bp S ad. tilabhakkho vā hoti. (pts note) | pavattaphalabhojī → Bp S -bhojano. (pts note) So sāṇānipi dhāreti, masāṇānipi dhāreti, chavadussānipi dhāreti, paṁsukūlānipi dhāreti, tirīṭānipi dhāreti, ajinānipi dhāreti, ajinakkhipampi dhāreti, kusacīrampi dhāreti, vākacīrampi dhāreti, phalakacīrampi dhāreti, kesakambalampi dhāreti, ulūkapakkhampi dhāreti, kesamassulocakopi hoti, kesamassulocanānuyogamanuyutto viharati.
dhāreti → dhāreti vālakambalampi dhāreti (bj) | paṁsukūlānipi → tirīṭāni pi (pts) | tirīṭānipi → ajināni pi (pts) | ajinānipi → paṁsukūlāni pi (pts) | masāṇāni → S asāṇāni. (pts note) | tirīṭāni → S ticīvarikāni. (pts note) | dhāreti → -6 Bp S place before tirīṭāni. (pts note) | ulūkapakkham → Bp S uluṅka-. (pts note) | kesamassulocako → S ad. pi. (pts note) Ubbhaṭṭhakopi hoti āsanapaṭikkhitto, ukkuṭikopi hoti ukkuṭikappadhānamanuyutto, kaṇṭakāpassayiko hoti, kaṇṭakāpassaye seyyaṁ kappeti, phalakaseyyampi kappeti, thaṇḍilaseyyampi kappeti, ekāpassayiko hoti rajojalladharo, abbhokāsikopi hoti yathāsanthatiko, vekaṭikopi hoti vikaṭabhojanānuyogamanuyutto, apānakopi hoti apānakattamanuyutto, sāyatatiyakampi udakorohanānuyogamanuyutto viharati.
apānakattamanuyutto → apānabhattamanuyutto (bj, sya-all) | kaṇṭakāpassayiko → kaṇṭakāpassayikopi (sya-all, pts) | ekāpassayiko → ekapassayikopi (sya-all, pts) | yathāsanthatiko vekaṭikopi → yathāsanthatikopi hoti vikaṭikopi (sya-all) | udakorohanānuyogamanuyutto → udakorohaṇānuyogamanuyutto (sya-all) | vekaṭikopi → pi (pts) | vikaṭabhojanānuyogamanuyutto apānakopi → vikaṭiko pi (pts) | ekapassayiko → S ekaṁp-. (pts note) | sāyatatiyakam → Bp S sayaṁt-. (pts note) Iti evarūpaṁ anekavihitaṁ kāyassa ātāpanaparitāpanānuyogamanuyutto viharati.
kāyassa → Bp S kāya. (pts note) | ātāpanaparitāpanānuyogam → S ātāpanaparibhaganānuyogam. (pts note) Evampi diṭṭhisallena otiṇṇo viddho phuṭṭho pareto samohito samannāgato dhāvati vidhāvati sandhāvati saṁsarati.
pi → Si om. (pts note)

Sokasallena otiṇṇo viddho phuṭṭho pareto samohito samannāgato socati kilamati paridevati urattāḷiṁ kandati sammohaṁ āpajjati. Vuttañhetaṁ bhagavatā—

“Bhūtapubbaṁ, brāhmaṇa, imissāyeva sāvatthiyā aññatarissā itthiyā mātā kālamakāsi. Sā tassā kālakiriyāya ummattikā khittacittā rathiyāya rathiyaṁ, siṅghāṭakena siṅghāṭakaṁ upasaṅkamitvā evamāha—
kālakiriyāya → kālaṁ kiriyāya (cck) ‘api me mātaraṁ addassatha, api me mātaraṁ addassathā’ti.
addasathā’ti → majjhimanikāya > majjhimapaṇṇāsaka > piyajātikasutta (bj note)

Bhūtapubbaṁ, brāhmaṇa, imissāyeva sāvatthiyā aññatarissā itthiyā pitā kālamakāsi … bhātā kālamakāsi … bhaginī kālamakāsi … putto kālamakāsi … dhītā kālamakāsi … sāmiko kālamakāsi. Sā tassa kālakiriyāya ummattikā khittacittā rathiyāya rathiyaṁ, siṅghāṭakena siṅghāṭakaṁ upasaṅkamitvā evamāha—
kālakiriyāya → kālaṁ kiriyāya (cck) ‘api me sāmikaṁ addassatha, api me sāmikaṁ addassathā’ti.
addasathā’ti → majjhimanikāya > majjhimapaṇṇāsaka > piyajātikasutta (bj note)

Bhūtapubbaṁ, brāhmaṇa, imissāyeva sāvatthiyā aññatarassa purisassa mātā kālamakāsi. So tassā kālakiriyāya ummattako khittacitto rathiyāya rathiyaṁ, siṅghāṭakena siṅghāṭakaṁ upasaṅkamitvā evamāha—
kālakiriyāya → kālaṁ kiriyāya (cck) ‘api me mātaraṁ addassatha, api me mātaraṁ addassathā’ti.
ti → majjhimanikāya > majjhimapaṇṇāsaka > piyajātikasutta (bj note)

Bhūtapubbaṁ, brāhmaṇa, imissāyeva sāvatthiyā aññatarassa purisassa pitā kālamakāsi … bhātā kālamakāsi … bhaginī kālamakāsi … putto kālamakāsi … dhītā kālamakāsi … pajāpati kālamakāsi.
pajāpati → pajāpatī (sya-all) So tassā kālakiriyāya ummattako khittacitto rathiyāya rathiyaṁ, siṅghāṭakena siṅghāṭakaṁ upasaṅkamitvā evamāha—
kālakiriyāya → kālaṁ kiriyāya (cck) ‘api me pajāpatiṁ addassatha, api me pajāpatiṁ addassathā’ti.
addasathā’ti → majjhimanikāya > majjhimapaṇṇāsaka > piyajātikasutta (bj note)

Bhūtapubbaṁ, brāhmaṇa, imissāyeva sāvatthiyā aññatarā itthī ñātikulaṁ agamāsi.
itthī → itthi (bj) | aggamāsi → Bp S agamāsi. (pts note) Tassā te ñātakā sāmikaṁ acchinditvā aññassa dātukāmā, sā ca taṁ na icchati.
taṁ → naṁ (bj, cck, sya-all, pts) Atha kho sā itthī sāmikaṁ etadavoca—
itthī → itthi (bj) ‘ime maṁ, ayyaputta, ñātakā tava acchinditvā aññassa dātukāmā, ubho mayaṁ marissāmā’ti.
maṁ → (cck) | tava → taṁ (sya-all, pts) | taṁ → Bp tava; S ca tava. (pts note) Atha kho so puriso taṁ itthiṁ dvidhā chetvā attānaṁ opāteti—
opāteti → opātesi (bj, sya-all, pts) | opātesi → opāteti (bj: sīmu11) ‘ubho pecca bhavissāmā’”ti.
bhavissāmā’ti → majjhimanikāya > majjhimapaṇṇāsaka > piyajātikasutta (bj note) | pecca → S pi ca. (pts note) Evaṁ sokasallena otiṇṇo viddho phuṭṭho pareto samohito samannāgato dhāvati vidhāvati sandhāvati saṁsarati.
phuṭṭho → puṭṭho (bj)

Kathaṅkathāsallena otiṇṇo viddho phuṭṭho pareto samohito samannāgato saṁsayapakkhando hoti vimatipakkhando dveḷhakajāto—
saṁsayapakkhando → saṁsayapakkhanto (bj); saṁsayapakkhanno (sya-all, pts) | vimatipakkhando → vimatipakkhanto (bj); vimatipakkhanno (sya-all, pts) | vimatipakkhanno → Bp S -kkhandho. (pts note) “ahosiṁ nu kho ahaṁ atītamaddhānaṁ, nanu kho ahosiṁ atītamaddhānaṁ, kiṁ nu kho ahosiṁ atītamaddhānaṁ, kathaṁ nu kho ahosiṁ atītamaddhānaṁ, kiṁ hutvā kiṁ ahosiṁ nu kho atītamaddhānaṁ, bhavissāmi nu kho ahaṁ anāgatamaddhānaṁ, nanu kho bhavissāmi anāgatamaddhānaṁ, kiṁ nu kho bhavissāmi anāgatamaddhānaṁ, kathaṁ nu kho bhavissāmi anāgatamaddhānaṁ, kiṁ hutvā kiṁ bhavissāmi nu kho anāgatamaddhānaṁ, etarahi vā paccuppannaṁ addhānaṁ ajjhattaṁ kathaṅkathī hoti, ahaṁ nu khosmi, no nu khosmi, kiṁ nu khosmi kathaṁ nu khosmi, ayaṁ nu kho satto kuto āgato, so kuhiṁ gāmī bhavissatī”ti.
ajjhattaṁ → ārabbha (bj) | kho → kho ahaṁ (sya-all) | anāgatamaddhānaṁ → ahaṁ anāgatamaddhānanti (sya-all, pts) | vā paccuppannaṁ addhānaṁ → paccuppannamaddhānaṁ (sya-all) | nu khosmi → nukhosmiṁ (sya-all) | atītamaddhānaṁ → ahaṁ atītam addhānaṁ (pts) | vā paccuppannaṁ → paccuppannam (pts) | khosmi ayaṁ nu → (pts) | ahaṁ → Bp S om. (pts note) | smi → Bp S ad. ahaṁ nu kho. (pts note) Evaṁ kathaṅkathāsallena otiṇṇo viddho phuṭṭho pareto samohito samannāgato dhāvati vidhāvati sandhāvati saṁsarati.

Te salle abhisaṅkharoti;
te → te ca (sya-all, pts) te salle abhisaṅkharonto sallābhisaṅkhāravasena puratthimaṁ disaṁ dhāvati, pacchimaṁ disaṁ dhāvati, uttaraṁ disaṁ dhāvati, dakkhiṇaṁ disaṁ dhāvati.
puratthimaṁ disaṁ → puratthimadisaṁ (sya-all, pts) | pacchimaṁ disaṁ → pacchimadisaṁ (sya-all, pts) | uttaraṁ disaṁ → uttaradisaṁ (sya-all, pts) | dakkhiṇaṁ disaṁ → dakkhiṇadisaṁ (sya-all, pts) | puratthimadisaṁ → S purimaṁ disaṁ. (pts note) | pacchimadisaṁ → S pacchimaṁ d-, and so on. (pts note) Te sallābhisaṅkhārā appahīnā; sallābhisaṅkhārānaṁ appahīnattā gatiyā dhāvati, niraye dhāvati, tiracchānayoniyā dhāvati, pettivisaye dhāvati, manussaloke dhāvati, devaloke dhāvati, gatiyā gatiṁ, upapattiyā upapattiṁ, paṭisandhiyā paṭisandhiṁ, bhavena bhavaṁ, saṁsārena saṁsāraṁ, vaṭṭena vaṭṭaṁ dhāvati vidhāvati sandhāvati saṁsaratīti—
upapattiyā → uppattiyā (bj) | pettivisaye → pittivisaye (sya-all, pts) yena sallena otiṇṇo disā sabbā vidhāvati.

Tameva sallamabbuyha, na dhāvati na sīdatīti. Tameva rāgasallaṁ dosasallaṁ mohasallaṁ mānasallaṁ diṭṭhisallaṁ sokasallaṁ kathaṅkathāsallaṁ abbuyha abbuhitvā uddharitvā samuddharitvā uppāṭayitvā samuppāṭayitvā pajahitvā vinodetvā byantiṁ karitvā anabhāvaṁ gametvā neva puratthimaṁ disaṁ dhāvati na pacchimaṁ disaṁ dhāvati na uttaraṁ disaṁ dhāvati na dakkhiṇaṁ disaṁ dhāvati.
uppāṭayitvā samuppāṭayitvā → uppādayitvā samuppādayitvā (sya-all, pts-vp-pli1, mr) | byantiṁ karitvā → byantīkaritvā (bj) | puratthimaṁ disaṁ → puratthimadisaṁ (sya-all) | pacchimaṁ disaṁ → pacchimadisaṁ (sya-all, pts) | uttaraṁ disaṁ → uttaradisaṁ (sya-all, pts) | dakkhiṇaṁ disaṁ → dakkhiṇadisaṁ (sya-all, pts) | mānasallaṁ → (pts) | vinodetvā byantiṁ karitvā → vinoditvā byantīkaritvā (pts) | samuppāṭayitvā → uppādayitvā samuppādayitvā (bj: syā, machasaṁ, PTS) | samuppāṭayitvā → uppādayitvā samuppādayitvā (cck: syā. ka.) | mohasallaṁ → Bp ad. mānasallaṁ. (pts note) | abbuhitvā → Si abbuyhitvā. (pts note) | vinoditvā → Bp vinodetvā; S vinodhitvā. (pts note) | gamitvā → Bp S gametvā. (pts note) | puratthimadisaṁ → S puratthimaṁ d-, and so on. (pts note) Te sallābhisaṅkhārā pahīnā; sallābhisaṅkhārānaṁ pahīnattā gatiyā na dhāvati, niraye na dhāvati, tiracchānayoniyā na dhāvati, pettivisaye na dhāvati, manussaloke na dhāvati, devaloke na dhāvati, na gatiyā gatiṁ, na upapattiyā upapattiṁ, na paṭisandhiyā paṭisandhiṁ, na bhavena bhavaṁ, na saṁsārena saṁsāraṁ, na vaṭṭena vaṭṭaṁ dhāvati vidhāvati sandhāvati saṁsaratīti—
pettivisaye → pattivisaye (sya-all); pittivisaye (pts) tameva sallamabbuyha na dhāvati. Na sīdatīti kāmoghe na sīdati, bhavoghe na sīdati, diṭṭhoghe na sīdati, avijjoghe na sīdati, na saṁsīdati na osīdati na avasīdati na gacchati na avagacchatīti—
na osīdati → (bj) | gacchati na → (sya-all) | gacchati → -1 Si om. (pts note) tameva sallamabbuyha, na dhāvati na sīdati.

Tenāha bhagavā—

“Yena sallena otiṇṇo, disā sabbā vidhāvati; Tameva sallamabbuyha, na dhāvati na sīdatī”ti.

Tattha sikkhānugīyanti, yāni loke gadhitāni;
gadhitāni → gathitāni (bj) | gathitāni → gadhitāni (bj: sīmu11) Na tesu pasuto siyā, nibbijjha sabbaso kāme; Sikkhe nibbānamattano.

Tattha sikkhānugīyanti, yāni loke gadhitānīti.
loke gadhitānīti → loko gathitānīti (bj) | sikkhānugīyanti → S sikkhānagriyanti, and below. (pts note) Sikkhāti hatthisikkhā assasikkhā rathasikkhā dhanusikkhā sālākiyaṁ sallakattiyaṁ kāyatikicchaṁ bhūtiyaṁ komārabhaccaṁ.
komārabhaccaṁ → komāratikicchaṁ (sya-all, pts-vp-pli1); komārasaccaṁ (mr) | dhanusikkhā → (bj) | komārabhaccaṁ anugīyantīti → komāratikicchaṁ gīyantīti (sya-all, pts) | komārabhaccaṁ → komāratikicchaṁ (bj: syā) | komārabhaccaṁ → komāratikicchaṁ (cck: syā.); komārasaccaṁ (cck: ka.) | kāyatikicchaṁ → Bp S ad. dārakatikicchaṁ. (pts note) | bhūtiyaṁ → Bp S bhūtiyā. (pts note) Anugīyantīti gīyanti niggīyanti kathīyanti bhaṇīyanti dīpīyanti voharīyanti.
anugīyantīti gīyanti → gīyantīti (bj) | kathīyanti → kathiyanti (bj) | gīyanti → Bp S nigīyanti. (pts note) Atha vā gīyanti gaṇhīyanti uggaṇhīyanti dhārīyanti upadhārīyanti upalakkhīyanti gadhitapaṭilābhāya.
upalakkhīyanti gadhitapaṭilābhāya gadhitā → upalakkhiyanti gathitapaṭilābhāya gathitā (bj) Gadhitā vuccanti pañca kāmaguṇā— cakkhuviññeyyā rūpā iṭṭhā kantā manāpā piyarūpā kāmūpasañhitā rajanīyā, sotaviññeyyā saddā …pe… ghānaviññeyyā gandhā … jivhāviññeyyā rasā … kāyaviññeyyā phoṭṭhabbā iṭṭhā kantā manāpā piyarūpā kāmūpasañhitā rajanīyā. Kiṅkāraṇā gadhitā vuccanti pañca kāmaguṇā?
pañca kāmaguṇā → pañcakāmagunā (pts) Yebhuyyena devamanussā pañca kāmaguṇe icchanti sādiyanti patthayanti pihayanti abhijappanti taṅkāraṇā gadhitā vuccanti pañca kāmaguṇā.
gadhitā → gathitā (bj) | patthayanti → (sya-all, pts) | sādiyanti → Bp S patthayanti. (pts note) Loketi manussaloketi— tattha sikkhānugīyanti, yāni loke gadhitāni.
gadhitāni → gathitāni (bj)

Na tesu pasuto siyāti. Tāsu vā sikkhāsu tesu vā pañcasu kāmaguṇesu na pasuto siyā, na tanninno assa, na tappoṇo, na tappabbhāro, na tadadhimutto, na tadadhipateyyoti—
pañcasu kāmaguṇesu → pañcakāmaguṇesu (sya-all, pts) | tadadhipateyyoti → tadādhipateyyoti (sya-all, pts) | tappoṇo → tappono (pts) na tesu pasuto siyā.

Nibbijjha sabbaso kāmeti. Nibbijjhāti paṭivijjhitvā. “Sabbe saṅkhārā aniccā”ti paṭivijjhitvā, “sabbe saṅkhārā dukkhā”ti paṭivijjhitvā …pe…
paṭivijjhitvā → (sya-all) | dukkhāti paṭivijjhitvā → dukkhā ti (pts) | ti → Bp S ad. paṭivijjhitvā. (pts note) “yaṁ kiñci samudayadhammaṁ sabbaṁ taṁ nirodhadhamman”ti paṭivijjhitvā. Sabbasoti sabbena sabbaṁ sabbathā sabbaṁ asesaṁ nissesaṁ pariyādiyanavacanametaṁ—
pariyādiyanavacanametaṁ → pariyādāyavacanametaṁ (sya-all) sabbasoti. Kāmāti uddānato dve kāmā— vatthukāmā ca kilesakāmā ca …pe… ime vuccanti vatthukāmā …pe… ime vuccanti kilesakāmāti— nibbijjha sabbaso kāme.

Sikkhe nibbānamattanoti. Sikkhāti tisso sikkhā—
ti → -1 S om. (pts note) adhisīlasikkhā, adhicittasikkhā, adhipaññāsikkhā …pe… ayaṁ adhipaññāsikkhā. Nibbānamattanoti attano rāgassa nibbāpanāya dosassa nibbāpanāya mohassa nibbāpanāya …pe…
nibbāpanāya → nibbānāya (sya-all, pts) | nibbānāya → S nibbāpanāya. (pts note) sabbākusalābhisaṅkhārānaṁ samāya upasamāya vūpasamāya nibbāpanāya paṭinissaggāya paṭipassaddhiyā adhisīlampi sikkheyya adhicittampi sikkheyya adhipaññampi sikkheyya, imā tisso sikkhāyo āvajjanto sikkheyya jānanto sikkheyya …pe…
nibbāpanāya → nibbānāya (sya-all, pts) | sikkhāyo āvajjanto → sikkhā āvajjento (sya-all, pts) | paṭipassaddhiyā → S paṭinissaddhiyā. (pts note) | sikkhā → Bp S sikkhāyo. (pts note) | āvajjento → Bp avajjanto. (pts note) sacchikātabbaṁ sacchikaronto sikkheyya ācareyya samācareyya samādāya vatteyyāti— sikkhe nibbānamattano.

Tenāha bhagavā—

“Tattha sikkhānugīyanti, yāni loke gadhitāni;
gadhitāni → gathitāni (bj) Na tesu pasuto siyā, nibbijjha sabbaso kāme; Sikkhe nibbānamattano”ti.

Sacco siyā appagabbho, amāyo rittapesuṇo;
rittapesuṇo → rittapesuno (bj) Akkodhano lobhapāpaṁ, vevicchaṁ vitare muni.
lobhapāpaṁ → lobhapāpakaṁ (sya-all, pts) | lobhapāpakaṁ → Bp below (and here?) lobhapāpaṁ. (pts note)

Sacco siyā appagabbhoti. Sacco siyāti saccavācāya samannāgato siyā, sammādiṭṭhiyā samannāgato siyā, ariyena aṭṭhaṅgikena maggena samannāgato siyāti— sacco siyā. Appagabbhoti tīṇi pāgabbhiyāni— kāyikaṁ pāgabbhiyaṁ, vācasikaṁ pāgabbhiyaṁ, cetasikaṁ pāgabbhiyaṁ …pe… idaṁ cetasikaṁ pāgabbhiyaṁ. Yassimāni tīṇi pāgabbhiyāni pahīnāni samucchinnāni vūpasantāni paṭipassaddhāni abhabbuppattikāni ñāṇagginā daḍḍhāni, so vuccati appagabbhoti—
vūpasantāni paṭipassaddhāni → vupasantāni paṭippassaddhāni (bj) | yassimāni → yassīmāni (sya-all) sacco siyā appagabbho.

Amāyo rittapesuṇoti.
rittapesuṇoti → rittapesunoti (bj) Māyā vuccati vañcanikā cariyā. Idhekacco kāyena duccaritaṁ caritvā vācāya duccaritaṁ caritvā manasā duccaritaṁ caritvā tassa paṭicchādanahetu pāpikaṁ icchaṁ paṇidahati, mā maṁ jaññāti icchati, mā maṁ jaññāti saṅkappeti, mā maṁ jaññāti vācaṁ bhāsati, mā maṁ jaññāti kāyena parakkamati.
jaññāti → kaññāti (bj) | jaññā → Bp jaññu. (pts note) Yā evarūpā māyā māyāvitā accasarā vañcanā nikati nikiraṇā pariharaṇā gūhanā parigūhanā chādanā paricchādanā anuttānikammaṁ anāvikammaṁ vocchādanā pāpakiriyā—
paricchādanā anuttānikammaṁ anāvikammaṁ → paṭicchādanā anuttānīkammaṁ anāvīkammaṁ (bj) | anuttānikammaṁ → anuttānīkammaṁ (cck, sya-all, pts) | nikiraṇā → nikiraṇā niharaṇā (sya-all, pts) | gūhanā parigūhanā → guhanā pariguhanā (pts) | paṭicchādanā → paricchādanā (bj: a.nid) | anāvikammaṁ → S āvikam pi. (pts note) ayaṁ vuccati māyā. Yassesā māyā pahīnā samucchinnā vūpasantā paṭipassaddhā abhabbuppattikā ñāṇagginā daḍḍhā, so vuccati amāyo. Rittapesuṇoti pesuññanti idhekacco pisuṇavāco hoti …pe…
rittapesuṇoti → rittapesunoti (bj) | pisuṇavāco → pisunavāco (bj) evaṁ bhedādhippāyena pesuññaṁ upasaṁharati.
bhedādhippāyena → bhedādhippāyo (bj, sya-all, pts) Yassetaṁ pesuññaṁ pahīnaṁ samucchinnaṁ vūpasantaṁ paṭipassaddhaṁ abhabbuppattikaṁ ñāṇagginā daḍḍhaṁ, so vuccati rittapesuṇo vivittapesuṇo pavivittapesuṇoti—
rittapesuṇo vivittapesuṇo pavivittapesuṇoti → rittapesuno vivittapesuno pavivittapesunoti (bj) | vivittapesuṇo pavivittapesuṇoti → vigatapesuṇoti (sya-all, pts) | vigatapesuṇo → Bp S vivittapesuṇo. (pts note) amāyo rittapesuṇo.
rittapesuṇo → rittapesuno (bj)

Akkodhano lobhapāpaṁ, vevicchaṁ vitare munīti.
lobhapāpaṁ → lobhapāpakaṁ (sya-all, pts) | lobhapāpakaṁ → Bp lobhapāpaṁ, and below. (pts note) Akkodhanoti hi kho vuttaṁ, api ca kodho tāva vattabbo.
kho → (bj) Dasahākārehi kodho jāyati. “Anatthaṁ me acarī”ti kodho jāyati …pe…
jāyati → Bp S ad. anatthaṁ me acarī ti kodho jāyati. (pts note) yasseso kodho pahīno samucchinno vūpasanto paṭipassaddho abhabbuppattiko ñāṇagginā daḍḍho, so vuccati akkodhano.
yasseso → yassese (bj) Kodhassa pahīnattā akkodhano, kodhavatthussa pariññātattā akkodhano, kodhahetussa upacchinnattā akkodhano.
upacchinnattā → ucchinnattā (sya-all, pts) Lobhoti yo lobho lubbhanā lubbhitattaṁ …pe… abhijjhā lobho akusalamūlaṁ. Vevicchaṁ vuccati pañca macchariyāni— āvāsamacchariyaṁ …pe… gāho vuccati macchariyaṁ. Munīti. Monaṁ vuccati ñāṇaṁ …pe… saṅgajālamaticca so muni.
muni → munī (bj); munīti (sya-all, pts) | ñāṇaṁ → ñāṇaṁ yā paññā pajānanā (sya-all, pts) Akkodhano lobhapāpaṁ, vevicchaṁ vitare munīti.
lobhapāpaṁ → lobhapāpakaṁ (sya-all, pts) Muni lobhapāpañca vevicchañca atari uttari patari samatikkami vītivattayīti—
vītivattayīti → vītivattīti (mr) | samatikkami → samatikkami vītikkami (bj, sya-all) | lobhapāpañca → lobhapāpakañca (sya-all) | vītivattayīti → vitikkami vītivattayī ti (pts) | vītivattayīti → vītivattīti (cck: ka.) akkodhano lobhapāpaṁ, vevicchaṁ vitare muni.
lobhapāpaṁ → lobhapāpakaṁ (sya-all, pts) | muni tenāha → munī ti ten āha (pts)

Tenāha bhagavā—

“Sacco siyā appagabbho, amāyo rittapesuṇo;
rittapesuṇo → rittapesuno (bj) Akkodhano lobhapāpaṁ, vevicchaṁ vitare munī”ti.
lobhapāpaṁ → lobhapāpakaṁ (sya-all, pts)

Niddaṁ tandiṁ sahe thīnaṁ, Pamādena na saṁvase;
sahe → (bj) Atimāne na tiṭṭheyya, Nibbānamanaso naro.
nibbānamanaso → nibbānamānaso (bj)

Niddaṁ tandiṁ sahe thīnanti. Niddāti yā kāyassa akalyatā akammaññatā onāho pariyonāho antosamorodho middhaṁ suppaṁ pacalāyikā suppaṁ suppanā suppitattaṁ.
suppaṁ → soppaṁ (bj) | suppaṁ suppanā suppitattaṁ → soppanā supanā supitattaṁ (bj) | soppaṁ → suppaṁ (bj: sīmu11, machasaṁ) | pacalāyikā → capalāyikā (bj: PTS); pacalāyikaṁ (bj: sīmu11) | supitattaṁ → suppanā suppanattaṁ (bj: sīmu10) | onāho → Si unāho. (pts note) | soppaṁ → Bp suppaṁ. (pts note) | capalāyikā → Bp S paca-; Bp ad. suppaṁ; S ad. soppaṁ. (pts note) | supinā → Bp suppanā; S soppanā. (pts note) Tandinti yā tandī tandiyanā tandiyitattaṁ tandimanakatā ālasyaṁ ālasyāyanā ālasyāyitattaṁ.
tandī → tandi (bj, sya-all, pts-vp-pli1, mr) | tandiyitattaṁ → (bj, sya-all, pts) | ālasyaṁ → ālassaṁ ālasiyaṁ (bj) | ālasyāyitattaṁ → ālasāyitattaṁa (bj) | ālasyāyanā → ālasyāyatā (cck) | ālasyaṁ ālasyāyanā ālasyāyitattaṁ → ālasiyaṁ ālasāyanā ālasāyitattaṁ (sya-all) | tandī → tandi (cck: sī. syā. ka.) Thīnanti yā cittassa akalyatā akammaññatā olīyanā sallīyanā līnaṁ līyanā līyitattaṁ, thinaṁ thiyanā thiyitattaṁ cittassa.
thinaṁ thiyanā thiyitattaṁ → thīnaṁ thīyanā thīyitattaṁ (bj, sya-all, pts) | cittassa → jhānavibhaṅga (bj note) Niddaṁ tandiṁ sahe thīnanti. Niddañca tandiñca thinañca sahe saheyya parisaheyya abhibhaveyya ajjhotthareyya pariyādiyeyya maddeyyāti—
thinañca → thīnañca (bj) | thinañca sahe → thīnañca (sya-all) | ca → S ad. thīnañ ca. (pts note) niddaṁ tandiṁ sahe thīnaṁ.

Pamādena na saṁvaseti. Pamādo vattabbo kāyaduccarite vā vacīduccarite vā manoduccarite vā pañcasu vā kāmaguṇesu.
kāyaduccarite → kāyaduccaritena (sya-all, pts) | vacīduccarite → vacīduccaritena (sya-all, pts) | manoduccarite → manoduccaritena (sya-all, pts) | pañcasu vā kāmaguṇesu → pañcakāmaguṇesu (sya-all, pts) | pañcakāmaguṇesu → Bp pañcasu vā k-; S pañcasu k-. (pts note) Cittassa vosaggo vosaggānuppādanaṁ vā kusalānaṁ vā dhammānaṁ bhāvanāya asakkaccakiriyatā asātaccakiriyatā anaṭṭhitakiriyatā olīnavuttitā nikkhittacchandatā nikkhittadhuratā anāsevanā abhāvanā abahulīkammaṁ anadhiṭṭhānaṁ ananuyogo pamādo.
vosaggo vosaggānuppādanaṁ → vossaggo vossaggānuppādanaṁ (bj); vossaggo vossaggānuppadānaṁ (sya-all, pts-vp-pli1) | vosaggo vosaggānuppādanaṁ → vossaggo vossaggānuppadānaṁ (bj) | abhāvanā → (pts) | vossaggānuppadānaṁ → vossaggānupādanaṁ (bj: manupa); vossaggānuppādanaṁ (bj: sīmu11) | anaṭṭhitakiriyatā → aniṭṭhitakiriyatā (bj: sīmu11, machasaṁ) | vosaggānuppādanaṁ → vossaggo vossaggānuppādanaṁ (cck: bahūsu) | anaṭṭhitakiriyatā → Bp S aniṭṭhita-. (pts note) | anāsevanā → Bp S ad. abhāvanā. (pts note) Yo evarūpo pamādo pamajjanā pamajjitattaṁ— ayaṁ vuccati pamādo. Pamādena na saṁvaseti pamādena na vaseyya na saṁvaseyya na āvaseyya na parivaseyya, pamādaṁ pajaheyya vinodeyya byantiṁ kareyya anabhāvaṁ gameyya, pamādā ārato assa virato paṭivirato nikkhanto nissaṭo vippamutto visaññutto vimariyādikatena cetasā vihareyyāti—
byantiṁ kareyya → byantīkareyya (bj, pts) | vimariyādikatena → vimariyādīkatena (bj) | vaseyya na → (sya-all) | byantiṁ kareyya anabhāvaṁ gameyya → byantīkareyya anabhāvaṅgameyya (sya-all) | nissaṭo → nissaṭṭho (sya-all, pts) | na vaseyya → (pts) pamādena na saṁvase.

Atimāne na tiṭṭheyyāti. Atimānoti idhekacco paraṁ atimaññati jātiyā vā gottena vā …pe… aññataraññatarena vā vatthunā.
pe → Bp S om. (pts note) Yo evarūpo māno maññanā maññitattaṁ unnati unnamo dhajo sampaggāho ketukamyatā cittassa—
unnati unnamo → uṇṇati uṇṇamo (sya-all, pts) | evarūpo → evarupo (pts) ayaṁ vuccati atimāno. Atimāne na tiṭṭheyyāti. Atimāne na tiṭṭheyya na santiṭṭheyya, atimānaṁ pajaheyya vinodeyya byantiṁ kareyya anabhāvaṁ gameyya, atimānā ārato assa virato paṭivirato nikkhanto nissaṭo vippamutto visaññutto vimariyādikatena cetasā vihareyyāti—
byantiṁ kareyya → byantīkareyya (bj, pts) | vimariyādikatena → vimariyādīkatena (bj) | byantiṁ kareyya anabhāvaṁ gameyya → byantīkareyya anabhāvaṅgameyya (sya-all) | nissaṭo → nissaṭṭho (sya-all, pts) atimāne na tiṭṭheyya.

Nibbānamanaso naroti.
nibbānamanaso → nibbānamānaso (bj) Idhekacco dānaṁ dento sīlaṁ samādiyanto uposathakammaṁ karonto pānīyaṁ paribhojanīyaṁ upaṭṭhapento pariveṇaṁ sammajjanto cetiyaṁ vandanto cetiye gandhamālaṁ āropento cetiyaṁ padakkhiṇaṁ karonto yaṁ kiñci tedhātukaṁ kusalābhisaṅkhāraṁ abhisaṅkharonto na gatihetu na upapattihetu na paṭisandhihetu na bhavahetu na saṁsārahetu na vaṭṭahetu, sabbaṁ taṁ visaṁyogādhippāyo nibbānaninno nibbānapoṇo nibbānapabbhāro abhisaṅkharotīti. Evampi nibbānamanaso naro.
nibbānamanaso → nibbānamānaso (bj) Atha vā sabbasaṅkhāradhātuyā cittaṁ paṭivāpetvā amatāya dhātuyā cittaṁ upasaṁharati—
paṭivāpetvā → paṭivāsetvā (mr) | atha vā sabbasaṅkhāradhātuyā → athavā sabbasaṅkāradhātuyā (bj) | paṭivāpetvā → paṭivāsetvā (bj: machasaṁ) | paṭivāpetvā → paṭivāsetvā (cck: ka.) “etaṁ santaṁ etaṁ paṇītaṁ yadidaṁ sabbasaṅkhārasamatho sabbūpadhipaṭinissaggo taṇhakkhayo virāgo nirodho nibbānan”ti. Evampi nibbānamanaso naro.
nibbānamanaso → nibbānamānaso (bj)

“Na paṇḍitā upadhisukhassa hetu, dadanti dānāni punabbhavāya;
dānāni → Bp S dadanti. (pts note) Kāmañca te upadhiparikkhayāya, dadanti dānaṁ apunabbhavāya.

Na paṇḍitā upadhisukhassa hetu, bhāventi jhānāni punabbhavāya; Kāmañca te upadhiparikkhayāya, bhāventi jhānaṁ apunabbhavāya.
jhānaṁ → jhānāni (sya-all, pts)

Te nibbutiṁ āsisamānasā dadanti, tanninnacittā tadadhimuttā;
āsisamānasā → āsiṁsamānā (bj); abhimanā (sya-all, pts-vp-pli1) | āsisamānasā → āsiṁsamānā (cck: sī.); abhimānā (cck: syā.) | abhimanā → Bp abhisamānasā; S abhimanāsā. (pts note) tanninnacittā → taṁninnacittā (pts-vp-pli1); tanninnā tañcittā (mr) | tadadhimuttā → tadādhimuttā (bj); tadādhimuttatā (sya-all) | tanninnacittā tadadhimuttā → taṁninnacittā tadādhimuttatā (pts) | tanninnacittā → tanninnā tañcittā (cck: ka.) | taṁninnacittā → Bp S tanninnā tañcittā. (pts note) | tadādhimuttatā → Bp S tadādhimuttā. (Read -muttakā?). (pts note) Najjo yathā sāgaramajjhupetā, bhavanti nibbānaparāyanā te”ti.
sāgaramajjhupetā → sāgaramajjhagatā (sya-all, pts-vp-pli1) | sāgaramajjhupetā → sāgaramajjhagatā (cck: syā.) | sāgaramajjhagatā → Bp sāgaramajjhapetā; S sāre majjhapetā. (pts note) nibbānaparāyanā → nibbānaparāyaṇā (bj)

Nibbānamanaso naro.
nibbānamanaso → nibbānamānaso (bj) Tenāha bhagavā—

“Niddaṁ tandiṁ sahe thīnaṁ, pamādena na saṁvase; Atimāne na tiṭṭheyya, nibbānamanaso naro”ti.
nibbānamanaso → nibbānamānaso (bj)

Mosavajje na niyyetha, rūpe snehaṁ na kubbaye;
niyyetha → nīyetha (mr snp4.15:1014 [Attadaṇḍasutta]) | niyyetha → nīyetha (cck: ka.) Mānañca parijāneyya, sāhasā virato care.

Mosavajje na niyyethāti. Mosavajjaṁ vuccati musāvādo. Idhekacco sabhaggato vā parisaggato vā ñātimajjhagato vā pūgamajjhagato vā rājakulamajjhagato vā abhinīto sakkhipuṭṭho—
sabhaggato → sabhāgato (bj: sīmu11) | parisaggato → parisagato (bj: sīmu11) | pūgamajjhaggato → Bp S pugamajjhagato. (pts note) | sakkhipuṭṭho → Bp -phuṭṭho. (pts note) “ehambho purisa, yaṁ jānāsi taṁ vadehī”ti,
ehambho → ehi bho (sya-all, pts) | ehi → Bp eham; S evam. (pts note) so ajānaṁ vā āha—“jānāmī”ti,
āha → ahaṁ (bj: sīmu11) | āha → Bp ahaṁ, throughout. (pts note) jānaṁ vā āha—“na jānāmī”ti,
āha → ahaṁ (bj: sīmu11) apassaṁ vā āha—“passāmī”ti,
āha → ahaṁ (bj: sīmu11) passaṁ vā āha—“na passāmī”ti.
passāmīti → passamī ti (pts) Iti attahetu vā parahetu vā āmisakiñcikkhahetu vā sampajānamusā bhāsitā hoti—
bhāsitā hoti → bhāsati (bj) | hoti idaṁ → ti iti (pts) | āmisakiñcikkhahetu → Si āmissa-. (pts note) | ti → -10 Bp S bhāsito hoti. (pts note) idaṁ vuccati mosavajjaṁ.
iti → Bp S idaṁ. (pts note) Api ca tīhākārehi …pe… catūhākārehi … pañcahākārehi … chahākārehi … sattahākārehi … aṭṭhahākārehi …pe… imehi aṭṭhahākārehi musāvādo hoti. Mosavajje na niyyethāti.
niyyethāti mosavajje → niyyethā ti mosavajjena (pts) Mosavajje na yāyeyya na niyyāyeyya na vaheyya na saṁhareyya, mosavajjaṁ pajaheyya vinodeyya byantiṁ kareyya anabhāvaṁ gameyya, mosavajjā ārato assa virato paṭivirato nikkhanto nissaṭo vippamutto visaññutto vimariyādikatena cetasā vihareyyāti—
vaheyya → vuyheyya (bj) | byantiṁ kareyya → byantīkareyya (bj, pts) | vimariyādikatena → vimariyādīkatena (bj) | mosavajje → mosavajjena (sya-all) | niyyāyeyya na vaheyya → vuyheyya (sya-all, pts) | byantiṁ kareyya anabhāvaṁ gameyya → byantīkareyya anabhāvaṅgameyya (sya-all) | nissaṭo → nissaṭṭho (sya-all, pts) | yāyeyya → Bp ad. niyyayeyya. (pts note) mosavajje na niyyetha.

Rūpe snehaṁ na kubbayeti. Rūpanti cattāro ca mahābhūtā, catunnañca mahābhūtānaṁ upādāya rūpaṁ. Rūpe snehaṁ na kubbayeti. Rūpe snehaṁ na kareyya chandaṁ na kareyya pemaṁ na kareyya rāgaṁ na kareyya na janeyya na sañjaneyya na nibbatteyya nābhinibbatteyyāti— rūpe snehaṁ na kubbaye.

Mānañca parijāneyyāti. Mānoti ekavidhena māno—
māno → Bp S ad. yā. (pts note) yā cittassa unnati.
yā → (sya-all, pts) | unnati → uṇṇati (sya-all, pts) Duvidhena māno— attukkaṁsanamāno , paravambhanamāno. Tividhena māno— “seyyohamasmī”ti māno , “sadisohamasmī”ti māno , “hīnohamasmī”ti māno. Catuvidhena māno—
catuvidhena → catubbidhena (bj, sya-all, pts) lābhena mānaṁ janeti , yasena mānaṁ janeti , pasaṁsāya mānaṁ janeti , sukhena mānaṁ janeti. Pañcavidhena māno— “lābhimhi manāpikānaṁ rūpānan”ti mānaṁ janeti,
lābhimhi → lābhīmhi (bj) | janeti → Bp S ad. labhi 'mhi. (pts note) “lābhimhi manāpikānaṁ saddānaṁ …pe…
lābhimhi → lābhīmhi (bj); (sya-all, pts) gandhānaṁ … rasānaṁ … phoṭṭhabbānan”ti mānaṁ janeti. Chabbidhena māno— cakkhusampadāya mānaṁ janeti , sotasampadāya …pe…
sotasampaḍāya → S ad. mānaṁ janeti. (pts note) ghānasampadāya … jivhāsampadāya … kāyasampadāya … manosampadāya mānaṁ janeti. Sattavidhena māno—
māno → māno māno (bj, sya-all, pts) | māno → Bp S om. (pts note) atimāno , mānātimāno , omāno ,
omāno → Bp S ad. sadisamāno. (pts note) sadisamāno , adhimāno , asmimāno , micchāmāno. Aṭṭhavidhena māno— lābhena mānaṁ janeti , alābhena omānaṁ janeti , yasena mānaṁ janeti , ayasena omānaṁ janeti , pasaṁsāya mānaṁ janeti , nindāya omānaṁ janeti , sukhena mānaṁ janeti , dukkhena omānaṁ janeti. Navavidhena māno— seyyassa “seyyohamasmī”ti māno , seyyassa “sadisohamasmī”ti māno , seyyassa “hīnohamasmī”ti māno , sadisassa “seyyohamasmī”ti māno , sadisassa “sadisohamasmī”ti māno , sadisassa “hīnohamasmī”ti māno , hīnassa “seyyohamasmī”ti māno , hīnassa “sadisohamasmī”ti māno , hīnassa “hīnohamasmī”ti māno.
māno → -6 S pe. (pts note) Dasavidhena māno— idhekacco mānaṁ janeti jātiyā vā gottena vā …pe… aññataraññatarena vā vatthunā.
pe → 110 (bj: oloketabbaṁ.) Yo evarūpo māno maññanā maññitattaṁ unnati unnamo dhajo sampaggāho ketukamyatā cittassa—
unnamo → unnāmo (bj) | unnati unnamo → uṇṇati uṇṇamo (sya-all, pts) ayaṁ vuccati māno.

Mānañca parijāneyyāti. Mānaṁ tīhi pariññāhi parijāneyya— ñātapariññāya , tīraṇapariññāya , pahānapariññāya. Katamā ñātapariññā? Mānaṁ jānāti ayaṁ ekavidhena māno—
jānāti → S pajānāti. (pts note) | māno → S ad. yā. (pts note) yā cittassa unnati.
yā → (sya-all, pts) | unnati → uṇṇati (sya-all, pts) Ayaṁ duvidhena māno— attukkaṁsanamāno paravambhanamāno …pe… ayaṁ dasavidhena māno— idhekacco mānaṁ janeti jātiyā vā gottena vā …pe… aññataraññatarena vā vatthunāti jānāti passati— ayaṁ ñātapariññā.

Katamā tīraṇapariññā?
tīraṇapariññā etaṁ ñātaṁ katvā → tīranapariññā evaṁ ñatvā (pts) Etaṁ ñātaṁ katvā mānaṁ tīreti aniccato dukkhato …pe…
etaṁ ñātaṁ katvā → evaṁ ñatvā (sya-all) | ñatvā → -3 Bp S etaṁ ñātaṁ katvā. (pts note) nissaraṇato tīreti—
nissaraṇato → anissaraṇato (bj, sya-all) ayaṁ tīraṇapariññā.

Katamā pahānapariññā? Evaṁ tīrayitvā mānaṁ pajahati vinodeti byantiṁ karoti anabhāvaṁ gameti—
byantiṁ karoti → byantīkaroti (bj, pts) | tīrayitvā → tīretvā (sya-all, pts) | byantiṁ karoti anabhāvaṁ gameti → byantīkaroti anabhāvaṅgameti (sya-all) | tīretvā → Bp S tirayitvā. (pts note) ayaṁ pahānapariññā. Mānañca parijāneyyāti mānaṁ imāhi tīhi pariññāhi parijāneyyāti— mānañca parijāneyya.

Sāhasā virato careti. Katamā sāhasā cariyā? Rattassa rāgacariyā sāhasā cariyā , duṭṭhassa dosacariyā sāhasā cariyā , mūḷhassa mohacariyā sāhasā cariyā ,
sāhasā cariyā vinibaddhassa → sāhasācariyā vinibandhassa (sya-all, pts) vinibaddhassa mānacariyā sāhasā cariyā , parāmaṭṭhassa diṭṭhicariyā sāhasā cariyā , vikkhepagatassa uddhaccacariyā sāhasā cariyā , aniṭṭhaṅgatassa vicikicchācariyā sāhasā cariyā ,
aniṭṭhaṅgatassa vicikicchācariyā → aniṭṭhāgatassa vicikicchā cariyā (bj) thāmagatassa anusayacariyā sāhasā cariyā— ayaṁ sāhasā cariyā. Sāhasā virato careti sāhasā cariyāya ārato assa virato paṭivirato nikkhanto nissaṭo vippamutto visaññutto vimariyādikatena cetasā vihareyya careyya vicareyya iriyeyya vatteyya pāleyya yapeyya yāpeyyāti—
sāhasā cariyāya → sāhasācariyā (bj) | vimariyādikatena → vimariyādīkatena (bj) | iriyeyya → irīyeyya (bj) | yapeyya → yapeyayya (bj) | nissaṭo → nissaṭṭho (sya-all, pts) | vihareyya → vihareyyā ti care ti (pts) | ti → -5 Bp S om. (pts note) sāhasā virato care.

Tenāha bhagavā—

“Mosavajje na niyyetha, rūpe snehaṁ na kubbaye; Mānañca parijāneyya, sāhasā virato care”ti.

Purāṇaṁ nābhinandeyya, nave khantiṁ na kubbaye;
khantiṁ na kubbaye → khantimakubbaye (bahūsu) | khantiṁ na kubbaye → khantimakubbaye (sya-all, pts) | kubbaye → khantimakubbaye (cck: bahūsu) Hīyamāne na soceyya, ākāsaṁ na sito siyā.
Hīyamāne → hiyyamāne (snp4.15:1015 [Attadaṇḍasutta]) ākāsaṁ → ākassaṁ (sya-all) | ākāsaṁ → ākassaṁ (bj: syā) | ākāsaṁ → ākassaṁ (cck: syā.) | ākassaṁ → ākāsaṁ (sya-all: yu.) | ākāsaṁ → Si ākassaṁ, and below. (pts note)

Purāṇaṁ nābhinandeyyāti.
nābhinandeyyāti purāṇaṁ vuccati → nābhinandeyyā ti purāṇā vuccanti (pts) Purāṇaṁ vuccati atītā rūpavedanāsaññāsaṅkhāraviññāṇā.
purāṇaṁ vuccati → purāṇā vuccanti (sya-all) | vuccanti → -1 Bp (S?) purāṇaṁ vuccati. (pts note) Atīte saṅkhāre taṇhāvasena diṭṭhivasena nābhinandeyya nābhivadeyya na ajjhoseyya, abhinandanaṁ abhivadanaṁ ajjhosānaṁ gāhaṁ parāmāsaṁ abhinivesaṁ pajaheyya vinodeyya byantiṁ kareyya anabhāvaṁ gameyyāti—
byantiṁ kareyya → byantīkareyya (bj, pts) | byantiṁ kareyya anabhāvaṁ gameyyāti → byantīkareyya anabhāvaṅgameyyāti (sya-all) purāṇaṁ nābhinandeyya.

Nave khantiṁ na kubbayeti.
khantiṁ na kubbayeti → khantimakubbayeti (sya-all, pts) Navā vuccati paccuppannā rūpavedanāsaññāsaṅkhāraviññāṇā.
vuccati → vuccanti (bj, sya-all, pts) | vuccanti → Bp S vuccati. (pts note) Paccuppanne saṅkhāre taṇhāvasena diṭṭhivasena khantiṁ na kareyya chandaṁ na kareyya pemaṁ na kareyya rāgaṁ na kareyya na janeyya na sañjaneyya na nibbatteyya nābhinibbatteyyāti—
diṭṭhivasena → (pts) | taṇhāvasena → Bp S ad. diṭṭhivasena. (pts note) nave khantiṁ na kubbaye.
khantiṁ na kubbaye → khantimakubbaye (sya-all, pts)

Hīyamāne na soceyyāti. Hīyamāne hāyamāne parihāyamāne vemāne vigacchamāne antaradhāyamāne na soceyya na kilameyya na parāmaseyya na parideveyya na urattāḷiṁ kandeyya na sammohaṁ āpajjeyya. Cakkhusmiṁ hīyamāne hāyamāne parihāyamāne vemāne vigacchamāne antaradhāyamāne, sotasmiṁ …pe… ghānasmiṁ … jivhāya … kāyasmiṁ … rūpasmiṁ … saddasmiṁ … gandhasmiṁ … rasasmiṁ … phoṭṭhabbasmiṁ … kulasmiṁ … gaṇasmiṁ … āvāsasmiṁ …
āvāsasmiṁ → Bp S ad. labhasmiṁ. (pts note) lābhasmiṁ … yasasmiṁ … pasaṁsāya … sukhasmiṁ … cīvarasmiṁ … piṇḍapātasmiṁ … senāsanasmiṁ … gilānapaccayabhesajjaparikkhārasmiṁ hīyamāne hāyamāne parihāyamāne vemāne vigacchamāne antaradhāyamāne na soceyya na kilameyya na parāmaseyya na parideveyya na urattāḷiṁ kandeyya na sammohaṁ āpajjeyyāti— hīyamāne na soceyya.

Ākāsaṁ na sito siyāti.
ākāsaṁ → ākassaṁ (sya-all) Ākāsaṁ vuccati taṇhā.
ākāsaṁ → ākassaṁ (sya-all) Yo rāgo sārāgo …pe… abhijjhā lobho akusalamūlaṁ. Kiṅkāraṇā ākāsaṁ vuccati taṇhā?
ākāsaṁ → ākassaṁ (sya-all) Yāya taṇhāya rūpaṁ ākassati samākassati gaṇhāti parāmasati abhinivisati, vedanaṁ …pe… saññaṁ … saṅkhāre … viññāṇaṁ … gatiṁ … upapattiṁ … paṭisandhiṁ … bhavaṁ … saṁsāraṁ … vaṭṭaṁ ākassati samākassati gaṇhāti parāmasati abhinivisati; taṅkāraṇā ākāsaṁ vuccati taṇhā.
ākāsaṁ → ākassaṁ (sya-all) Ākāsaṁ na sito siyāti.
ākāsaṁ → ākassaṁ (sya-all) | siyāti taṇhānissito → siyā ti taṇhaṁ (pts) Taṇhānissito na siyā.
taṇhānissito → taṇhaṁ (sya-all) | na → na sito (sya-all, pts) | sito → -5 Bp S taṇhānissito na. (pts note) Taṇhaṁ pajaheyya vinodeyya byantiṁ kareyya anabhāvaṁ gameyya, taṇhāya ārato assa virato paṭivirato nikkhanto nissaṭo vippamutto visaññutto vimariyādikatena cetasā vihareyyāti—
byantiṁ kareyya → byantīkareyya (bj, pts) | vimariyādikatena → vimariyādīkatena (bj) | byantiṁ kareyya anabhāvaṁ gameyya → byantīkareyya anabhāvaṅgameyya (sya-all) | nissaṭo → nissaṭṭho (sya-all, pts) ākāsaṁ na sito siyā.
ākāsaṁ → ākassaṁ (sya-all)

Tenāha bhagavā—

“Purāṇaṁ nābhinandeyya, nave khantiṁ na kubbaye;
khantiṁ na kubbaye → khantimakubbaye (sya-all, pts) Hīyamāne na soceyya, ākāsaṁ na sito siyā”ti.
ākāsaṁ → ākassaṁ (sya-all)

Gedhaṁ brūmi mahoghoti, ājavaṁ brūmi jappanaṁ;
mahoghoti ājavaṁ → mahogho ti ācamaṁ (pts) ājavaṁ → ācamaṁ (sya-all, pts-vp-pli1, mr) | ājavaṁ → ācamaṁ (bj: PTS) | ājavaṁ → ācamaṁ (cck: syā. ka.) | ācamaṁ → ājavaṁ (sya-all: yu.) | ācamaṁ → PTS. ājavaṁ. (pts note) Ārammaṇaṁ pakampanaṁ, kāmapaṅko duraccayo.
pakampanaṁ → pakappanaṁ (sya-all, pts-vp-pli1, mr) | pakampanaṁ → pakappanaṁ (bj: PTS) | pakampanaṁ → pakappanaṁ (cck: syā. ka.)

Gedhaṁ brūmi mahoghotīti.
mahoghotīti → mahoghoti (sya-all) | tī → Si om. (pts note) Gedho vuccati taṇhā. Yo rāgo sārāgo …pe… abhijjhā lobho akusalamūlaṁ. Mahogho vuccati taṇhā. Yo rāgo sārāgo …pe… abhijjhā lobho akusalamūlaṁ. Gedhaṁ brūmi mahoghotīti.
mahoghotīti → mahoghoti (sya-all, pts) Gedhaṁ “mahogho”ti brūmi ācikkhāmi desemi paññāpemi paṭṭhapemi vivarāmi vibhajāmi uttānīkaromi pakāsemīti—
paññāpemi paṭṭhapemi → paññapemi paṭṭhepemi (bj) | paññāpemi → paññapemi (cck) gedhaṁ brūmi mahoghoti.
mahoghoti ājavaṁ → mahogho ti ācamaṁ (pts)

Ājavaṁ brūmi jappananti.
ājavaṁ → ācamaṁ (sya-all) Ājavā vuccati taṇhā.
ājavā → ācamā (sya-all) Yo rāgo sārāgo …pe… abhijjhā lobho akusalamūlaṁ.
sārāgo → (bj) Jappanāpi vuccati taṇhā. Yo rāgo sārāgo …pe… abhijjhā lobho akusalamūlaṁ. Ājavaṁ brūmi jappananti ājavaṁ “jappanā”ti brūmi ācikkhāmi …pe… uttānīkaromi pakāsemīti—
ājavaṁ → ācamaṁ (sya-all) | vibhajāmi → -3 Bp S pe. (pts note) ājavaṁ brūmi jappanaṁ.
ājavaṁ → ācamaṁ (sya-all)

Ārammaṇaṁ pakampananti.
pakampananti ārammaṇampi → pakappananti ārammaṇā (sya-all) | Ārammaṇaṁ → Bp ad. pi. (pts note) Ārammaṇampi vuccati taṇhā. Yo rāgo sārāgo …pe… abhijjhā lobho akusalamūlaṁ. Pakampanāpi vuccati taṇhā.
pakampanāpi → pakampinampi (bj); pakappanāpi (sya-all) Yo rāgo sārāgo …pe… abhijjhā lobho akusalamūlanti— ārammaṇaṁ pakampanaṁ.
pakampanaṁ → pakappanaṁ (sya-all, pts)

Kāmapaṅko duraccayoti. Kāmapaṅko kāmakaddamo kāmakileso kāmapalipo kāmapalirodho duraccayo durativatto duttaro duppataro dussamatikkamo dubbītivattoti—
kāmapalirodho → kāmapaḷirodho (bj); kāmapalibodho (sya-all, pts-vp-pli1, csp1ed) | kāmapalirodho → kāmapalibodho (cck) | kāmapalibodho → kāmapalirodho (cck: sī. ka.) | kāmapalibodho → Bp S -rodho. (pts note) kāmapaṅko duraccayo.

Tenāha bhagavā—

“Gedhaṁ brūmi mahoghoti, ājavaṁ brūmi jappanaṁ;
mahoghoti ājavaṁ → mahogho ti ācamaṁ (pts) ājavaṁ → ācamaṁ (sya-all) Ārammaṇaṁ pakampanaṁ, kāmapaṅko duraccayo”ti.
pakampanaṁ → pakappanaṁ (sya-all, pts)

Saccā avokkamaṁ muni, thale tiṭṭhati brāhmaṇo;
avokkamaṁ → avokkamma (pts) | avokkamaṁ → avokkamma (bj: suni, a.nid) | avokkamma → Bp S avokkamaṁ, and below. (pts note) Sabbaṁ so paṭinissajja, sa ve santoti vuccati.
so → sabbaso (bj: manupa)

Saccā avokkamaṁ munīti. Saccavācāya avokkamanto, sammādiṭṭhiyā avokkamanto, ariyā aṭṭhaṅgikā maggā avokkamanto. Munīti. Monaṁ vuccati ñāṇaṁ …pe… saṅgajālamaticca so munīti—
ñāṇaṁ → ñāṇaṁ yā paññā pajānanā (sya-all, pts) saccā avokkamaṁ muni.
avokkamaṁ → avokkamma (pts)

Thale tiṭṭhati brāhmaṇoti. Thalaṁ vuccati amataṁ nibbānaṁ. Yo so sabbasaṅkhārasamatho sabbūpadhipaṭinissaggo taṇhakkhayo virāgo nirodho nibbānaṁ.
sabbūpadhipaṭinissaggo → sabbupadhipaṭinissaggo (sya-all) Brāhmaṇoti sattannaṁ dhammānaṁ bāhitattā brāhmaṇo …pe… asito tādi pavuccate sa brahmā.
tādi → tādī (bj) | bāhitattā → vāhitattā (sya-all, pts) | asito → anissito (sya-all, pts) | sa → (pts) | anissito → Bp S asito. (pts note) | pavuccate → Bp S ad. sa. (pts note) Thale tiṭṭhati brāhmaṇoti.
brāhmaṇoti → brāhmaṇoti brāhmaṇo (sya-all, pts) Thale tiṭṭhati dīpe tiṭṭhati tāṇe tiṭṭhati leṇe tiṭṭhati saraṇe tiṭṭhati abhaye tiṭṭhati accute tiṭṭhati amate tiṭṭhati nibbāne tiṭṭhatīti—
thale → Si om. (pts note) thale tiṭṭhati brāhmaṇo.

Sabbaṁ so paṭinissajjāti.
paṭinissajjāti → patinissajjā ti (pts) Sabbaṁ vuccati dvādasāyatanāni— cakkhu ceva rūpā ca …pe…
cakkhu ceva → cakkhuñceva (bj, sya-all) mano ceva dhammā ca. Yato ajjhattikabāhiresu āyatanesu chandarāgo pahīno hoti ucchinnamūlo tālāvatthukato anabhāvaṅkato āyatiṁ anuppādadhammo, ettāvatāpi sabbaṁ cattaṁ hoti vantaṁ muttaṁ pahīnaṁ paṭinissaṭṭhaṁ.
anabhāvaṅkato → anabhāvakato (bj); anabhāvaṅgato (sya-all, pts) Yato taṇhā ca diṭṭhi ca māno ca pahīnā honti ucchinnamūlā tālāvatthukatā anabhāvaṅkatā āyatiṁ anuppādadhammā, ettāvatāpi sabbaṁ cattaṁ hoti vantaṁ muttaṁ pahīnaṁ paṭinissaṭṭhaṁ.
anabhāvaṅkatā → anabhāvakatā (bj); anabhāvaṅgatā (sya-all); abhāvaṁgatā (pts) | abhāvaṁgatā → Bp S anabhāvaṁ-. (pts note) Yato puññābhisaṅkhāro ca apuññābhisaṅkhāro ca āneñjābhisaṅkhāro ca pahīnā honti ucchinnamūlā tālāvatthukatā anabhāvaṅkatā āyatiṁ anuppādadhammā, ettāvatāpi sabbaṁ cattaṁ hoti vantaṁ muttaṁ pahīnaṁ paṭinissaṭṭhanti—
anabhāvaṅkatā → anabhāvakatā (bj); anabhāvaṅgatā (sya-all, pts) | muttaṁ → (pts) | paṭinissaṭṭhanti → patinissaṭṭhan ti (pts) | vantaṁ → Bp S ad. muttaṁ. (pts note) sabbaṁ so paṭinissajja.

Sa ve santoti vuccatīti. So santo upasanto vūpasanto nibbuto paṭipassaddhoti vuccati kathīyati bhaṇīyati dīpīyati voharīyatīti—
dīpīyati → dīpiyati (bj) sa ve santoti vuccati.
ve → ce (bj)

Tenāha bhagavā—

“Saccā avokkamaṁ muni, thale tiṭṭhati brāhmaṇo;
avokkamaṁ → avokkamma (pts) Sabbaṁ so paṭinissajja, sa ve santoti vuccatī”ti.

Sa ve vidvā sa vedagū, ñatvā dhammaṁ anissito;
vidvā → viddhā (sya-all) | vidvā → viddhā (cck: syā.) | vidvā → Si viddhā, throughout. (pts note) Sammā so loke iriyāno, na pihetīdha kassaci.
iriyāno → irīyāno (bj)

Sa ve vidvā sa vedagūti.
vidvā → viddhā (sya-all) Vidvāti vidvā vijjāgato ñāṇī vibhāvī medhāvī.
vidvāti vidvā → viddhāti viddhā (sya-all) | ñāṇī → ñāṇī buddhimā (sya-all, pts) | buddhimā → Bp S om. (pts note) Vedagūti. Vedā vuccanti catūsu maggesu ñāṇaṁ …pe… sabbavedanāsu vītarāgo sabbavedamaticca vedagū soti—
catūsu → catusu (bj) | sabbavedamaticca → sabbaṁ vedamaticca (bj) | vedā vuccanti → vedo vuccati (sya-all) | vuccanti → vuccati (pts) | vedā → Si vedo. (pts note) sa ve vidvā sa vedagū.
vidvā → viddhā (sya-all)

Ñatvā dhammaṁ anissitoti.
ti → Bp ad. ñatvā ti. (pts note) Ñatvāti ñatvā jānitvā tulayitvā tīrayitvā vibhāvayitvā vibhūtaṁ katvā.
ñatvāti → (sya-all) | tīrayitvā → tirayitvā (sya-all) “Sabbe saṅkhārā aniccā”ti ñatvā jānitvā tulayitvā tīrayitvā vibhāvayitvā vibhūtaṁ katvā,
tīrayitvā → tirayitvā (sya-all) “sabbe saṅkhārā dukkhā”ti …pe… “yaṁ kiñci samudayadhammaṁ sabbaṁ taṁ nirodhadhamman”ti ñatvā jānitvā tulayitvā tīrayitvā vibhāvayitvā vibhūtaṁ katvā.
tīrayitvā → tirayitvā (sya-all) Anissitoti dve nissayā— taṇhānissayo ca diṭṭhinissayo ca …pe… ayaṁ taṇhānissayo …pe… ayaṁ diṭṭhinissayo. Taṇhānissayaṁ pahāya diṭṭhinissayaṁ paṭinissajjitvā cakkhuṁ anissito …
taṇhānissayaṁ → tanhānissayaṁ (pts) sotaṁ anissito … ghānaṁ anissito …pe… diṭṭhasutamutaviññātabbe dhamme anissito anallīno anupagato anajjhosito anadhimutto nikkhanto nissaṭo vippamutto visaññutto vimariyādikatena cetasā viharatīti—
vimariyādikatena → vimariyādīkatena (bj) | nissaṭo → nissaṭṭho (sya-all, pts) | visaññutto → (pts) | vippamutto → Bp S ad. visaññutto. (pts note) ñatvā dhammaṁ anissito.

Sammā so loke iriyānoti.
iriyānoti → irīyānoti (bj) Yato ajjhattikabāhiresu āyatanesu chandarāgo pahīno hoti ucchinnamūlo tālāvatthukato anabhāvaṅkato āyatiṁ anuppādadhammo, ettāvatāpi sammā so loke carati viharati iriyati vattati pāleti yapeti yāpeti …pe…
anabhāvaṅkato → anabhāvakato (bj); anabhāvaṅgato (sya-all, pts) | so → (bj) | viharati iriyati → irīyati (bj) yato puññābhisaṅkhāro ca apuññābhisaṅkhāro ca āneñjābhisaṅkhāro ca pahīnā honti ucchinnamūlā tālāvatthukatā anabhāvaṅkatā āyatiṁ anuppādadhammā, ettāvatāpi sammā so loke carati viharati iriyati vattati pāleti yapeti yāpetīti—
anabhāvaṅkatā → anabhāvakatā (bj); anabhāvaṅgatā (sya-all, pts) | so → (bj) | iriyati → irīyati (bj) sammā so loke iriyāno.
iriyāno → irīyāno (bj)

Na pihetīdha kassacīti. Pihā vuccati taṇhā. Yo rāgo sārāgo …pe… abhijjhā lobho akusalamūlaṁ. Yassesā pihā taṇhā pahīnā samucchinnā vūpasantā paṭipassaddhā abhabbuppattikā ñāṇagginā daḍḍhā, so kassaci na piheti khattiyassa vā brāhmaṇassa vā vessassa vā suddassa vā gahaṭṭhassa vā pabbajitassa vā devassa vā manussassa vāti— na pihetīdha kassaci.

Tenāha bhagavā—

“Sa ve vidvā sa vedagū, ñatvā dhammaṁ anissito;
ve → ce (bj) | vidvā → viddhā (sya-all) Sammā so loke iriyāno, na pihetīdha kassacī”ti.
iriyāno → irīyāno (bj)

Yodha kāme accatari, saṅgaṁ loke duraccayaṁ;
yodha → yo ca (sya-all) | dha → yo ca (bj: sīmu11) Na so socati nājjheti, chinnasoto abandhano.

Yodha kāme accatari, saṅgaṁ loke duraccayanti.
yodha → yo ca (sya-all, pts) Yoti yo yādiso yathāyutto yathāvihito yathāpakāro yaṁ ṭhānappatto yaṁ dhammasamannāgato khattiyo vā brāhmaṇo vā vesso vā suddo vā gahaṭṭho vā pabbajito vā devo vā manusso vā.
yaṁ ṭhānappatto yaṁ dhammasamannāgato → yaṁṭhānaṁpatto yaṁdhammasamannāgato (bj) | yutto → yathā vutto (bj: sīmu11) | yaṁṭhānaṁpatto → yaṇṭhānappatto (bj: sīmu11) | ti → -1 Si om. (pts note) Kāmāti uddānato dve kāmā—
uddānato → udānato (bj: sīmu11) vatthukāmā ca kilesakāmā ca …pe… ime vuccanti vatthukāmā …pe… ime vuccanti kilesakāmā. Saṅgāti satta saṅgā—
saṅgāti satta → saṅgā ti sattā (pts) rāgasaṅgo, dosasaṅgo, mohasaṅgo, mānasaṅgo, diṭṭhisaṅgo, kilesasaṅgo, duccaritasaṅgo. Loketi apāyaloke manussaloke devaloke khandhaloke dhātuloke āyatanaloke.
āyatanaloke → Bp S ad. saṅgaloke. (pts note) Saṅgaṁ loke duraccayanti.
saṅgaṁ loke → (sya-all) | saṅgaṁ loke duraccayanti → duraccayan ti (pts) Yo kāme ca saṅge ca loke duraccaye durativatte duttare duppatare dussamatikkame dubbītivatte atari uttari patari samatikkami vītivattayīti—
dubbītivatte → dubbinivatte (bj) | vītivattayīti yodha → vinivattayīti yo ca (bj); vītivattayī ti yo ca (pts) | yo → so (bj: sīmu11) | dubbinivatte → dubbinivatto (bj: sīmu11, PTS) | attari → Bp S atari. (pts note) | pattari → Bp S patari. (pts note) | vītivattayī → Bp S vītivattati. (pts note) yodha kāme accatari, saṅgaṁ loke duraccayaṁ.
yodha → yo ca (sya-all)

Na so socati nājjhetīti. Vipariṇataṁ vā vatthuṁ na socati, vipariṇatasmiṁ vā vatthusmiṁ na socati.
vā → (bj) | vipariṇatasmiṁ → pariṇatasmiṁ (pts) “Cakkhu me vipariṇatan”ti na socati …pe…
cakkhu → cakkhuṁ (bj) | vipariṇatanti → viparaṇatanti (bj) | me → cakkhu me (bj: sīmu11, machasaṁ) sotaṁ me … ghānaṁ me … jivhā me … kāyo me … rūpā me … saddā me … gandhā me … rasā me … phoṭṭhabbā me … kulaṁ me … gaṇo me … āvāso me … lābho me … yaso me … pasaṁsā me … sukhaṁ me … cīvaraṁ me … piṇḍapāto me … senāsanaṁ me … gilānapaccayabhesajjaparikkhārā me …
gilānapaccayabhesajjaparikkhārā → gilānapaccayabhesajjaparikkhāro (sya-all) mātā me … pitā me … bhātā me … bhaginī me … putto me … dhītā me … mittā me … amaccā me … ñātī me …
ñātī me sālohitā → ñātisālohitā (sya-all) | ñātī → ñātisālohitā (pts) “sālohitā me vipariṇatā”ti na socati na kilamati na paridevati na urattāḷiṁ kandati na sammohaṁ āpajjatīti—
sālohitā me vipariṇatāti → vipariṇatā ti (pts) na socati. Nājjhetīti najjheti na ajjheti na upanijjhāyati na nijjhāyati na pajjhāyati.
najjheti → nājjheti (bj, sya-all) | nājjhetīti najjheti → nājjhetī ti nājjheti (pts) | nijjhāyati → nijjhāyāti (pts) Atha vā na jāyati na jiyyati na miyyati na cavati na upapajjatīti—
jiyyati → jīyati (bj, sya-all, pts) | miyyati → mīyati (bj, sya-all, pts) | upapajjatīti nājjhetīti → upapajjatī ti (pts) | ti → Bp S ad. najjhetī ti. (pts note) nājjhetīti— na so socati nājjheti.

Chinnasoto abandhanoti.
abandhanoti sotaṁ → abandhano ti sotā (pts) | ti → Bp S ad. sotaṁ. (pts note) Sotaṁ vuccati taṇhā.
sotaṁ → sotā (bj, sya-all) | Sotā → S om. (pts note) Yo rāgo sārāgo …pe… abhijjhā lobho akusalamūlaṁ. Yassesā sotā taṇhā pahīnā samucchinnā …pe… ñāṇagginā daḍḍhā, so vuccati chinnasoto.
abhabbuppattikā → -4 Bp S pe. (pts note) Abandhanoti rāgabandhanaṁ dosabandhanaṁ mohabandhanaṁ mānabandhanaṁ diṭṭhibandhanaṁ kilesabandhanaṁ duccaritabandhanaṁ, yassete bandhanā pahīnā samucchinnā …pe… ñāṇagginā daḍḍhā, so vuccati abandhanoti—
yassete bandhanā pahīnā samucchinnā → yassetāni bandhanāni pahīnāni samucchinnāni (bj) | daḍḍhā → daḍḍhāni (bj, sya-all, pts) | abandhanoti → abandhanoti satta bandhanāni (sya-all) | ti → -5 Bp S om. (pts note) | diṭṭhibandhanaṁ → Si om. (pts note) | etāni → Bp S ete. (pts note) | bandhanāni → Bp S bandhanā, and so on down to daḍḍhā. (pts note) | abhabbuppattikāni → -9 Bp S pe. (pts note) chinnasoto abandhano.

Tenāha bhagavā—

“Yodha kāme accatari, saṅgaṁ loke duraccayaṁ;
yodha → yo ca (sya-all, pts) Na so socati nājjheti, chinnasoto abandhano”ti.

Yaṁ pubbe taṁ visosehi, pacchā te māhu kiñcanaṁ; Majjhe ce no gahessasi, upasanto carissasi.
gahessasi → Bp gahessati. (pts note) carissasi → Bp S carissati. (pts note)

Yaṁ pubbe taṁ visosehīti. Atīte saṅkhāre ārabbha ye kilesā uppajjeyyuṁ te kilese sosehi visosehi sukkhāpehi visukkhāpehi abījaṁ karohi pajaha vinodehi byantiṁ karohi anabhāvaṁ gamehīti.
byantiṁ karohi → byantīkarehi (bj); byantīkarohi (pts) | visukkhāpehi abījaṁ karohi pajaha → pajahehi (sya-all, pts) | byantiṁ karohi anabhāvaṁ gamehīti → byantīkarohi anabhāvaṅgamehīti (sya-all) | sukkhāpehi → Bp ad. visukkhāpehi. (pts note) Evampi yaṁ pubbe taṁ visosehi. Atha vā ye atītā kammābhisaṅkhārā avipakkavipākā te kammābhisaṅkhāre sosehi visosehi sukkhāpehi visukkhāpehi abījaṁ karohi pajaha vinodehi byantiṁ karohi anabhāvaṁ gamehīti.
byantiṁ karohi → byantīkarohi (bj, pts) | visukkhāpehi → (sya-all, pts) | pajaha → pajahehi (sya-all); pajahi (pts) | byantiṁ karohi anabhāvaṁ gamehīti → byantīkarohi anabhāvaṅgamehīti (sya-all) | sukkhāpehi → Bp S ad. visukkhāpehi. (pts note) | pajahi → Si pajahi. (pts note) Evampi yaṁ pubbe taṁ visosehi.

Pacchā te māhu kiñcananti. Pacchā vuccati anāgataṁ. Anāgate saṅkhāre ārabbha yāni uppajjeyyuṁ rāgakiñcanaṁ dosakiñcanaṁ mohakiñcanaṁ mānakiñcanaṁ diṭṭhikiñcanaṁ kilesakiñcanaṁ duccaritakiñcanaṁ, imāni kiñcanāni tuyhaṁ mā ahu mā akāsi mā janesi mā sañjanesi mā nibbattesi mā abhinibbattesi pajaha vinodehi byantiṁ karohi anabhāvaṁ gamehīti—
kiñcanāni → ime kiñcanā (mr) | akāsi → pāturakāsi (bj); pātumakāsi (sya-all) | janesi → janehi (bj) | sañjanesi → sañjanehi (bj) | nibbattesi → nibbattehi (bj) | abhinibbattesi → abhinibbattehi (bj) | byantiṁ karohi → byantīkarohi (bj, pts) | pajaha → pajahehi (sya-all); pajahi (pts) | byantiṁ karohi anabhāvaṁ gamehīti → byantīkarohi anabhāvaṅgamehīti (sya-all) | mā → mā pātum (pts) | kiñcanāni → ime kiñcanā (ka.) passa dī. ni. 3.305 (cck note) | yāni → Bp S ye. (pts note) | kiñcanāni → -6 Bp S ime kiñcanā. (pts note) | pātum → Bp S om. (pts note) pacchā te māhu kiñcanaṁ.

Majjhe ce no gahessasīti.
gahessasī → Bp gahessī. (pts note) Majjhaṁ vuccati paccuppannā rūpavedanāsaññāsaṅkhāraviññāṇā.
vuccati → vuccanti (sya-all, pts) | vuccanti → Bp S vuccati. (pts note) Paccuppanne saṅkhāre taṇhāvasena diṭṭhivasena na gahessasi na uggahessasi na gaṇhissasi na parāmasissasi nābhinandissasi nābhicarissasi na ajjhosissasi, abhinandanaṁ abhivadanaṁ ajjhosānaṁ gāhaṁ parāmāsaṁ abhinivesaṁ pajahissasi vinodessasi byantiṁ karissasi anabhāvaṁ gamessasīti—
nābhinandissasi nābhicarissasi → nābhivadissasi (bj) | ajjhosissasi → ajjhessasi (bj) | byantiṁ karissasi → byantīkarissasi (bj) | nābhicarissasi → nābhivadissasi (sya-all, pts) | vinodessasi byantiṁ karissasi → vinodissasi byantīkarissasi (pts) | gamessasīti → gamissasī ti (pts) | nābhivadissasi → Bm nābhicarissasi; S nābhiramissasi. (pts note) | abhivadanaṁ → S abhivimanaṁ. (pts note) majjhe ce no gahessasi.

Upasanto carissasīti. Rāgassa santattā samitattā upasamitattā,
samitattā upasamitattā → santo (sya-all, pts) | santo → Bp om.; S samitattā upasamitattā. (pts note) dosassa santattā samitattā upasamitattā …pe…
samitattā upasamitattā → santo (sya-all, pts) | santo → Bp S samitattā upasamitattā. (pts note) sabbākusalābhisaṅkhārānaṁ santattā samitattā upasamitattā vūpasamitattā vijjhātattā nibbutattā vigatattā paṭipassaddhattā santo upasanto vūpasanto nibbuto paṭipassaddho carissasi viharissasi iriyissasi vattissasi pālissasi yapissasi yāpissasīti—
iriyissasi → irīyissasi (bj) | pālissasi → pālessasi (bj) | yāpissasīti → yāpessasīti (bj) | upasamitattā → (sya-all, pts) | paṭipassaddhattā → patipassaddhattā (pts) | samitattā → Bp S ad. upasamitattā. (pts note) | viharissasi → Si viharissi. (pts note) upasanto carissasi.

Tenāha bhagavā—

“Yaṁ pubbe taṁ visosehi, pacchā te māhu kiñcanaṁ; Majjhe ce no gahessasi, upasanto carissasī”ti.
gahessasi → gahessasī (bj)

Sabbaso nāmarūpasmiṁ, yassa natthi mamāyitaṁ; Asatā ca na socati, sa ve loke na jīyati.
jīyati → jiyyati (sya-all, pts)

Sabbaso nāmarūpasmiṁ, yassa natthi mamāyitanti. Sabbasoti sabbena sabbaṁ sabbathā sabbaṁ asesaṁ nissesaṁ pariyādiyanavacanametaṁ—
pariyādiyanavacanametaṁ → pariyādāyavacanametaṁ (sya-all) sabbasoti. Nāmanti cattāro arūpino khandhā. Rūpanti cattāro ca mahābhūtā, catunnañca mahābhūtānaṁ upādāya rūpaṁ. Yassāti arahato khīṇāsavassa. Mamāyitanti dve mamattā—
mamāyitanti → mamattanti (sya-all, pts) taṇhāmamattañca diṭṭhimamattañca …pe… idaṁ taṇhāmamattaṁ …pe… idaṁ diṭṭhimamattaṁ. Sabbaso nāmarūpasmiṁ, yassa natthi mamāyitanti sabbaso nāmarūpasmiṁ mamattā yassa natthi na santi na saṁvijjanti nupalabbhanti, pahīnā samucchinnā vūpasantā paṭipassaddhā abhabbuppattikā ñāṇagginā daḍḍhāti—
nupalabbhanti → nūpalabbhanti (bj) | santi na → (sya-all) | atthi → S ad. na santi. (pts note) sabbaso nāmarūpasmiṁ, yassa natthi mamāyitaṁ.

Asatā ca na socatīti. Vipariṇataṁ vā vatthuṁ na socati, vipariṇatasmiṁ vā vatthusmiṁ na socati.
vā → va (bj) “Cakkhu me vipariṇatan”ti na socati,
cakkhu → cakkhuṁ (bj) sotaṁ me … ghānaṁ me … jivhā me … kāyo me … rūpā me … saddā me … gandhā me … rasā me … phoṭṭhabbā me … kulaṁ me … gaṇo me … āvāso me … lābho me …pe… “sālohitā me vipariṇatā”ti na socati na kilamati na paridevati na urattāḷiṁ kandati na sammohaṁ āpajjatīti.
sālohitā → ñātisālohitā (bj, sya-all, pts) Evampi asatā ca na socati.

Atha vā asatāya dukkhāya vedanāya phuṭṭho pareto samohito samannāgato na socati na kilamati na paridevati na urattāḷiṁ kandati na sammohaṁ āpajjatīti.
atha vā asatāya → athavā asātāya (sya-all, pts) Evampi asatā ca na socati. Atha vā cakkhurogena phuṭṭho pareto …pe… ḍaṁsamakasavātātapasarīsapasamphassena phuṭṭho pareto samohito samannāgato na socati na kilamati na paridevati na urattāḷiṁ kandati na sammohaṁ āpajjatīti.
ḍaṁsamakasavātātapasarīsapasamphassena → ḍaṁsamakasavātātapasiriṁsapasamphassehi (sya-all); ḍaṁsamakasavātātapasiriṁsappasamphassena (pts) Evampi asatā ca na socati. Atha vā asante asaṁvijjamāne anupalabbhamāne “ahu vata me, taṁ vata me natthi, siyā vata me, taṁ vatāhaṁ na labhāmī”ti na socati na kilamati na paridevati na urattāḷiṁ kandati na sammohaṁ āpajjatīti.
anupalabbhamāne → anupalabbhiyamāne (sya-all, pts) | anupalabbhiyamāne → Si n'; upa-. (pts note) Evampi asatā ca na socati.

Sa ve loke na jīyatīti.
ve → ce (bj) | jīyatīti → jiyyatīti (sya-all, pts) Yassa “mayhaṁ vā idaṁ paresaṁ vā idan”ti kiñci rūpagataṁ vedanāgataṁ saññāgataṁ saṅkhāragataṁ viññāṇagataṁ gahitaṁ parāmaṭṭhaṁ abhiniviṭṭhaṁ ajjhositaṁ adhimuttaṁ atthi, tassa jāni atthi.
jāni → jāti (bj)

Bhāsitampi hetaṁ—

“Jīno rathassaṁ maṇikuṇḍale ca, putte ca dāre ca tatheva jīno;
Jīno → jiṇṇe (bj); jinno (sya-all, pts-vp-pli1) | rathassaṁ → rathasse (bj); rathassa (sya-all, pts-vp-pli1) | jīno rathassaṁ → jiṇṇe rathasse (bj) | jīno rathassaṁ maṇikuṇḍale → jinno rathassamaṇikuṇḍale (sya-all) | rathasse → jino rathassaṁ (bj: machasaṁ); jino rathassaṁ (bj: PTS) | Jīno → jiṇṇe (cck: sī.); jinno (cck: syā.) | rathassaṁ → rathasse (sī.) pañcakanipāte (ādimhi) maṇikuṇḍalajātakaṭṭhakathā oloketabbā (cck note) jīno → jiṇṇe (bj); jinno (sya-all) | tatheva jīno → tath eva jinno (pts) | jiṇṇe → jino (bj: machasaṁ) Sabbesu bhogesu asesakesu, kasmā na santappasi sokakāle.
asesakesu → asevitesu (bj, cck, sya-all, pts)

Pubbeva maccaṁ vijahanti bhogā, macco dhane pubbataraṁ jahāsi;
dhane → va ne (bj, pts) | jahāsi → jahāti (bj, pts) | macco dhane → maccova ne (sya-all) | jahāsi asassatā → jahāti assakā (sya-all) | va → Bp ca. (pts note) Asassatā bhogino kāmakāmī, tasmā na socāmahaṁ sokakāle.
bhogino → bhāvino (cck) | bhogino → asassakā bhāvino (bj: sīmu11); asassatā bhāgino (bj: PTS) | Asassatā → asassakā (cck: sī.); assakā (cck: syā.) | assakā → asassatā (sya-all: yu.) | asassatā → Si assakā. (pts note)

Udeti āpūrati veti cando, atthaṁ tapetvāna paleti sūriyo;
veti → ti (bj) atthaṁ tapetvāna → atthaṁ gamitvāna (bj); atthaṁ gametvāna (sya-all, pts-vp-pli1) | atthaṁ → andhaṁ (cck) | sūriyo → suriyo (sya-all, pts) | gamitvāna → andhaṁ tapetvāna (bj: machasaṁ) | tapetvāna → atthaṁ gamitvāna (cck: bahūsu) Viditā mayā sattuka lokadhammā, tasmā na socāmahaṁ sokakāle”ti.
sattuka lokadhammā → aṭṭhalokadhammā (sya-all) | sattuka → aṭṭhaka (bj: sīmu11) | aṭṭhalokadhammā → sattuka. idaṁ ālapanaṁ (sya-all: yu.) | sattuka → Si aṭṭha; Bp S satthuka; cf. p. 124. (pts note) sokakāle”ti → jātaka > pañcakanipāta > maṇikuṇḍalajātaka (bj note)

Yassa “mayhaṁ vā idaṁ paresaṁ vā idan”ti kiñci rūpagataṁ vedanāgataṁ saññāgataṁ saṅkhāragataṁ viññāṇagataṁ gahitaṁ parāmaṭṭhaṁ abhiniviṭṭhaṁ ajjhositaṁ adhimuttaṁ natthi, tassa jāni natthi.
jāni → jāti (bj) Bhāsitampi hetaṁ— “‘nandasi, samaṇā’ti. ‘Kiṁ laddhā, āvuso’ti? ‘Tena hi, samaṇa, socasī’ti. ‘Kiṁ jīyittha, āvuso’ti?
jīyittha → jiyittha (sya-all) | jīyittha āvusoti → jiyittha āvuso ti (pts) ‘Tena hi, samaṇa, neva nandasi na ca socasī’ti.
ca → (bj, cck, sya-all) ‘Evamāvuso’ti.
evamāvusoti → devaputtasaṁyutta > dutiyavagga (bj note)

‘Cirassaṁ vata passāma, brāhmaṇaṁ parinibbutaṁ; Anandiṁ anaghaṁ bhikkhuṁ, tiṇṇaṁ loke visattikan’”ti.
anaghaṁ → anīghaṁ (bj, cck); anighaṁ (sya-all, pts) visattika”nti → devaputtasaṁyutta > dutiyavagga (bj note)

Sa ve loke na jīyati.
jīyati → jiyyati (sya-all) | jīyati tenāha → jiyyati ten āha (pts) Tenāha bhagavā—

“Sabbaso nāmarūpasmiṁ, yassa natthi mamāyitaṁ; Asatā ca na socati, sa ve loke na jīyatī”ti.
jīyatīti → jiyyatīti (sya-all)

Yassa natthi idaṁ meti, paresaṁ vāpi kiñcanaṁ; Mamattaṁ so asaṁvindaṁ, natthi meti na socati.

Yassa natthi idaṁ meti, paresaṁ vāpi kiñcananti. Yassāti arahato khīṇāsavassa. Yassa “mayhaṁ vā idaṁ paresaṁ vā idan”ti kiñci rūpagataṁ vedanāgataṁ saññāgataṁ saṅkhāragataṁ viññāṇagataṁ gahitaṁ parāmaṭṭhaṁ abhiniviṭṭhaṁ ajjhositaṁ adhimuttaṁ natthi na santi na saṁvijjati nupalabbhati, pahīnaṁ samucchinnaṁ vūpasantaṁ paṭipassaddhaṁ abhabbuppattikaṁ ñāṇagginā daḍḍhanti.
nupalabbhati → nūpalabbhati (bj) | santi na → (sya-all) | atthi → S ad. na santi. (pts note) Evampi yassa natthi idaṁ meti, paresaṁ vāpi kiñcanaṁ.

Vuttañhetaṁ bhagavatā— “nāyaṁ, bhikkhave, kāyo tumhākaṁ, napi aññesaṁ. Purāṇamidaṁ, bhikkhave, kammaṁ abhisaṅkhataṁ abhisañcetayitaṁ vedanīyaṁ daṭṭhabbaṁ. Tatra kho, bhikkhave, sutavā ariyasāvako paṭiccasamuppādaṁyeva sādhukaṁ yoniso manasikaroti—
kho → (bj, cck, sya-all, pts) ‘iti imasmiṁ sati idaṁ hoti imassuppādā idaṁ uppajjati, imasmiṁ asati idaṁ na hoti imassa nirodhā idaṁ nirujjhati, yadidaṁ avijjāpaccayā saṅkhārā, saṅkhārapaccayā viññāṇaṁ …pe…
viññāṇaṁ → viññānaṁ (pts) evametassa kevalassa dukkhakkhandhassa samudayo hoti. Avijjāya tveva asesavirāganirodhā saṅkhāranirodho …pe…
asesavirāganirodhā → S (Bp?) -nirodho. (pts note) evametassa kevalassa dukkhakkhandhassa nirodho hotī’”ti.
hotīti evampi → hoti evam pi (pts) | hotī”ti → saṁyuttanikāya > kalārakhattiyavagga (bj note) Evampi yassa natthi idaṁ meti, paresaṁ vāpi kiñcanaṁ.

Vuttampi hetaṁ bhagavatā—
vuttampi → vuttaṁ (sya-all)

“Suññato lokaṁ avekkhassu, mogharāja sadā sato; Attānudiṭṭhiṁ ūhacca, evaṁ maccutaro siyā;
ūhacca → uhacca (mr) | ūhacca → uhacca (ka.) su. ni. 1125 (cck note) Evaṁ lokaṁ avekkhantaṁ, maccurājā na passatī”ti.
passatī”ti → suttanipāta > mogharājasutta (bj note)

Evampi yassa natthi idaṁ meti, paresaṁ vāpi kiñcanaṁ.

Vuttampi hetaṁ bhagavatā—
vuttampi → vuttaṁ (sya-all) “yaṁ, bhikkhave, na tumhākaṁ, taṁ pajahatha. Taṁ vo pahīnaṁ dīgharattaṁ hitāya sukhāya bhavissati.
bhavissati → bhavissatīti (sya-all) | bhavissati → bhavissatīti (bj: sīmu11) Kiñca, bhikkhave, na tumhākaṁ? Rūpaṁ, bhikkhave, na tumhākaṁ, taṁ pajahatha. Taṁ vo pahīnaṁ dīgharattaṁ hitāya sukhāya bhavissati. Vedanā … saññā … saṅkhārā … viññāṇaṁ na tumhākaṁ, taṁ pajahatha. Taṁ vo pahīnaṁ dīgharattaṁ hitāya sukhāya bhavissati.
taṁ → S ad. vo. (pts note) Taṁ kiṁ maññatha, bhikkhave, yaṁ imasmiṁ jetavane tiṇakaṭṭhasākhāpalāsaṁ, taṁ jano hareyya vā ḍaheyya vā yathāpaccayaṁ vā kareyya, api nu tumhākaṁ evamassa—
ḍaheyya → daheyya (bj, mr) | ḍaheyya → daheyya (sī. ka.) saṁ. ni. 3.33 (cck note) ‘amhe jano harati vā ḍahati vā yathāpaccayaṁ vā karotī’”ti?
ḍahati → dahati (bj) “No hetaṁ, bhante”. “Taṁ kissa hetu”? “Na hi no etaṁ, bhante, attā vā attaniyaṁ vā”ti.
vāti evamevaṁ → vā evaṁ (sya-all) “Evamevaṁ kho, bhikkhave, yaṁ na tumhākaṁ, taṁ pajahatha.
eva → Si om. (pts note) Taṁ vo pahīnaṁ dīgharattaṁ hitāya sukhāya bhavissati.
bhavissati → bhavissatīti (sya-all) | bhavissati → bhavissatīti (bj: sīmu11) Kiñca, bhikkhave, na tumhākaṁ?
bhikkhave → bhakkhave (sya-all) | na → S om. 2-2 S om. (pts note) Rūpaṁ, bhikkhave, na tumhākaṁ, taṁ pajahatha. Taṁ vo pahīnaṁ dīgharattaṁ hitāya sukhāya bhavissati. Vedanā … saññā … saṅkhārā … viññāṇaṁ na tumhākaṁ, taṁ pajahatha. Taṁ vo pahīnaṁ dīgharattaṁ hitāya sukhāya bhavissatī”ti.
bhavissatī”ti → khandhasaṁyutta > natumhākavagga (bj note) Evampi yassa natthi idaṁ meti, paresaṁ vāpi kiñcanaṁ. Bhāsitampi hetaṁ—

“Suddhadhammasamuppādaṁ, suddhasaṅkhārasantatiṁ;
suddhadhammasamuppādaṁ → suddhagamasamuppādaṁ (sya-all) | suddhadhamma → suddhāgama (bj: syā, PTS) Passantassa yathābhūtaṁ, na bhayaṁ hoti gāmaṇi.

Tiṇakaṭṭhasamaṁ lokaṁ, yadā paññāya passati; Nāññaṁ patthayate kiñci, aññatra appaṭisandhiyā”ti.
nāññaṁ → nāññā (bj) appaṭisandhiyā”ti → paṭisandhiyāti (bj); appaṭisandhiyā (cck, sya2ed) | appaṭisandhiyāti → paṭisandhiyāti (bj) | aññatra → na aññatra (bj: a.nid, a.pu) | paṭisandhiyā”ti → adhimuttattheragāthā (bj note) | appaṭisandhiyā’’ti → paṭisandhiyāti (cck: sī.) | appaṭisandhiyā → Bp S ad. evam pi . . . kiñcanaṁ, as after the next quotation. (pts note)

Evampi yassa natthi idaṁ meti, paresaṁ vāpi kiñcanaṁ. Vajirā bhikkhunī māraṁ pāpimantaṁ etadavoca—

“Kaṁ nu sattoti paccesi, māra diṭṭhigataṁ nu te;
kaṁ nu → kinnu (bj) | kinnu → kaṁ nu (bj: sīmu11) | satto → Bp sato. (pts note) Suddhasaṅkhārapuñjoyaṁ, nayidha sattupalabbhati.
sattupalabbhati yathā hi → sattopalabbhati yathāpi (bj); sattūpalabbhati yathāpi (sya-all) | sattupalabbhati → sattūpalabbhati (pts) | sattopalabbhati → sattupalabbhati (bj: sani, PTS)

Yathā hi aṅgasambhārā, hoti saddo ratho iti;
Yathā hi → yathāpi (bahūsu) | hi → pi (pts) | hi → yathāpi (bahūsu) saṁ. ni. 1.171 (cck note) saddo → sabbo (pts) | sabbo → Bp saddo. (pts note) Evaṁ khandhesu santesu, hoti sattoti sammuti.
sammuti → sammati (sya-all) | sammuti → sammati (cck: syā.) | sammuti → Si sammati. (pts note)

Dukkhameva hi sambhoti, dukkhaṁ tiṭṭhati veti ca; Nāññatra dukkhā sambhoti, nāññaṁ dukkhā nirujjhatī”ti.
nirujjhatī”ti → bhikkhūnīsaṁyutta (bj note)

Evampi yassa natthi idaṁ meti, paresaṁ vāpi kiñcanaṁ. Vuttañhetaṁ bhagavatā—
vuttañhetaṁ bhagavatā evamevaṁ → evameva (bj, sya-all, pts)

“Evamevaṁ kho, bhikkhave, bhikkhu rūpaṁ samannesati yāvatā rūpassa gati,
sammannesati → Bp S samanesati. (pts note) vedanaṁ … saññaṁ … saṅkhāre … viññāṇaṁ samannesati yāvatā viññāṇassa gati. Tassa rūpaṁ samannesato yāvatā rūpassa gati, vedanaṁ … saññaṁ … saṅkhāre … viññāṇaṁ samannesato yāvatā viññāṇassa gati, yampissa taṁ hoti ‘ahan’ti vā ‘maman’ti vā, ‘asmī’ti vā, tampi tassa na hotī”ti.
taṁ → (bj) | yampissa taṁ → yampi yassa (sya-all, pts) | hotī”ti → saṁyuttanikāya > āsīvisavagga (bj note) Evampi yassa natthi idaṁ meti, paresaṁ vāpi kiñcanaṁ.

Āyasmā ānando bhagavantaṁ etadavoca— “‘suñño loko, suñño loko’ti, bhante, vuccati. Kittāvatā nu kho, bhante, suñño lokoti vuccatī”ti? “Yasmā ca kho, ānanda, suññaṁ attena vā attaniyena vā, tasmā suñño lokoti vuccati.
ca → (bj, cck, sya-all, pts) | vuccati → vuccatīti (sya-all) Kiñcānanda, suññaṁ attena vā attaniyena vā? Cakkhu kho, ānanda, suññaṁ attena vā attaniyena vā.
cakkhu → cakkhuṁ (bj) Rūpā suññā, cakkhuviññāṇaṁ suññaṁ, cakkhusamphasso suñño, yadidaṁ cakkhusamphassapaccayā uppajjati vedayitaṁ sukhaṁ vā dukkhaṁ vā adukkhamasukhaṁ vā tampi suññaṁ … sotaṁ suññaṁ … saddā suññā …
saddā suññā → saddaṁ suññaṁ (sya-all, pts) ghānaṁ suññaṁ … gandhā suññā …
gandhā suññā → gandhaṁ suññaṁ (sya-all, pts) jivhā suññā … rasā suññā … kāyo suñño … phoṭṭhabbā suññā … mano suñño … dhammā suññā …
dhammā suññā → dhammo suñño (sya-all, pts) manoviññāṇaṁ suññaṁ … manosamphasso suñño, yadidaṁ manosamphassapaccayā uppajjati vedayitaṁ sukhaṁ vā dukkhaṁ vā adukkhamasukhaṁ vā tampi suññaṁ attena vā attaniyena vā. Yasmā kho, ānanda, suññaṁ attena vā attaniyena vā, tasmā suñño lokoti vuccatī”ti.
vuccatī”ti → saṁyuttanikāya > chantavagga (bj note) Evampi yassa natthi idaṁ meti, paresaṁ vāpi kiñcanaṁ.

Mamattaṁ so asaṁvindanti. Mamattāti dve mamattā— taṇhāmamattañca diṭṭhimamattañca …pe…
taṇhāmamattañca → taṇhāmamattaṁ (bj) idaṁ taṇhāmamattaṁ …pe… idaṁ diṭṭhimamattaṁ. Taṇhāmamattaṁ pahāya diṭṭhimamattaṁ paṭinissajjitvā mamattaṁ avindanto asaṁvindanto anadhigacchanto appaṭilabhantoti—
paṭinissajjitvā → patiṇissajjitvā (pts) mamattaṁ so asaṁvindaṁ.

Natthi meti na socatīti. Vipariṇataṁ vā vatthuṁ na socati, vipariṇatasmiṁ vā vatthusmiṁ na socati. “Cakkhu me vipariṇatan”ti na socati, “sotaṁ me …pe… sālohitā me vipariṇatā”ti na socati na kilamati na paridevati na urattāḷiṁ kandati na sammohaṁ āpajjatīti—
na → (bj) natthi meti na socati.

Tenāha bhagavā—

“Yassa natthi idaṁ meti, paresaṁ vāpi kiñcanaṁ; Mamattaṁ so asaṁvindaṁ, natthi meti na socatī”ti.

Aniṭṭhurī ananugiddho, anejo sabbadhī samo;
ananugiddho → anānugiddho (sya-all, pts) | aniṭṭhurī → anuddhari (bj: a.pu) Tamānisaṁsaṁ pabrūmi, pucchito avikampinaṁ.

Aniṭṭhurī ananugiddho anejo sabbadhī samoti.
sabbadhī → sabbadhi (bj) | ananugiddho anejo sabbadhī samoti → anānugiddhoti (sya-all) | ananugiddho → anānugiddho (pts) Katamaṁ niṭṭhuriyaṁ? Idhekacco niṭṭhuriyo hoti, paralābhasakkāragarukāramānanavandanapūjanāsu issati usūyati issaṁ bandhati.
usūyati → upasuyyati (cck, pts-vp-pli1); ussuyati (sya1ed, sya2ed); ussūyati (mr) | niṭṭhuriyo → niṭṭhurī (sya-all) | usūyati → ussuyati (sya-all) | idhekacco niṭṭhuriyo → idh ekacco niṭṭhurī (pts) | usūyati → ussuyyati (cck: syā.); ussūyati (cck: ka.) | niṭṭhurī → Bp S ad. yo. (pts note) | upasuyyati → Bp ussuyati. (pts note) Yaṁ evarūpaṁ niṭṭhuriyaṁ niṭṭhuriyakammaṁ issā issāyanā issāyitattaṁ usūyā usūyanā usūyitattaṁ—
usūyitattaṁ → usūyāyitattaṁ (bj) | usūyā usūyanā usūyitattaṁ → ussuyā ussuyanā ussuyitattaṁ (sya-all) | issāyitattaṁ usūyā usūyanā usūyitattaṁ → issayitattaṁ ussuyā ussuyanā ussuyitattaṁ (pts) idaṁ vuccati niṭṭhuriyaṁ. Yassetaṁ niṭṭhuriyaṁ pahīnaṁ samucchinnaṁ …pe…
abhabbuppattikaṁ → -3 Bp S pe. (pts note) ñāṇagginā daḍḍhaṁ, so vuccati aniṭṭhurīti.
aniṭṭhurī → Bp S om. (pts note) Ananugiddhoti.
ananugiddhoti → aniṭṭhurī anānugiddhoti (sya-all) Gedho vuccati taṇhā. Yo rāgo sārāgo …pe… abhijjhā lobho akusalamūlaṁ. Yasseso gedho pahīno samucchinno …pe… ñāṇagginā daḍḍho, so vuccati ananugiddho.
yasseso → sasseso (bj) | ananugiddho → anānugiddho (sya-all, pts) So rūpe agiddho,
agiddho → Bp ad. sadde. (pts note) sadde …pe…
sadde → (sya-all, pts) diṭṭhasutamutaviññātabbesu dhammesu agiddho agadhito amucchito anajjhosanno, vītagedho vigatagedho cattagedho vantagedho muttagedho pahīnagedho paṭinissaṭṭhagedho, vītarāgo vigatarāgo cattarāgo vantarāgo muttarāgo pahīnarāgo paṭinissaṭṭharāgo, nicchāto nibbuto sītibhūto sukhappaṭisaṁvedī brahmabhūtena attanā viharatīti—
agadhito → agathito (bj) | anajjhosanno → anajjhopanno (bj, sya-all, pts) | sītibhūto sukhappaṭisaṁvedī → sītībhūto sukhapaṭisaṁvedī (bj) | cattarāgo → cattarago (pts) | agathito → agadhito (bj: sīmu11, machasaṁ) | anajjhopanno → Bp S anajjhāpanno. (pts note) aniṭṭhurī ananugiddho.
ananugiddho → anānugiddho (sya-all, pts)

Anejo sabbadhī samoti.
sabbadhī → sabbadhi (bj) Ejā vuccati taṇhā.
taṇhā → tanhā (pts) Yo rāgo sārāgo …pe… abhijjhā lobho akusalamūlaṁ.
sārāgo → (bj) Yassesā ejā taṇhā pahīnā samucchinnā …pe… ñāṇagginā daḍḍhā, so vuccati anejo.
abhabbuppattikā → -1 Bp S pe. (pts note) | vuccati → S ad. dvādasāya. (pts note) Ejāya pahīnattā anejo. So lābhepi na iñjati, alābhepi na iñjati, yasepi na iñjati, ayasepi na iñjati, pasaṁsāyapi na iñjati, nindāyapi na iñjati, sukhepi na iñjati, dukkhepi na iñjati, na calati na vedhati nappavedhati na sampavedhatīti— anejo. Sabbadhī samoti sabbaṁ vuccati dvādasāyatanāni.
sabbadhī → sabbadhi (bj) | ti → -5 S om.; S sambodhāya. (pts note) Cakkhu ceva rūpā ca …pe…
va → cakkhuñceva (bj: sīmu) mano ceva dhammā ca. Yato ajjhattikabāhiresu āyatanesu chandarāgo pahīno hoti ucchinnamūlo tālāvatthukato anabhāvaṅkato āyatiṁ anuppādadhammo, so vuccati sabbadhi samo.
anabhāvaṅkato → (bj); anabhāvaṅgato (sya-all, pts) | sabbadhi → sabbattha (sya-all, pts) So sabbattha tādi sabbattha majjhatto sabbattha upekkhakoti—
so → (sya-all, pts) anejo sabbadhī samo.

Tamānisaṁsaṁ pabrūmi, pucchito avikampinanti. Avikampinaṁ puggalaṁ puṭṭho pucchito yācito ajjhesito pasādito ime cattāro ānisaṁse pabrūmi.
puggalaṁ → puggalānaṁ (sya-all) | puggalaṁ puṭṭho → puggalānaṁ phuṭṭho (pts) | puggalānaṁ → Bp puggalaṁ. (pts note) Yo so aniṭṭhurī ananugiddho anejo sabbadhi samoti brūmi ācikkhāmi …pe… pakāsemīti—
yo → (bj) | ananugiddho → anānugiddho (sya-all, pts) | sabbadhi → sabbadhī (sya-all) | sabbadhi samoti → sabbadhī samo ti (pts) | ācikkhāmi → Bp S ad. pe. (pts note) tamānisaṁsaṁ pabrūmi pucchito avikampinaṁ.

Tenāha bhagavā—

“Aniṭṭhurī ananugiddho, anejo sabbadhī samo;
ananugiddho → anānugiddho (sya-all, pts) sabbadhī → sabbadhi (bj) Tamānisaṁsaṁ pabrūmi, pucchito avikampinan”ti.

Anejassa vijānato, natthi kāci nisaṅkhati;
nisaṅkhati → nisaṅkhiti (bahūsu) | nisaṅkhati → nisaṅkhiti (bj, sya-all, pts) | nisaṅkhiti → visaṁkhiti (bj: sani); tisaṁkhati (bj: machasaṁ) | nisaṅkhati → nisaṅkhiti (cck: bahūsu) | nisaṁkhiti → -1 S kāni pi saṁthiti. (pts note) Virato so viyārabbhā, khemaṁ passati sabbadhi.
viyārabbhā → viyārambhā (bahūsu) | viyārabbhā → viyārambhā (bj, sya-all, pts) | viyārambhā → viriyārambhā (bj: machasaṁ) | viyārabbhā → viyārambhā (cck: bahūsu) | viyārambhā → Bp viriyārabbhā; S viriyārambho, and below. (pts note)

Anejassa vijānatoti. Ejā vuccati taṇhā. Yo rāgo sārāgo …pe… abhijjhā lobho akusalamūlaṁ.
akusalamūlaṁ → dhammasaṅgaṇi > nikkhepakaṇḍa > khuddakavatthuvibhaṅga (bj note) Yassesā ejā taṇhā pahīnā samucchinnā …pe… ñāṇagginā daḍḍhā, so vuccati anejo.
abhabbuppattikā → -3 Bp S pe. (pts note) Ejāya pahīnattā anejo. So lābhepi na iñjati, alābhepi na iñjati, yasepi na iñjati, ayasepi na iñjati, pasaṁsāyapi na iñjati, nindāyapi na iñjati, sukhepi na iñjati, dukkhepi na iñjati na calati na vedhati nappavedhati na sampavedhatīti—
nappavedhati → (bj) | sampavedhatīti → sampavedhati (bj, pts) | iñjati → S ad. pi. (pts note) | sampavedhati → Si -tī ti. (pts note) anejassa. Vijānatoti jānato ājānato vijānato paṭivijānato paṭivijjhato. “Sabbe saṅkhārā aniccā”ti jānato ājānato vijānato paṭivijānato paṭivijjhato, “sabbe saṅkhārā dukkhā”ti …pe… “yaṁ kiñci samudayadhammaṁ sabbaṁ taṁ nirodhadhamman”ti jānato ājānato vijānato paṭivijānato paṭivijjhatoti— anejassa vijānato.

Natthi kāci nisaṅkhatīti.
nisaṅkhatīti nisaṅkhatiyo → nisaṁkhitīti nisaṁkhitiyo (bj, sya-all, pts) Nisaṅkhatiyo vuccanti puññābhisaṅkhāro apuññābhisaṅkhāro āneñjābhisaṅkhāro. Yato puññābhisaṅkhāro ca apuññābhisaṅkhāro ca āneñjābhisaṅkhāro ca pahīnā honti ucchinnamūlā tālāvatthukatā anabhāvaṅkatā āyatiṁ anuppādadhammā, ettāvatā nisaṅkhatiyo natthi na santi na saṁvijjanti nupalabbhanti, pahīnā samucchinnā vūpasantā paṭipassaddhā abhabbuppattikā ñāṇagginā daḍḍhāti—
anabhāvaṅkatā → anabhāvakatā (bj); anabhāvaṅgatā (sya-all, pts) | nisaṅkhatiyo → nisaṁkhitiyo (bj, sya-all) | nupalabbhanti → nūpalabbhanti (bj) | na santi → (sya-all) | paṭipassaddhā → patipassaddhā (pts) | atthi → S ad. [na] socati. (pts note) natthi kāci nisaṅkhati.
nisaṅkhati → nisaṁkhiti (bj, sya-all, pts) | nisaṁkhiti → -7 S kānici saṁkhiti. (pts note)

Virato so viyārabbhāti.
viyārabbhāti viyārabbho → viyārambhāti viyārambho (bj, sya-all); viyārambhā ti viyārambhā (pts) Viyārabbho vuccati puññābhisaṅkhāro apuññābhisaṅkhāro āneñjābhisaṅkhāro.
āneñjābhisaṅkhāro → aneñjābhisaṅkhāro (bj) | viyārambhā → Bp viriyārabbho; S om. (pts note) | vuccati → S ad. pītiviriyārambho vuccati. (pts note) | apuññābhisaṁkhāro → S om. (pts note) Yato puññābhisaṅkhāro ca apuññābhisaṅkhāro ca āneñjābhisaṅkhāro ca pahīnā honti ucchinnamūlā tālāvatthukatā anabhāvaṅkatā āyatiṁ anuppādadhammā, ettāvatā ārabbhā viyārabbhā ārato assa virato paṭivirato nikkhanto nissaṭo vippamutto visaññutto vimariyādikatena cetasā viharatīti—
anabhāvaṅkatā → anabhāvakatā (bj); anabhāvaṅgatā (sya-all, pts) | ārabbhā viyārabbhā → ārambhā viyārambhā (bj); viyārambhā (sya-all, pts) | visaññutto vimariyādikatena → visaññuto vimariyādīkatena (bj) | nissaṭo → nissaṭṭho (sya-all) | nikkhanto nissaṭo → nikkhito nissaṭṭho (pts) | viharatīti → vihareyyā ti (pts) | ettāvatā → Bp ad. arabbhā; S ad. ārambho. (pts note) | viyārambhā → Bp viriyārabbhā; S ad. viriyārambho. (pts note) | vihareyyā → Bp S viharatī. (pts note) virato so viyārabbhā.
viyārabbhā → viyārambhā (bj, sya-all, pts)

Khemaṁ passati sabbadhīti. Bhayakaro rāgo bhayakaro doso bhayakaro moho …pe… bhayakarā kilesā.
pe → Bp S om. (pts note) | bhayakarā → Bp S bhayakaraṁ. (pts note) Bhayakarassa rāgassa pahīnattā …pe… bhayakarānaṁ kilesānaṁ pahīnattā sabbattha khemaṁ passati sabbattha abhayaṁ passati sabbattha anītikaṁ passati sabbattha anupaddavaṁ passati sabbattha anupasaggaṁ passati sabbattha anupasaṭṭhattaṁ passatīti—
anupasaṭṭhattaṁ → anupassaggataṁ (bj); passaddhaṁ (sya-all, pts-vp-pli1) | anītikaṁ → anītikataṁ (bj) | anupasaggaṁ passati sabbattha anupasaṭṭhattaṁ → anupassaggataṁ (bj) | anupasaṭṭhattaṁ passatīti → passaddhaṁ passatī ti (pts) | anupassaggataṁ → mañjussaro (bj: syā) | anupasaṭṭhattaṁ → passaddhaṁ (cck: syā.) | anupasaggaṁ → S anupassattaggaṁ [anupassant-?]. (pts note) | passaddhaṁ → Bp anupassaṭṭhaṁ; S anupassattaṭṭhaṁ. (pts note) khemaṁ passati sabbadhi.

Tenāha bhagavā—

“Anejassa vijānato, natthi kāci nisaṅkhati;
nisaṅkhati → nisaṁkhiti (bj, sya-all, pts) Virato so viyārabbhā, khemaṁ passati sabbadhī”ti.
viyārabbhā → viyārambhā (bj, sya-all, pts)

Na samesu na omesu, Na ussesu vadate muni;
vadate → pana (bj: sīmu11) | vadate → S carate, and below. (pts note) Santo so vītamaccharo,
vītamaccharo → vītamacchero (bj) | vītamaccharo → vītamacchero (cck: sī.) Nādeti na nirassati.
nirassati iti → nirassatīti (bj, sya-all, pts) (Iti bhagavā.)

Na samesu na omesu, na ussesu vadate munīti.
munīti munīti → munī ti (pts) Munīti. Monaṁ vuccati ñāṇaṁ …pe… saṅgajālamaticca so muni.
ñāṇaṁ → ñāṇaṁ yā paññā pajānanā (bj, sya-all, pts) | so → so munīti (bj, sya-all, pts) | pajānanā → -6 Bp S om. (pts note) “Seyyohamasmī”ti vā “sadisohamasmī”ti vā “hīnohamasmī”ti vā na vadati na katheti na bhaṇati na dīpayati na voharatīti— na samesu na omesu, na ussesu vadate muni.

Santo so vītamaccharoti.
vītamaccharoti → vītamaccheroti (bj) Santoti rāgassa santattā samitattā santo,
samitattā → (sya-all, pts) | santattā → Bp S ad. samitattā. (pts note) dosassa …pe… mohassa … sabbākusalābhisaṅkhārānaṁ santattā samitattā vūpasamitattā vijjhātattā nibbutattā vigatattā paṭipassaddhattā santo upasanto vūpasanto nibbuto paṭipassaddhoti— santo. So vītamaccharoti.
vītamaccharoti → vītamaccheroti (bj) Pañca macchariyāni āvāsamacchariyaṁ …pe… gāho vuccati macchariyaṁ.
gāho → gāho idaṁ (bj, sya-all) Yassetaṁ macchariyaṁ pahīnaṁ samucchinnaṁ …pe… ñāṇagginā daḍḍhaṁ, so vuccati vītamaccharo vigatamaccharo cattamaccharo vantamaccharo muttamaccharo pahīnamaccharo paṭinissaṭṭhamaccharoti—
abhabbuppattikaṁ → -1 Bp S pe. (pts note) santo so vītamaccharo.
vītamaccharo → vītamacchero (bj)

Nādeti na nirassati, iti bhagavāti.
nirassati iti → nirassatīti (bj, sya-all) | ti → S om. (pts note) Nādetīti rūpaṁ nādiyati na upādiyati na gaṇhāti na parāmasati nābhinivisati,
rūpaṁ → rūpaṁ nādeti (sya-all, pts) vedanaṁ … saññaṁ … saṅkhāre … viññāṇaṁ … gatiṁ … upapattiṁ …
upapattiṁ → uppattiṁ (bj) paṭisandhiṁ … bhavaṁ … saṁsāraṁ … vaṭṭaṁ nādiyati na upādiyati na gaṇhāti na parāmasati nābhinivisatīti—
vaṭṭaṁ → vaṭṭaṁ nādeti (sya-all, pts) | nādiyati → Si nādayati. (pts note) nādeti. Na nirassatīti rūpaṁ na pajahati na vinodeti na byantiṁ karoti na anabhāvaṁ gameti,
byantiṁ karoti → byantīkaroti (bj, sya-all, pts) vedanaṁ … saññaṁ … saṅkhāre … viññāṇaṁ … gatiṁ … upapattiṁ …
upapattiṁ → uppattiṁ (bj) paṭisandhiṁ … bhavaṁ … saṁsāraṁ … vaṭṭaṁ na pajahati na vinodeti na byantiṁ karoti na anabhāvaṁ gameti.
byantiṁ karoti na → byantīkaroti (bj) | byantiṁ karoti → byantīkaroti (sya-all, pts) | anabhāvaṁ gameti → anabhāvaṅgametīti na nirassati (sya-all) | gameti → Si gametī ti. (pts note) Bhagavāti gāravādhivacanaṁ …pe… sacchikā paññatti yadidaṁ bhagavāti.
yadidaṁ → yadidaṁ bhagavāti nādeti na nirassatīti (bj) | bhagavāti → na nirassati bhagavā ti (pts) | nirassati → -6 Bp S om. (pts note)

Tenāha bhagavā—

“Na samesu na omesu, na ussesu vadate muni; Santo so vītamaccharo,
vītamaccharo → vītamacchero (bj) Nādeti na nirassati”.
nirassati iti bhagavā → nirassatīti bhagavāti (bj) | nirassati iti → nirassatīti (sya-all, pts) (Iti bhagavā.)
PAṆṆARASAMO → Bp S om. (pts note) | NIṬṬHITO → Bp S samatto pannarasamo. (pts note)

Attadaṇḍasuttaniddeso pannarasamo.