Serīsutta๒๓ เสรีสูตร
Ekamantaṁ ṭhito kho serī devaputto bhagavantaṁ gāthāya ajjhabhāsi:
ekamantaṁ → (pts) | Serī → B. S3 Seri. (pts note) | + → sāvatthiyaṁ (bjt)เสรีเทพบุตรยืนอยู่ ณ ที่สมควรแล้ว ได้กราบทูลพระผู้มีพระ ภาคด้วยคาถาว่า
“Annamevābhinandanti, ubhaye devamānusā;
annamevābhinandanti ubhaye → annam evābhinandanti ubhayo (pts) ubhaye → ubhayo (sya-all)เทวดาและมนุษย์ทั้งสองพวก ต่างก็พอใจข้าวด้วยกันทั้งนั้น Atha ko nāma so yakkho, yaṁ annaṁ nābhinandatī”ti.
ko → kho (sya-all) nābhinandatīti → nābhinandatīti bhagavā (bj) | nābhinandatīti → SS. atha kho nāma so yakkho yam annam abhinandati. (pts note)ส่วนผู้ที่ไม่พอใจข้าว ชื่อว่ายักษ์โดยแท้“Ye naṁ dadanti saddhāya, vippasannena cetasā;
+ → bhagavā (bjt)พระผู้มีพระภาคตรัสว่า ชนเหล่าใดมีใจเลื่อมใส ให้ข้าวนั้นด้วยศรัทธา Tameva annaṁ bhajati, asmiṁ loke paramhi ca.
tameva → tam eva (pts)ข้าวนั้นเองย่อมค้ำชูชนเหล่านั้น ทั้งในโลกนี้และโลกหน้าTasmā vineyya maccheraṁ, dajjā dānaṁ malābhibhū;เพราะเหตุนั้น บุคคลพึงกำจัดความตระหนี่ ครอบงำมลทินแล้วให้ทานเถิด Puññāni paralokasmiṁ, patiṭṭhā honti pāṇinan”ti.
pāṇinanti → pāninan ti (pts) | ti → See above, Devatā-S. V. 3. (pts note)เพราะบุญ เป็นที่พึ่งของสัตว์ทั้งหลายในโลกหน้า
“Acchariyaṁ, bhante, abbhutaṁ, bhante.
abbhutaṁ → abbhūtaṁ (sya-all) | abbhutaṁ bhante yāvasubhāsitamidaṁ → abbhutam yāva subhāsitaṁ idam (pts)เสรีเทพบุตรกราบทูลว่า “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ น่าอัศจรรย์จริง
Yāvasubhāsitamidaṁ, bhante, bhagavatā:
yāvasubhāsitamidaṁ → yāva subhāsitañcidaṁ (sya-all) | idam → B. cīdam. (pts note) | yāvasubhāsitamidaṁ → yāva subhāsitaṁ idam (pts)ไม่เคยปรากฏพระผู้มีพระภาคตรัสเรื่องนี้ไว้ดียิ่งนักว่า
‘Ye naṁ dadanti saddhāya, vippasannena cetasā;ชนเหล่าใดมีใจเลื่อมใส ให้ข้าวนั้นด้วยศรัทธา Tameva annaṁ bhajati, asmiṁ loke paramhi ca.
tameva → tam eva (pts)ข้าวนั้นเองย่อมค้ำชูชนเหล่านั้น ทั้งในโลกนี้และโลกหน้าTasmā vineyya maccheraṁ, dajjā dānaṁ malābhibhū;เพราะเหตุนั้น บุคคลพึงกำจัดความตระหนี่ ครอบงำมลทินแล้วให้ทานเถิด Puññāni paralokasmiṁ, patiṭṭhā honti pāṇinan’ti.
pāṇinanti → pāṇinan ti (pts)เพราะบุญ เป็นที่พึ่งของสัตว์ทั้งหลายในโลกหน้า
Bhūtapubbāhaṁ, bhante, sirī nāma rājā ahosiṁ dāyako dānapati dānassa vaṇṇavādī.
sirī → serī (bj, sya-all, km, pts1ed, pts2ed) | sirī → seri (bj); serī (pts) | dānapati → dānapatī (pts) | sirī → serī (cck: sī. syā. kaṁ. pī.) | Serī → B. Siri. (pts note) | vaṇṇavādī → S1 vaṇṇāvādī; S2 vaṇṇavādi; S3 vannaṁ vādī. (pts note)ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ เรื่องเคยมีมาแล้ว ข้าพระองค์ได้เป็นพระเจ้าแผ่นดิน มีนามว่าเสรี เป็นทายก เป็นทานบดี เป็นผู้กล่าวชมคุณแห่งทาน
Tassa mayhaṁ, bhante, catūsu dvāresu dānaṁ dīyittha samaṇabrāhmaṇakapaṇaddhikavanibbakayācakānaṁ.
catūsu → catusu (bj, pts) | samaṇabrāhmaṇakapaṇaddhikavanibbakayācakānaṁ → samaṇabrāhmaṇakapaṇaddhika vaṇibbakayācakānaṁ (bj, sya-all); samaṇabrāhmaṇakapaṇiddhikavanibbakayācakānaṁ (pts) | catusu → catūsu (bj: machasaṁ) | samaṇabrāhmaṇakapaṇaddhikavanibbakayācakānaṁ → samaṇa-brāhmaṇa-kapaṇaddhika-vanibbakayācakānaṁ (my) | samaṇabrāhmaṇakapaṇaddhikavanibbakayācakānaṁ → samaṇabrāhmaṇakapaṇaddhikavaṇibbakayācakānaṁ (th) | samaṇabrāhmaṇakapaṇaddhikavanibbakayācakānaṁ → samaṇa-brāhmaṇa-kapaṇi-ddhikavanibbaka-yācakānaṁ (pts)ข้าพระองค์ได้ ให้ทานแก่สมณพราหมณ์ คนกำพร้า คนเดินทางไกล วณิพกและยาจกทั้งหลาย ที่ประตูทั้ง ๔ ด้าน
Atha kho maṁ, bhante, itthāgāraṁ upasaṅkamitvā etadavoca:
itthāgāraṁ upasaṅkamitvā etadavoca → itthāgārā upasaṅkamitvā etadavocuṁ (mr) | etadavoca → itthāgārā upasaṅkamitvā etadavocuṁ (cck: ka.) | itthāgāraṁ → B.itthāgarā. (pts note) | avoca → B. avocuṁ. (pts note) | etadavoca → etad avoca (pts)ครั้นต่อมาพวกฝ่ายในพากันเข้าไปหาข้าพระองค์แล้ว ได้กล่าว ดังนี้ว่า
‘devassa kho dānaṁ dīyati; amhākaṁ dānaṁ na dīyati.
devassa kho → devasseva kho (bj, pts2ed) | devassa → devasseva (bj) | devasseva → devassa kho (bj: machasaṁ, PTS, syā) | kho → devasseva kho (cck: ka. sī.) | kho → SS. devasseva. (pts note)‘พระองค์ทรงให้ทาน แต่พวกหม่อมฉันไม่ได้ให้ทานเลย
Sādhu mayampi devaṁ nissāya dānāni dadeyyāma, puññāni kareyyāmā’ti.
mayampi → mayaṁ pi (pts) | kareyyāmāti → kareyyāmā ti (pts)เป็นการชอบที่พวกหม่อมฉันจะได้อาศัยใต้ฝ่าละอองธุลีพระบาท ให้ทานและทำบุญบ้าง’
Tassa mayhaṁ, bhante, etadahosi:
etadahosi → etad ahosi (pts)ข้าพระองค์ ได้มีความคิดดังนี้ว่า ‘เราเองเป็นทายก
‘ahaṁ khosmi dāyako dānapati dānassa vaṇṇavādī.
smi → SS. mhi. (pts note) | khosmi → kho smi (pts)เป็นทานบดี เป็นผู้กล่าวชมคุณแห่งทาน เมื่อมีผู้พูดว่า ‘พวกหม่อมฉันจะให้ทาน’
Dānaṁ dassāmāti vadante kinti vadeyyan’ti?
vadante → vadanattānaṁ (bj) | vadanattānaṁ → vadante (bj: katthaci, sīmu7, PTS) | vadante → vadantānaṁ (sya-all: yu.) | vadantānaṁ → B.vadante always. (pts note)เราจะว่าอะไรได้’
So khvāhaṁ, bhante, paṭhamaṁ dvāraṁ itthāgārassa adāsiṁ.
paṭhamaṁ dvāraṁ → paṭhamadvāraṁ (sya-all) | paṭhamaṁ → pathamaṁ (pts) | dvāraṁ → SS. pathamadvāraṁ. (pts note)ข้าพระองค์จึงมอบ ประตูด้านที่ ๑ ให้พวกฝ่ายในไป
Tattha itthāgārassa dānaṁ dīyittha; mama dānaṁ paṭikkami.
dānaṁ paṭikkami → dānam patikkami (pts)พวกฝ่ายในก็พากันให้ทานที่ประตูนั้น ทานของ ข้าพระองค์จึงลดไป
Atha kho maṁ, bhante, khattiyā anuyantā upasaṅkamitvā etadavocuṁ:
anuyantā → anuyuttā (bj, sya-all, pts) | etadavocuṁ → mam etad avocuṁ (pts) | anuyuttā → anuyantā (bj: machasaṁ) | anuyuttā → B. anuyantā. (pts note) | + → maṁ (bjt, th)ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ครั้นต่อมาพวกกษัตริย์พากันเข้าไปหาข้าพระองค์ได้ ตรัสดังนี้ว่า
‘devassa kho dānaṁ dīyati; itthāgārassa dānaṁ dīyati; amhākaṁ dānaṁ na dīyati.
na → no (pts)‘พระองค์ทรงให้ทาน พวกฝ่ายในก็ให้ทาน พวกหม่อมฉันไม่ได้ให้ทาน
Sādhu mayampi devaṁ nissāya dānāni dadeyyāma, puññāni kareyyāmā’ti.
mayampi → mayam pi (pts)เป็นการชอบที่พวกหม่อมฉันจะได้อาศัยใต้ฝ่าละอองธุลีพระบาท ให้ทานและทำบุญ บ้าง’
Tassa mayhaṁ, bhante, etadahosi:
mayhaṁ → mayham (pts) | etadahosi → etad ahosi (pts)ข้าพระองค์ได้มีความคิดดังนี้ว่า ‘เราเองก็เป็นทายก
‘ahaṁ khosmi dāyako dānapati dānassa vaṇṇavādī.
smi → SS. mhi. (pts note) | ahaṁ khosmi → aham kho smi (pts)เป็นทานบดี เป็นผู้กล่าวชม คุณแห่งทาน เมื่อมีผู้พูดว่า ‘พวกหม่อมฉันจะให้ทาน’
Dānaṁ dassāmāti vadante kinti vadeyyan’ti?
vadante → vadantānaṁ (bj, pts) | vadantānaṁ → vadante (bj: katthaci, sīmu7, PTS) | vadantānam → SS. have here vadante as B. (pts note) | dānaṁ → dānam (pts) | vadeyyanti → vadeyyan ti (pts)เราจะว่าอะไรได้’
So khvāhaṁ, bhante, dutiyaṁ dvāraṁ khattiyānaṁ anuyantānaṁ adāsiṁ.
anuyantānaṁ → anuyuttānaṁ (bj, sya-all) | dutiyaṁ dvāraṁ → dutiyadvāraṁ (sya-all) | khvāhaṁ → kvāhaṁ (pts) | khattiyānaṁ anuyantānaṁ → khattiyānam anuyuttānaṁ (pts) | dvāraṁ → dutiyadvāraṁ (bj: syā) | anuyuttānaṁ → anuyantānaṁ (bj: machasaṁ) | dvāraṁ → S1-3 vāraṁ. (pts note) | anuyuttānaṁ → B. anuyantānaṁ here and further on. (pts note)ข้าพระองค์ จึงมอบประตูด้านที่ ๒ ให้แก่พวกกษัตริย์ไป
Tattha khattiyānaṁ anuyantānaṁ dānaṁ dīyittha, mama dānaṁ paṭikkami.
anuyantānaṁ → anuyuttānaṁ (bj, sya-all) | khattiyānaṁ anuyantānaṁ dānaṁ → khattiyānam anuyuttānam dānam (pts)พวกกษัตริย์ก็พากันให้ทานที่ประตูนั้น ทานของข้าพระองค์จึงลดไป
Atha kho maṁ, bhante, balakāyo upasaṅkamitvā etadavoca:
etadavoca → etad avoca (pts)ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ครั้นต่อมาพวกพลกาย(ข้าราชการฝ่ายทหาร) เข้าไป หาข้าพระองค์ได้กล่าวดังนี้ว่า
‘devassa kho dānaṁ dīyati; itthāgārassa dānaṁ dīyati; khattiyānaṁ anuyantānaṁ dānaṁ dīyati; amhākaṁ dānaṁ na dīyati.
anuyantānaṁ → anuyuttānaṁ (bj, sya-all) | itthāgārassa → itthāhārassa (pts) | khattiyānaṁ anuyantānaṁ → khattiyānam anuyuttānam (pts) | anuyuttānaṁ → anuyantānaṁ (bj: machasaṁ)‘พระองค์ก็ทรงให้ทาน พวกฝ่ายในก็ให้ทาน พวก กษัตริย์ก็ทรงให้ทาน พวกหม่อมฉันมิได้ให้ทาน
Sādhu mayampi devaṁ nissāya dānāni dadeyyāma, puññāni kareyyāmā’ti.
mayampi → mayam pi (pts)เป็นการชอบที่พวกหม่อมฉันจะได้ อาศัยใต้ฝ่าละอองธุลีพระบาท ให้ทานและทำบุญบ้าง’
Tassa mayhaṁ, bhante, etadahosi:
mayhaṁ → mayham (pts) | etadahosi → etad ahosi (pts)ข้าพระองค์ได้มีความคิด ดังนี้ว่า ‘เราเองก็เป็นทายก
‘ahaṁ khosmi dāyako dānapati dānassa vaṇṇavādī.
khosmi → kho smi (pts)เป็นทานบดี เป็นผู้กล่าวชมคุณแห่งทาน เมื่อมีผู้พูดว่า ‘พวกหม่อมฉันจะให้ทาน’
Dānaṁ dassāmāti vadante kinti vadeyyan’ti?
vadante → vadantānaṁ (bj) | vadantānaṁ → vadante (bj: katthaci, sīmu7, PTS)เราจะว่าอะไรได้’
So khvāhaṁ, bhante, tatiyaṁ dvāraṁ balakāyassa adāsiṁ.
tatiyaṁ dvāraṁ → tatiyadvāraṁ (sya-all) | adāsiṁ → adasiṁ (pts) | dvāraṁ → SS. tatiyavāraṁ. (pts note)ข้าพระองค์จึงมอบประตูด้านที่ ๓ ให้พวก พลกายไป
Tattha balakāyassa dānaṁ dīyittha, mama dānaṁ paṭikkami.
dānaṁ → dānam (pts)พวกพลกายก็พากันให้ทานที่ประตูนั้น ทานของข้าพระองค์จึงลดไป
Atha kho maṁ, bhante, brāhmaṇagahapatikā upasaṅkamitvā etadavocuṁ:
etadavocuṁ → etad avocuṁ (pts)ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ครั้นต่อมามีพวกพราหมณคหบดีเข้าไปหาข้าพระองค์ ได้กล่าวดังนี้ว่า
‘devassa kho dānaṁ dīyati; itthāgārassa dānaṁ dīyati; khattiyānaṁ anuyantānaṁ dānaṁ dīyati; balakāyassa dānaṁ dīyati; amhākaṁ dānaṁ na dīyati.
anuyantānaṁ → anuyuttānaṁ (bj, sya-all, pts) | anuyuttānaṁ → anuyantānaṁ (bj: machasaṁ) | anuyantānaṁ → anuyuttānam (pts)‘พระองค์ก็ทรงให้ทาน พวกฝ่ายในก็ให้ทาน พวกกษัตริย์ก็ทรง ให้ทาน พวกพลกายก็ให้ทาน แต่พวกหม่อมฉันมิได้ให้ทาน
Sādhu mayampi devaṁ nissāya dānāni dadeyyāma, puññāni kareyyāmā’ti.
dānāni → dānaṁ (pts) | mayampi → mayam pi (pts)เป็นการชอบที่พวก หม่อมฉันจะได้อาศัยใต้ฝ่าละอองธุลีพระบาท ให้ทานและทำบุญบ้าง’
Tassa mayhaṁ, bhante, etadahosi:
etadahosi → etad ahosi (pts)ข้าพระองค์ ได้มีความคิดดังนี้ว่า
‘ahaṁ khosmi dāyako dānapati dānassa vaṇṇavādī.
smi → B. khvāsmi. (pts note) | khosmi → kho smi (pts)‘เราเองก็เป็นทายก เป็นทานบดี เป็นผู้กล่าวชมคุณแห่งทาน’
Dānaṁ dassāmāti vadante kinti vadeyyan’ti?
vadante → vadantānaṁ (bj) | vadantānaṁ → vadante (bj: katthaci, sīmu7, PTS) | vadantānam → SS. have here vadante as B. (pts note)เมื่อมีผู้พูดว่า ‘พวกหม่อมฉันจะให้ทาน’
So khvāhaṁ, bhante, catutthaṁ dvāraṁ brāhmaṇagahapatikānaṁ adāsiṁ.
catutthaṁ dvāraṁ → catutthadvāraṁ (sya-all) | khvāhaṁ → khvāham (pts) | dvāraṁ brāhmaṇagahapatikānaṁ → dvāram brāhmaṇagahapatikānam (pts)เราจะว่าอะไรได้’ ข้าพระองค์จึงมอบประตู ด้านที่ ๔ ให้พวกพราหมณคหบดีไป
Tattha brāhmaṇagahapatikānaṁ dānaṁ dīyittha, mama dānaṁ paṭikkami.
brāhmaṇagahapatikānaṁ → brāhmaṇagahapatikānam (pts)พวกพราหมณคหบดีก็พากันให้ทานที่ประตูนั้น ทานของข้าพระองค์จึงลดไป
Atha kho maṁ, bhante, purisā upasaṅkamitvā etadavocuṁ:
maṁ → mam (pts) | etadavocuṁ → etad avocuṁ (pts)ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ พวกบุรุษทั้งหลายต่างพากันไปหาข้าพระองค์ ได้กล่าว ดังนี้ว่า
‘na kho dāni devassa koci dānaṁ dīyatī’ti.
devassa → SS. add kho. (pts note) | kho dāni → khodāni (th)‘บัดนี้พระองค์จะไม่ทรงให้ทานในที่ไหน ๆ อีกหรือ’
Evaṁ vuttāhaṁ, bhante, te purise etadavocaṁ:
vuttāhaṁ → vuttohaṁ (bj, pts) | vuttohaṁ → vuttāhaṁ (bj: katthaci) | vutto-haṁ → B. vuttāhaṁ. (pts note) | etadavocaṁ → etad avocaṁ (pts)เมื่อเขากล่าวอย่างนี้ ข้าพระองค์ได้กล่าวกับบุรุษเหล่านั้นดังนี้ว่า
‘tena hi, bhaṇe, yo bāhiresu janapadesu āyo sañjāyati tato upaḍḍhaṁ antepure pavesetha, upaḍḍhaṁ tattheva dānaṁ detha samaṇabrāhmaṇakapaṇaddhikavanibbakayācakānan’ti.
samaṇabrāhmaṇakapaṇaddhikavanibbakayācakānanti → samaṇabrāhmaṇakapaṇaddhika vaṇibbakayācakānanti (bj, sya-all); samaṇabrāhmaṇakapaṇiddhikavanibbakayācakānan ti (pts) | antepure → antepuraṁ (sya-all) | upaḍḍhaṁ antepure → upaḍḍham antepuraṁ (pts) | antepure → antepuraṁ (bj: katthaci) | āyo → S1-3 ayo. (pts note) | ti → See above, 6, 7. (pts note) | samaṇabrāhmaṇakapaṇaddhikavanibbakayācakānanti → samaṇa-brāhmaṇa-kapaṇaddhika-vanibbaka-yācakānanti (my) | tena hi → tenahi (th) | samaṇabrāhmaṇakapaṇaddhikavanibbakayācakānanti → samaṇabrāhmaṇakapaṇaddhikavaṇibbakayācakānanti (th) | tattheva → tatth-eva (pts) | samaṇabrāhmaṇakapaṇaddhikavanibbakayācakānanti → samaṇa-brāhmaṇa-kapaṇi-ddhika-vanibbaka-yācakānan ti (pts)‘ท่านทั้งหลาย ถ้าอย่างนั้น ในชนบท ภายนอก ที่ใดมีรายได้ดีเกิดขึ้น พวกท่านจงรวบรวมส่งเข้าไปในวังกึ่งหนึ่ง อีกกึ่งหนึ่ง พวกท่านจงให้ทานแก่สมณพราหมณ์ คนกำพร้า คนเดินทางไกล วณิพก และยาจก ทั้งหลายในชนบทนั้นเถิด’
So khvāhaṁ, bhante, evaṁ dīgharattaṁ katānaṁ puññānaṁ evaṁ dīgharattaṁ katānaṁ kusalānaṁ dhammānaṁ pariyantaṁ nādhigacchāmi—
dhammānaṁ → (bj, sya-all, pts) | kusalānaṁ → kusalānaṁ dhammānaṁ (bj: machasaṁ) | kusalānaṁ → B. adds kammānam. (pts note)ข้าพระองค์จึงยังไม่ถึงที่สุดแห่งบุญที่ได้ทำไว้ตลอดกาลนาน อย่างนี้ (ที่สุด)แห่งกุศลธรรมที่ได้ทำไว้ตลอดกาลนานอย่างนี้ว่า ‘บุญเท่านี้(พอแล้ว)’
ettakaṁ puññanti vā ettako puññavipākoti vā ettakaṁ sagge ṭhātabbanti vāti.
sagge → samagge (sya-all) | puññanti vā → puññan ti (pts) | puññavipāko → SS. ettako vipāko. (pts note) | puññavipākoti → puññavipāko ti (pts) | ṭhātabbanti vāti → ṭhātabban ti vā ti (pts)ว่า ‘ผลของบุญเท่านี้(พอแล้ว)’ หรือว่า ‘บุญเท่านี้(พอแล้ว)ที่เราพึงดำรงอยู่ในสวรรค์’
Acchariyaṁ, bhante, abbhutaṁ, bhante.
abbhutaṁ → abbhūtaṁ (sya-all)ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ น่าอัศจรรย์จริง
Yāvasubhāsitamidaṁ, bhante, bhagavatā:
yāvasubhāsitamidaṁ → yāva subhāsitañcidaṁ (sya-all) | yāvasubhāsitamidaṁ bhante → yāva subhāsitam idaṁ (pts) | bhagavatā → midaṁ bhagavatā (bj: PTS) | idaṁ → B. cidaṁ bhante. (pts note)ไม่เคยปรากฏ พระผู้มีพระภาคตรัส เรื่องนี้ไว้ดียิ่งนักว่า
‘Ye naṁ dadanti saddhāya, vippasannena cetasā;ชนเหล่าใดมีใจเลื่อมใส ให้ข้าวนั้นด้วยศรัทธา Tameva annaṁ bhajati, asmiṁ loke paramhi ca.
tameva → tam eva (pts) asmiṁ → asmi (pts)ข้าวนั้นเองย่อมค้ำชูชนเหล่านั้น ทั้งในโลกนี้และโลกหน้าTasmā vineyya maccheraṁ, dajjā dānaṁ malābhibhū;เพราะเหตุนั้น บุคคลพึงกำจัดความตระหนี่ ครอบงำมลทินแล้วให้ทานเถิด Puññāni paralokasmiṁ, patiṭṭhā honti pāṇinan’”ti.
pāṇinanti → pāṇinan ti ekam antaṁ (pts) | ti → See above, No. 3 and Devatā-S. V. 3. (pts note)เพราะบุญ เป็นที่พึ่งของสัตว์ทั้งหลายในโลกหน้า” เสรีสูตรที่ ๓ จบ