Paccayasutta๒๐ ปัจจยสูตร
Sāvatthiyaṁ viharati.
viharati → (bj)พระผู้มีพระภาคประทับอยู่ ... เขตกรุงสาวัตถี
“Paṭiccasamuppādañca vo, bhikkhave, desessāmi paṭiccasamuppanne ca dhamme.
desessāmi → desissāmi (bj, pts) | paṭiccasamuppādañca → paticcasamuppādañca (pts) | desissāmi → desessāmi (bj: machasaṁ, syā) | desessāmi paṭiccasamuppanne → desissāmi paṭicca-samuppanne (pts)“ภิกษุทั้งหลาย เราจักแสดงปฏิจจสมุปบาท และปฏิจจสมุปปันนธรรมแก่เธอ ทั้งหลาย
Taṁ suṇātha, sādhukaṁ manasi karotha, bhāsissāmī”ti.
suṇātha → sunātha (pts) | manasi karotha → manasikarotha (th, pts)เธอทั้งหลายจงฟัง จงใส่ใจให้ดี เราจักกล่าว”
“Evaṁ, bhante”ti kho te bhikkhū bhagavato paccassosuṁ.
evaṁ bhanteti → evambhanteti (bjt) | evaṁ bhanteti → evam bhante ti (pts)ภิกษุเหล่านั้นทูลรับสนอง พระดำรัสแล้ว
Bhagavā etadavoca:
etadavoca → etad avoca (pts)พระผู้มีพระภาคจึงได้ตรัสเรื่องนี้ว่า
“Katamo ca, bhikkhave, paṭiccasamuppādo?
paṭiccasamuppādo → paṭicca-samuppādo (pts)“ภิกษุทั้งหลาย ปฏิจจสมุปบาท เป็นอย่างไร
Jātipaccayā, bhikkhave, jarāmaraṇaṁ.
jarāmaraṇaṁ → jarāmaraṇam (pts)คือ เพราะชาติเป็นปัจจัย ชรามรณะจึงมี
Uppādā vā tathāgatānaṁ anuppādā vā tathāgatānaṁ, ṭhitāva sā dhātu dhammaṭṭhitatā dhammaniyāmatā idappaccayatā.
vā → uppāde vā (bj: sīmu. anuppāde vā – sīmu3) | anuppādā → uppāde vā (bj: sīmu. anuppāde vā – sīmu3) | dhammaṭṭhitatā → So B C, S1-3 dhammaṭṭhitā (pts note) | dhammaniyāmatā → S1-3 -metā further on matā (pts note) | tathāgatānaṁ → tathāgatānam (pts) | ṭhitāva → ṭhitā va (pts)ตถาคตเกิดขึ้นก็ตาม ไม่เกิดขึ้น ก็ตาม ธาตุอันนั้น คือ ความตั้งอยู่ตามธรรมดา ความเป็นไปตามธรรมดา ความ ที่มีสิ่งนี้เป็นปัจจัยของสิ่งนี้ ก็คงตั้งอยู่อย่างนั้น
Taṁ tathāgato abhisambujjhati abhisameti.ตถาคตรู้ บรรลุธาตุนั้น
Abhisambujjhitvā abhisametvā ācikkhati deseti paññāpeti paṭṭhapeti vivarati vibhajati uttānīkaroti.
paññāpeti → paññapeti (bj, sya-all) | paññapeti → paññāpeti (bj: machasaṁ) | uttānī-karoti → B uttāniṁ S3 uttāni (pts note)ครั้นรู้ บรรลุแล้วจึงบอก แสดง บัญญัติ กำหนด เปิดเผย จำแนก ทำให้ง่าย และกล่าวว่า
‘Passathā’ti cāha:‘เธอทั้งหลายจงดูเถิด’
‘jātipaccayā, bhikkhave, jarāmaraṇaṁ’.
jarāmaraṇaṁ → jarāmaraṇaṁ -pe- hotīti (bj: sīmu3, syā) | + → iti kho bhikkhave yā tatra tathatā avitathatā anaññathatā idapaccayatā ayaṁ vuccati bhikkhave paṭiccasamuppādo (bjt)เพราะชาติเป็นปัจจัย ชราและมรณะจึงมี
Bhavapaccayā, bhikkhave, jāti …pe…ฯลฯ เพราะภพเป็นปัจจัย ชาติจึงมี ... upādānapaccayā, bhikkhave, bhavo …เพราะอุปาทานเป็นปัจจัย ภพจึงมี ... taṇhāpaccayā, bhikkhave, upādānaṁ …เพราะตัณหาเป็นปัจจัย อุปาทานจึงมี ...
vedanāpaccayā, bhikkhave, taṇhā …เพราะเวทนาเป็นปัจจัย ตัณหาจึงมี ... phassapaccayā, bhikkhave, vedanā …เพราะผัสสะเป็นปัจจัย เวทนาจึงมี ... saḷāyatanapaccayā, bhikkhave, phasso …เพราะสฬายตนะเป็นปัจจัย ผัสสะจึงมี ... nāmarūpapaccayā, bhikkhave, saḷāyatanaṁ …เพราะนามรูปเป็นปัจจัย สฬายตนะจึงมี ...
viññāṇapaccayā, bhikkhave, nāmarūpaṁ …เพราะวิญญาณเป็นปัจจัย นามรูปจึงมี ...
saṅkhārapaccayā, bhikkhave, viññāṇaṁ …เพราะสังขารเป็นปัจจัย วิญญาณจึงมี ...
avijjāpaccayā, bhikkhave, saṅkhārāเพราะอวิชชาเป็นปัจจัย สังขารจึงมี
uppādā vā tathāgatānaṁ anuppādā vā tathāgatānaṁ, ṭhitāva sā dhātu dhammaṭṭhitatā dhammaniyāmatā idappaccayatā.
dhammaṭṭhitatā → S1-3 dhammaṭṭhititā (pts note) | ṭhitāva → ṭhitā va (pts)ตถาคตเกิดขึ้นก็ตาม ไม่เกิดขึ้นก็ตาม ธาตุอันนั้น คือ ความตั้งอยู่ตามธรรมดา ความเป็นไปตามธรรมดา ความที่มีสิ่งนี้ เป็นปัจจัยของสิ่งนี้ ก็คงตั้งอยู่อย่างนั้น
Taṁ tathāgato abhisambujjhati abhisameti.
abhisambujjhati → abhisambhujjhati (pts)ตถาคตรู้ บรรลุธาตุนั้น
Abhisambujjhitvā abhisametvā ācikkhati deseti paññāpeti paṭṭhapeti vivarati vibhajati uttānīkaroti.
paññāpeti → paññapeti (bj, sya-all) | abhisambujjhitvā → abhisambhujjhitvā (pts) | uttānīkaroti → uttānī-karoti (pts)ครั้นรู้ บรรลุแล้ว จึงบอก แสดง บัญญัติ กำหนด เปิดเผย จำแนก ทำให้ง่าย และกล่าวว่า
‘Passathā’ti cāha:‘เธอ ทั้งหลายจงดูเถิด’
‘avijjāpaccayā, bhikkhave, saṅkhārā’.ภิกษุทั้งหลาย เพราะอวิชชาเป็นปัจจัย สังขารทั้งหลายจึงมี
Iti kho, bhikkhave, yā tatra tathatā avitathatā anaññathatā idappaccayatā—ในกระบวนการนี้ ตถตา (ความเป็นอย่างนั้น) อวิตถตา (ความไม่คลาดเคลื่อน) อนัญญถตา (ความไม่เป็นอย่างอื่น) อิทัปปัจจยตา (ความที่มีสิ่งนี้เป็นปัจจัยของสิ่งนี้) ดังพรรณนามาฉะนี้แล
ayaṁ vuccati, bhikkhave, paṭiccasamuppādo.
paṭiccasamuppādo → imasmiṁ sutte peyyālavasena saṁkhitta cāresu sabbattha ‘uppādāvā tathāgatānaṁ’ ādi (pāṭhoca ‘itikho bhikkhave yā tatra tathatā’ ādi pāṭho ca yathāyogaṁ paccekaṁ yojetabbā (bj note)นี้เรียกว่า ปฏิจจสมุปบาท
Katame ca, bhikkhave, paṭiccasamuppannā dhammā?ปฏิจจสมุปปันนธรรม เป็นอย่างไร
Jarāmaraṇaṁ, bhikkhave, aniccaṁ saṅkhataṁ paṭiccasamuppannaṁ khayadhammaṁ vayadhammaṁ virāgadhammaṁ nirodhadhammaṁ.
nirodhadhammaṁ → nirodhadhammam (pts)คือ ชราและมรณะเป็นสภาวะไม่เที่ยง ถูกปัจจัยปรุงแต่ง อาศัยกันและกัน เกิดขึ้น มีความสิ้นไป มีความเสื่อมไป มีความคลายไป มีความดับไปเป็นธรรมดา
Jāti, bhikkhave, aniccā saṅkhatā paṭiccasamuppannā khayadhammā vayadhammā virāgadhammā nirodhadhammā.
aniccā → S-3 add tā (pts note)ชาติเป็นสภาวะไม่เที่ยง ถูกปัจจัยปรุงแต่ง อาศัยกันและกันเกิดขึ้น มีความ สิ้นไป มีความเสื่อมไป มีความคลายไป มีความดับไปเป็นธรรมดา
Bhavo, bhikkhave, anicco saṅkhato paṭiccasamuppanno khayadhammo vayadhammo virāgadhammo nirodhadhammo.ภพเป็นสภาวะไม่เที่ยง ถูกปัจจัยปรุงแต่ง อาศัยกันและกันเกิดขึ้น มีความ สิ้นไป มีความเสื่อมไป มีความคลายไป มีความดับไปเป็นธรรมดา
Upādānaṁ bhikkhave …pe…
upādānaṁ → upādānam (pts)อุปาทาน ฯลฯ
taṇhā, bhikkhave …ตัณหา ...
vedanā, bhikkhave …เวทนา ...
phasso, bhikkhave …ผัสสะ ...
saḷāyatanaṁ, bhikkhave …
saḷāyatanaṁ → saḷāyatana (pts)สฬายตนะ ...
nāmarūpaṁ, bhikkhave …นามรูป ...
viññāṇaṁ, bhikkhave …วิญญาณ ...
saṅkhārā, bhikkhave …สังขารทั้งหลาย ...
avijjā, bhikkhave, aniccā saṅkhatā paṭiccasamuppannā khayadhammā vayadhammā virāgadhammā nirodhadhammā.
aniccā → S1-3 add tā as above (pts note)อวิชชาเป็นสภาวะไม่เที่ยง ถูกปัจจัยปรุงแต่ง อาศัยกันและกันเกิดขึ้น มีความ สิ้นไป มีความเสื่อมไป มีความคลายไป มีความดับไปเป็นธรรมดา
Ime vuccanti, bhikkhave, paṭiccasamuppannā dhammā.นี้เรียกว่า ปฏิจจสมุปปันนธรรม
Yato kho, bhikkhave, ariyasāvakassa ‘ayañca paṭiccasamuppādo, ime ca paṭiccasamuppannā dhammā’ yathābhūtaṁ sammappaññāya sudiṭṭhā honti, so vata pubbantaṁ vā paṭidhāvissati:
paṭidhāvissati → paridhāvissati (bj) | so vata → sova (sya-all) | paṭidhāvissati → upadhāvissati (sya-all) | sammappaññāya → sammāpaññāya (pts) | sudiṭṭhā → suuddiṭṭhā (bj: sī.pavi); suddiṭṭhā (bj: sī.pævi) | vata → so ca (bj: syā) | paridhāvissati → upadhāvissati (bj: syā); paṭidhāvissati (bj: machasaṁ) | sudiṭṭhā → So B S1-3 sūddiṭṭhā; further on, suddiṭṭhā (pts note) | paṭidhāvissati → B patidhāvissati (pts note)เมื่อใดอริยสาวกเห็นปฏิจจสมุปบาท และปฏิจจสมุปปันนธรรมเหล่านี้ด้วยดี ด้วยปัญญาอันชอบตามความเป็นจริง เมื่อนั้นอริยสาวกนั้น จักเข้าถึงที่สุดเบื้องต้น ว่า
‘ahosiṁ nu kho ahaṁ atītamaddhānaṁ, nanu kho ahosiṁ atītamaddhānaṁ, kiṁ nu kho ahosiṁ atītamaddhānaṁ, kathaṁ nu kho ahosiṁ atītamaddhānaṁ, kiṁ hutvā kiṁ ahosiṁ nu kho ahaṁ atītamaddhānan’ti;
ahosiṁ nu kho ahaṁ → nu khvāhaṁ (sya-all, km, pts1ed, pts2ed, mr) | ahaṁ → nu khvāhaṁ (cck: syā. kaṁ. pī. ka.) | nanu → na nu (bjt) | + → khvāham atītam addhānaṁ na nu (pts) | ahaṁ atītamaddhānaṁ nanu kho ahosiṁ atītamaddhānaṁ → ahosim atītam addhānaṁ (pts) | atītamaddhānaṁ → atītam addhānam (pts) | ahosiṁ atītamaddhānaṁ kiṁ → ahosim atītam addhānam kim (pts) | kiṁ → kim (pts) | kho ahaṁ atītamaddhānanti → khvāham atītam addhānan ti (pts)‘ในอดีตเราได้มีแล้วหรือ ในอดีตเราไม่ได้มีหรือหนอ ในอดีตเราได้เป็นอะไรหนอ ในอดีตเราได้เป็นอย่างไรหนอ ในอดีตเราเป็นอะไร จึงได้เกิดเป็นอะไรอีก’
aparantaṁ vā upadhāvissati:
upadhāvissati → apadhāvissati (mr) | upadhāvissati → apadhāvissati (cck: ka.) | upadhāvissati → B apadhāvissati (pts note) | aparantaṁ → aparantam (pts)หรือว่า จักเข้าถึงที่สุดเบื้องปลายว่า
‘bhavissāmi nu kho ahaṁ anāgatamaddhānaṁ, nanu kho bhavissāmi anāgatamaddhānaṁ, kiṁ nu kho bhavissāmi anāgatamaddhānaṁ, kathaṁ nu kho bhavissāmi anāgatamaddhānaṁ, kiṁ hutvā kiṁ bhavissāmi nu kho ahaṁ anāgatamaddhānan’ti;
kho ahaṁ → khvāhaṁ (sya-all) | kho ahaṁ anāgatamaddhānanti → khvāham anāgatam addhānanti (pts) | nanu → na nu (bjt) | + → khvāhaṁ anāgatam addhānam na nu (pts) | anāgatamaddhānaṁ → anāgatam addhānam (pts) | anāgatamaddhānaṁ → anāgatam addhānaṁ (pts) | kiṁ → kim (pts)‘ในอนาคต เราจักมีหรือ ในอนาคตเราจักไม่มีหรือ ในอนาคตเราจักเป็นอย่างไรหนอ ในอนาคตเราจักเป็นอะไร จึงจักเกิดเป็นอะไรอีก’
etarahi vā paccuppannaṁ addhānaṁ ajjhattaṁ kathaṅkathī bhavissati:
ajjhattaṁ → S1-3 insert kaṁ (pts note) | kathaṅkathī → kathaṁkathī (my, th, ms2005, pts) | paccuppannaṁ → paccuppannam (pts)หรือจักมีความสงสัยในปัจจุบันอันเป็นไปในภายใน ณ บัดนี้ว่า
‘ahaṁ nu khosmi, no nu khosmi, kiṁ nu khosmi, kathaṁ nu khosmi, ayaṁ nu kho satto kuto āgato, so kuhiṁ gamissatī’ti—
gamissatīti → gāmī bhavissatīti (bj, sya-all) | khosmi no → kho smi na (pts) | khosmi ayaṁ → kho smi aham (pts) | kuhiṁ gamissatīti → kuhiṁgāmī bhavissatī ti (pts) | kuto → kuto nu kho (bj: sīmu3)‘เรามีหรือหนอ เราไม่มีหรือหนอ เราเป็นอะไรหนอ เราเป็นอย่างไรหนอ สัตว์นี้มาจากไหนหนอ เขาจักเป็นผู้ไปที่ไหนหนอ’
netaṁ ṭhānaṁ vijjati.ข้อนี้เป็นไปไม่ได้
Taṁ kissa hetu?ข้อนั้นเพราะเหตุไร
Tathā hi, bhikkhave, ariyasāvakassa ayañca paṭiccasamuppādo ime ca paṭiccasamuppannā dhammā yathābhūtaṁ sammappaññāya sudiṭṭhā”ti.
paṭiccasamuppannā → samuppannā (pts) | sudiṭṭhāti → S1-3 suddiṭṭhāti (pts note) | tathā hi → tathāhi (my) | yathābhūtaṁ sammappaññāya → yathā-bhūtaṁ sammapaññāya (pts)เพราะอริยสาวกเห็นปฏิจจสมุปบาทและปฏิจจสมุปปันนธรรมเหล่านี้ด้วยดี ด้วยปัญญาอันชอบตามความเป็นจริง”
Dasamaṁ.
+ → āhāravaggo dutiyo tassa uddānaṁ (pts)ปัจจยสูตรที่ ๑๐ จบ
Āhāravaggo dutiyo.
+ → tatruddānaṁ (bjt) | + → tassa (th)
Tassuddānaṁรวมพระสูตรที่มีในวรรคนี้ คือ
Āhāraṁ phagguno ceva, dve ca samaṇabrāhmaṇā;
āhāraṁ phagguno → tatruddānaṁ āhāraphagguṇā (bj) | āhāraṁ phagguno ceva → tassa uddānaṁ āhāraphaggunañceva (sya-all) | Phagguno → S1-3 phagunnañ (pts note) ca → (pts)๑. อาหารสูตร ๒. โมลิยผัคคุนสูตร ๓. สมณพราหมณสูตร ๔. ทุติยสมณพราหมณสูตร Kaccānagotta dhammakathikaṁ, acelaṁ timbarukena ca;
kaccānagotta dhammakathikaṁ acelaṁ timbarukena → kaccānagotto dhammakathi acelatimbarukena (bj) | kaccānagotta → kaccānagotto (cck); kaccānagottaṁ (sya-all) | kaccānagotta dhammakathikaṁ → kaccāyanagotto dhammakathikam (pts) | Kaccāyanagotto → B Kaccānagotta S1-3 Dhammakathi (pts note) timbarukena → timbarukkhena (sya-all) | ca → S1-3 Timbarūkena B Timparukena (pts note) | acelaṁ timbarukena → acelatimbarukena (bjt)๕. กัจจานโคตตสูตร ๖. ธัมมกถิกสูตร ๗. อเจลกัสสปสูตร ๘. ติมพรุกขสูตร Bālapaṇḍitato ceva, dasamo paccayena cāti.
bālapaṇḍitato ceva → bālapaṇḍitañceva (sya-all) | bālapaṇḍitato → bālena paṇḍito (pts) | Bālena → S1-3 bāla (pts note) cāti → cā ti (pts)๙. พาลปัณฑิตสูตร ๑๐. ปัจจยสูตร