Anurādhasutta๘๖ อนุราธสูตร
Ekaṁ samayaṁ bhagavā vesāliyaṁ viharati mahāvane kūṭāgārasālāyaṁ.
Ekaṁ → evaṁ me sutaṁ. ekaṁ (bj, pts1ed) | kūṭāgārasālāyaṁ → kuṭāgārasālāyaṁ (pts) | sutaṁ → ūnoyaṁ pāṭho (bj: machasaṁ, syā)สมัยหนึ่ง พระผู้มีพระภาคประทับอยู่ ณ กูฏาคารศาลา ป่ามหาวัน เขตกรุงเวสาลี
Tena kho pana samayena āyasmā anurādho bhagavato avidūre araññakuṭikāyaṁ viharati.สมัยนั้น ท่านพระอนุราธะอยู่ที่กุฎีป่า ไม่ไกลจากพระผู้มีพระภาค
Atha kho sambahulā aññatitthiyā paribbājakā yenāyasmā anurādho tenupasaṅkamiṁsu; upasaṅkamitvā āyasmatā anurādhena saddhiṁ sammodiṁsu.
yenāyasmā → yena āyasmā (bj, cck)ครั้งนั้น อัญเดียรถีย์ปริพาชกจำนวนมากเข้าไปหาท่านพระอนุราธะถึงที่อยู่ได้สนทนาปราศรัยพอเป็นที่บันเทิงใจ
Sammodanīyaṁ kathaṁ sāraṇīyaṁ vītisāretvā ekamantaṁ nisīdiṁsu. Ekamantaṁ nisinnā kho te aññatitthiyā paribbājakā āyasmantaṁ anurādhaṁ etadavocuṁ:
sāraṇīyaṁ → sārāṇīyaṁ (bj, pts) | ekamantaṁ nisinnā → ekam antaṁ nīsinnā (pts) | āyasmantaṁ anurādhaṁ etadavocuṁ → āyasmantam anurādham etad avocuṁ (pts)พอเป็นที่ระลึกถึงกันแล้ว นั่ง ณ ที่สมควรได้ถามท่านพระอนุราธะดังนี้ว่า
“yo so, āvuso anurādha, tathāgato uttamapuriso paramapuriso paramapattipatto, taṁ tathāgato imesu catūsu ṭhānesu paññāpayamāno paññāpeti:
tāthāgato → S1 insert na (pts note) | catūsu → S1-3 insert pi (pts note) | paññāpeti → paññapeti (th)“ท่านอนุราธะ พระตถาคตเป็นอุดมบุรุษ เป็นบรมบุรุษ ทรงบรรลุธรรมที่ควรบรรลุอย่างยอดเยี่ยม เมื่อจะทรงบัญญัติข้อนั้นย่อมทรงบัญญัติในฐานะ ๔ ประการนี้ คือ
‘hoti tathāgato paraṁ maraṇā’ti vā, ‘na hoti tathāgato paraṁ maraṇā’ti vā, ‘hoti ca na ca hoti tathāgato paraṁ maraṇā’ti vā, ‘neva hoti na na hoti tathāgato paraṁ maraṇā’ti vā”ti?
paraṁ maraṇāti → parammaraṇāti (bjt, th) | paraṁ maraṇāti → param maraṇā ti (pts) | paraṁ maraṇāti → param maraṇa ti (pts) | paraṁ maraṇāti vāti → param maraṇā ti vā (pts)๑. หลังจากตายแล้ว ตถาคตเกิดอีก ๒. หลังจากตายแล้ว ตถาคตไม่เกิดอีก ๓. หลังจากตายแล้ว ตถาคตเกิดอีกและไม่เกิดอีก ๔. หลังจากตายแล้ว ตถาคตจะว่าเกิดอีกก็มิใช่ จะว่าไม่เกิดอีกก็มิใช่หรือ”
Evaṁ vutte, āyasmā anurādho te aññatitthiye paribbājake etadavoca:
anurādho → evaṁ vutte anurādho (bj: PTS) | vutte → S3 vutto; the whole phrase missing in B (pts note) | etadavoca → etad avoca (pts)เมื่ออัญเดียรถีย์ปริพาชกเหล่านั้นถามอย่างนี้แล้ว ท่านพระอนุราธะได้ตอบว่า
“yo so āvuso tathāgato uttamapuriso paramapuriso paramapattipatto taṁ tathāgato aññatra imehi catūhi ṭhānehi paññāpayamāno paññāpeti:
aññatra imehi → aññatrimehi (bj) | paññāpeti → paññapeti (sya-all) | paññāpayamāno → paññāyamāno (pts) | aññatrimehi → aññatra imehi (bj: machasaṁ, syā) | imehi → S1-3 aññatrimehi (pts note)“ผู้มีอายุทั้งหลาย พระตถาคตเป็นอุดมบุรุษ เป็นบรมบุรุษ ทรงบรรลุธรรมที่ควรบรรลุอย่างยอดเยี่ยม เมื่อจะทรงบัญญัติข้อนั้น ย่อมทรงบัญญัติเว้นจากฐานะ ๔ ประการนี้ คือ
‘hoti tathāgato paraṁ maraṇā’ti vā, ‘na hoti tathāgato paraṁ maraṇā’ti vā, ‘hoti ca na ca hoti tathāgato paraṁ maraṇā’ti vā, ‘neva hoti na na hoti tathāgato paraṁ maraṇā’ti vā”ti.
paraṁ maraṇāti → parammaraṇāti (bjt, th) | paraṁ maraṇāti → param maraṇā ti (pts) | paraṁ maraṇāti vāti → param maraṇā ti vā ti (pts)๑. หลังจากตายแล้ว ตถาคตเกิดอีก ๒. หลังจากตายแล้ว ตถาคตไม่เกิดอีก ๓. หลังจากตายแล้ว ตถาคตเกิดอีกและไม่เกิดอีก ๔. หลังจากตายแล้ว ตถาคตจะว่าเกิดอีกก็มิใช่ จะว่าไม่เกิดอีกก็มิใช่”
Evaṁ vutte, aññatitthiyā paribbājakā āyasmantaṁ anurādhaṁ etadavocuṁ:
vutte → vutte te (bj, sya-all); vutte bhante te (pts) | paribbājakā āyasmantaṁ anurādhaṁ etadavocuṁ → paribbajakā mam etad avocuṁ (pts) | te → evaṁ vutte (bj: machasaṁ) | āyasmantaṁ anurādhaṁ etadavocuṁ → āyasmantam anurādham etad avocuṁ (pts)เมื่อท่านพระอนุราธะตอบอย่างนี้แล้ว อัญเดียรถีย์ปริพาชกเหล่านั้นได้กล่าวกับท่านพระอนุราธะดังนี้ว่า
“so cāyaṁ bhikkhu navo bhavissati acirapabbajito, thero vā pana bālo abyatto”ti.
So → S1-3 Yo here and further on (pts note) | abyattoti → avyattoti (bjt) | cāyaṁ → cāyam (pts) | abyattoti → avyatto ti (pts)“ท่านทั้งหลาย ภิกษุรูปนี้คงจักเป็นพระใหม่บวชได้ไม่นาน หรือเป็นพระเถระแต่โง่ ไม่ฉลาด”
Atha kho aññatitthiyā paribbājakā āyasmantaṁ anurādhaṁ navavādena ca bālavādena ca apasādetvā uṭṭhāyāsanā pakkamiṁsu.
kho → S3 inserts tesaṁ (pts note) | āyasmantaṁ anurādhaṁ → āyasmantam anurādham (pts) | pakkamiṁsu → pakkāmiṁsu (pts)ทีนั้น พวกอัญเดียรถีย์ปริพาชกกล่าวรุกรานท่านพระอนุราธะด้วยวาทะว่าเป็นพระใหม่และวาทะว่าเป็นพระโง่ พากันลุกจากอาสนะแล้วจากไป
Atha kho āyasmato anurādhassa acirapakkantesu tesu aññatitthiyesu paribbājakesu etadahosi:
etadahosi → etad ahosi (pts)ครั้นเมื่อพวกอัญเดียรถีย์ปริพาชกจากไปไม่นาน ท่านพระอนุราธะได้มีความคิดว่า
“sace kho maṁ te aññatitthiyā paribbājakā uttariṁ pañhaṁ puccheyyuṁ.
pañhaṁ → (sya-all) | sace → sa ce (pts) | pañhaṁ → pañham (pts)“ถ้าอัญเดียรถีย์ปริพาชกเหล่านั้นพึงถามปัญหากับเรายิ่งขึ้นไป
Kathaṁ byākaramāno nu khvāhaṁ tesaṁ aññatitthiyānaṁ paribbājakānaṁ vuttavādī ceva bhagavato assaṁ, na ca bhagavantaṁ abhūtena abbhācikkheyyaṁ, dhammassa cānudhammaṁ byākareyyaṁ, na ca koci sahadhammiko vādānuvādo gārayhaṁ ṭhānaṁ āgaccheyyā”ti?
khvāhaṁ → khohaṁ (bj) | nu → na (sya-all) | vādānuvādo gārayhaṁ → vādānupātogārayhaṁ (sya-all) | kho’haṁ → nakhvāhaṁ (bj: machasaṁ, syā) | vādānuvādo → vādānupāto (bj: sīmu8) | vādānupātogārayhaṁ → vādānuvādotipi pāṭho (sya-all note) | nu → B na here and further on (pts note) | vādānupāto → vādānuvādo here and further on (pts note) | byākaramāno → vyākaramāno (pts) | tesaṁ aññatitthiyānaṁ → tesam aññatitthiyānam (pts) | bhagavantaṁ → bhagavantam (pts) | byākareyyaṁ → vyākareyyaṁ (pts) | ṭhānaṁ → ṭhānam (pts)เราจะพยากรณ์แก่อัญเดียรถีย์ปริพาชกเหล่านั้นอย่างไร จึงจะชื่อว่าพูดตรงตามที่พระผู้มีพระภาคตรัสไว้ ไม่ชื่อว่ากล่าวตู่พระผู้มีพระภาคด้วยคำเท็จ ชื่อว่ากล่าวแก้อย่างสมเหตุสมผล ไม่มีคำกล่าวเช่นนั้นและการคล้อยตามที่จะเป็นเหตุให้ถูกตำหนิได้” พระอนุราธะทูลถามปัญหาพระผู้มีพระภาค
Atha kho āyasmā anurādho yena bhagavā tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā …pe… ekamantaṁ nisinno kho āyasmā anurādho bhagavantaṁ etadavoca:
+ → bhagavantaṁ abhivādetvā ekamantaṁ nisīdi (bjt) | ekamantaṁ → ekam antaṁ (pts) | bhagavantaṁ etadavoca → bhagavantam etad avoca (pts)ต่อมา ท่านพระอนุราธะเข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคถึงที่ประทับ ฯลฯ นั่งณ ที่สมควร ได้กราบทูลพระผู้มีพระภาคดังนี้ว่า
“idhāhaṁ, bhante, bhagavato avidūre araññakuṭikāyaṁ viharāmi.
idhāhaṁ → idāhaṁ (bj)“ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ขอประทานวโรกาส ข้าพระองค์อยู่ที่กุฎีป่า ไม่ไกลจากพระผู้มีพระภาค
Atha kho, bhante, sambahulā aññatitthiyā paribbājakā yenāhaṁ tenupasaṅkamiṁsu …pe… maṁ etadavocuṁ:
pe → spelled out in full (bjt) | maṁ etadavocuṁ → mam etad avocuṁ (pts)ครั้งนั้นอัญเดียรถีย์ปริพาชกจำนวนมากเข้าไปหาข้าพระองค์ถึงที่อยู่ ฯลฯ ได้ถามข้าพระองค์ดังนี้ว่า
‘yo so, āvuso anurādha, tathāgato uttamapuriso paramapuriso paramapattipatto taṁ tathāgato imesu catūsu ṭhānesu paññāpayamāno paññāpeti—
paññāpeti → paññapeti (sya-all)‘ท่านอนุราธะ พระตถาคตเป็นอุดมบุรุษ เป็นบรมบุรุษ ทรงบรรลุธรรมที่ควรบรรลุอย่างยอดเยี่ยม เมื่อจะทรงบัญญัติข้อนั้น ย่อมทรงบัญญัติในฐานะ ๔ ประการนี้ คือ
hoti tathāgato paraṁ maraṇāti vā, na hoti …
hoti → hoti tathāgato parammaraṇāti vā (sya-all) | paraṁ maraṇāti → param maraṇā ti (pts)๑. หลังจากตายแล้ว ตถาคตเกิดอีก ๒. หลังจากตายแล้ว ตถาคตไม่เกิดอีก
hoti ca na ca hoti, neva hoti na na hoti tathāgato paraṁ maraṇāti vā’”ti?
hoti → hoti tathāgato parammaraṇāti vā (sya-all) | paraṁ → param (pts) | vāti → vā ti (pts)๓. หลังจากตายแล้ว ตถาคตเกิดอีกและไม่เกิดอีก ๔. หลังจากตายแล้ว ตถาคตจะว่าเกิดอีกก็มิใช่ จะว่าไม่เกิดอีกก็มิใช่หรือ’
Evaṁ vuttāhaṁ, bhante, te aññatitthiye paribbājake etadavocaṁ:
te → Missing in S1-3 (pts note) | evaṁ vuttāhaṁ → evam vuttāham (pts) | etadavocaṁ → etad avoca (pts)เมื่อพวกอัญเดียรดีย์ปริพาชกถามอย่างนี้แล้ว ข้าพระองค์ได้ตอบดังนี้ว่า
“yo so, āvuso, tathāgato uttamapuriso paramapuriso paramapattipatto, taṁ tathāgato aññatra imehi catūhi ṭhānehi paññāpayamāno paññāpeti:
aññatra imehi → aññatrimehi (bj) | paññāpeti → paññapeti (sya-all) | taṁ → Missing in S1-3 (pts note) | paññāpayamāno → paññāyamāno (pts)‘ผู้มีอายุทั้งหลาย พระตถาคตเป็นอุดมบุรุษ เป็นบรมบุรุษ ทรงบรรลุธรรมที่ควรบรรลุอย่างยอดเยี่ยม เมื่อจะทรงบัญญัติข้อนั้น ย่อมทรงบัญญัติเว้นจากฐานะ ๔ ประการนี้ คือ
‘hoti tathāgato paraṁ maraṇā’ti vā …pe…
paraṁ maraṇāti → parammaraṇāta (sya-all) | paraṁ maraṇāti → parammaraṇāti (bjt) | paraṁ maraṇāti → param maraṇā ti (pts)๑. หลังจากตายแล้ว ตถาคตเกิดอีก ฯลฯ
‘neva hoti na na hoti tathāgato paraṁ maraṇā’ti vāti.
paraṁ maraṇāti → parammaraṇāti (bjt, th) | paraṁ maraṇāti vāti → param maraṇā ti vā ti (pts)๔. หลังจากตายแล้ว ตถาคตจะว่าเกิดอีกก็มิใช่ จะว่าไม่เกิดอีกก็มิใช่’
Evaṁ vutte, bhante, te aññatitthiyā paribbājakā maṁ etadavocuṁ:
paribbājakā maṁ etadavocuṁ → paribbajakā mam etad avocuṁ (pts)เมื่อข้าพระองค์ตอบอย่างนี้แล้ว อัญเดียรถีย์ปริพาชกเหล่านั้นได้กล่าวกับข้าพระองค์ดังนี้ว่า
‘so cāyaṁ bhikkhu na vo bhavissati acirapabbajito thero vā pana bālo abyatto’ti.
na vo → navo (bjt, th, pts) | cāyaṁ → cāyam (pts) | abyattoti → avyatto ti (pts)‘ภิกษุรูปนี้คงจักเป็นพระใหม่บวชได้ไม่นาน หรือเป็นพระเถระแต่โง่ไม่ฉลาด’
Atha kho maṁ, bhante, te aññatitthiyā paribbājakā navavādena ca bālavādena ca apasādetvā uṭṭhāyāsanā pakkamiṁsu.
ca → (bj, cck) | maṁ → mam (pts)ทีนั้น อัญเดียรถีย์ปริพาชกเหล่านั้นกล่าวรุกรานข้าพระองค์ด้วยวาทะว่าเป็นพระใหม่และด้วยวาทะว่าเป็นพระโง่ พากันลุกจากอาสนะแล้วจากไป
Tassa mayhaṁ, bhante, acirapakkantesu tesu aññatitthiyesu paribbājakesu etadahosi:
mayhaṁ → mayham (pts) | etadahosi → etad ahosi (pts)เมื่ออัญเดียรถีย์ปริพาชกเหล่านั้นจากไปไม่นาน ข้าพระองค์ได้มีความคิดว่า
‘sace kho maṁ te aññatitthiyā paribbājakā uttariṁ pañhaṁ puccheyyuṁ.
pañhaṁ → (sya-all) | paribbājakā → paribbajakā (pts) | sace → sa ce (pts) | pañhaṁ → pañham (pts)‘ถ้าพวกอัญเดียรถีย์ปริพาชกเหล่านั้นพึงถามปัญหากับเรายิ่งขึ้นไป
Kathaṁ byākaramāno nu khvāhaṁ tesaṁ aññatitthiyānaṁ paribbājakānaṁ vuttavādī ceva bhagavato assaṁ, na ca bhagavantaṁ abhūtena abbhācikkheyyaṁ, dhammassa cānudhammaṁ byākareyyaṁ, na ca koci sahadhammiko vādānuvādo gārayhaṁ ṭhānaṁ āgaccheyyā’”ti?
khvāhaṁ → khohaṁ (bj) | abhūtena → (bj) | nu → na (sya-all) | vādānuvādo → vādānupāto (sya-all, pts) | bhagavantaṁ abhūtena → bhagavantam (pts) | byākaramāno → vyākaramāno (pts) | tesaṁ → tesam (pts) | paribbājakānaṁ → paribbājakānam (pts) | byākareyyaṁ → vyākareyyaṁ (pts) | ṭhānaṁ → ṭhānam (pts)เราจะพยากรณ์แก่อัญเดียรถีย์ปริพาชกเหล่านั้นอย่างไร จึงจะชื่อว่าพูดตรงตามที่พระผู้มีพระภาคตรัสไว้ไม่ชื่อว่ากล่าวตู่พระผู้มีพระภาคด้วยคำเท็จ ชื่อว่ากล่าวแก้อย่างสมเหตุสมผล ไม่มีคำกล่าวเช่นนั้นและการคล้อยตามที่จะเป็นเหตุให้ถูกตำหนิได้”
“Taṁ kiṁ maññasi, anurādha,พระผู้มีพระภาคตรัสถามว่า “อนุราธะ เธอจะเข้าใจความข้อนั้นว่าอย่างไร
rūpaṁ niccaṁ vā aniccaṁ vā”ti?
vāti → vā ti (pts)รูปเที่ยงหรือไม่เที่ยง”
“Aniccaṁ, bhante”.
aniccaṁ → aniccam (pts)ท่านพระอนุราธะกราบทูลว่า “ไม่เที่ยง พระพุทธเจ้าข้า”
“Yaṁ panāniccaṁ dukkhaṁ vā taṁ sukhaṁ vā”ti?“ก็สิ่งใดไม่เที่ยง สิ่งนั้นเป็นทุกข์หรือเป็นสุข”
“Dukkhaṁ, bhante”.“เป็นทุกข์ พระพุทธเจ้าข้า”
“Yaṁ panāniccaṁ dukkhaṁ vipariṇāmadhammaṁ kallaṁ nu taṁ samanupassituṁ:
kallaṁ nu → kallannu (bjt)“ก็สิ่งใดไม่เที่ยง เป็นทุกข์ มีความแปรผันเป็นธรรมดา ควรหรือที่จะพิจารณาเห็นสิ่งนั้นว่า
‘etaṁ mama, esohamasmi, eso me attā’”ti?‘นั่นของเรา เราเป็นนั่น นั่นเป็นอัตตาของเรา”
“No hetaṁ, bhante”.“ข้อนั้นไม่ควรเลย พระพุทธเจ้าข้า”
“Vedanā …“เวทนา ... saññā …สัญญา ... saṅkhārā …สังขาร ... viññāṇaṁ niccaṁ vā aniccaṁ vā”ti?วิญญาณเที่ยงหรือไม่เที่ยง”
“Aniccaṁ, bhante” …pe…
pe → spelled out in full (bjt)“ไม่เที่ยง พระพุทธเจ้าข้า” ฯลฯ
tasmātiha …pe…
tasmātiha → yā kāci saññā (bj) | pe → spelled out in full (bjt) | tasmātiha → tasmā tiha (th) | tasmātiha → tasmā ti ha (pts)“เพราะเหตุนั้นแล ฯลฯ
evaṁ passaṁ …pe…
passaṁ → passaṁ ariyasāvako rūpasmimpi nibbindati (bj) | evaṁ passaṁ → evam passam (pts)อริยสาวกผู้ได้สดับเห็นอยู่อย่างนี้ ฯลฯ
nāparaṁ itthattāyāti pajānāti”.รู้ชัดว่า ...ไม่มีกิจอื่นเพื่อความเป็นอย่างนี้อีกต่อไป”
“Taṁ kiṁ maññasi, anurādha,“อนุราธะ เธอจะเข้าใจความข้อนั้นว่าอย่างไร
rūpaṁ tathāgatoti samanupassasī”ti?
tathāgatoti samanupassasīti → tathāgato ti samanupassasītī (pts)เธอพิจารณาเห็นรูปว่า ‘เป็นตถาคต’ หรือ”
“No hetaṁ, bhante”.
hetaṁ → hetam (pts)“ไม่ใช่อย่างนั้น พระพุทธเจ้าข้า”
“Vedanaṁ …“เธอพิจารณาเห็นเวทนา ...
saññaṁ …สัญญา ...
saṅkhāre …สังขาร ...
viññāṇaṁ tathāgatoti samanupassasī”ti?
tathāgatoti → tathāgato ti (pts)วิญญาณว่า ‘เป็นตถาคต’หรือ”
“No hetaṁ, bhante”.
hetaṁ → hetam (pts)“ไม่ใช่อย่างนั้น พระพุทธเจ้าข้า”
“Taṁ kiṁ maññasi, anurādha,“อนุราธะ เธอจะเข้าใจความข้อนั้นว่าอย่างไร rūpasmiṁ tathāgatoti samanupassasī”ti?เธอพิจารณาเห็นว่า ‘ตถาคตมีในรูป’ หรือ”
“No hetaṁ, bhante”.
hetaṁ → hetam (pts)“ไม่ใช่อย่างนั้น พระพุทธเจ้าข้า”
“Aññatra rūpā tathāgatoti samanupassasī”ti?
tathāgatoti → tathāgato ti (pts)“เธอพิจารณาเห็นว่า ‘ตถาคตมีนอกจากรูป’ หรือ”
“No hetaṁ, bhante”.
hetaṁ → hetam (pts)“ไม่ใช่อย่างนั้น พระพุทธเจ้าข้า”
“Vedanāya …pe…เธอพิจารณาเห็นว่า ‘ตถาคตมีในเวทนา ฯลฯ
aññatra vedanāya …pe…นอกจากเวทนา ฯลฯ
saññāya …ในสัญญา...
aññatra saññāya …
saṅkhāresu …ในสังขาร ...
aññatra saṅkhārehi …นอกจากสังขาร ...
viññāṇasmiṁ …
+ → tathāgatoti samanupassasīti no hetaṁ bhante (bjt)ในวิญญาณ’ หรือ” “ไม่ใช่อย่างนั้น พระพุทธเจ้าข้า”
aññatra viññāṇā tathāgatoti samanupassasī”ti?
tathāgatoti → tathagato ti (pts)“เธอพิจารณาเห็นว่า ‘ตถาคตมีนอกจากวิญญาณ’ หรือ”
“No hetaṁ, bhante”.“ไม่ใช่อย่างนั้น พระพุทธเจ้าข้า”
“Taṁ kiṁ maññasi, anurādha,“อนุราธะ เธอจะเข้าใจความข้อนั้นว่าอย่างไร rūpaṁ … vedanā … saññā … saṅkhārā … viññāṇaṁ tathāgatoti samanupassasī”ti?เธอพิจารณาเห็นรูป ... เวทนา... สัญญา ... สังขาร ... วิญญาณว่า ‘เป็นตถาคต’ หรือ”
“No hetaṁ, bhante”.
hetaṁ → hetam (pts)“ไม่ใช่อย่างนั้น พระพุทธเจ้าข้า”
“Taṁ kiṁ maññasi, anurādha,
kiṁ maññasi → kimmaññasi (bjt)“อนุราธะ เธอจะเข้าใจความข้อนั้นว่าอย่างไร
ayaṁ so arūpī … avedano … asaññī … asaṅkhāro … aviññāṇo tathāgatoti samanupassasī”ti?
tathāgatoti → tathāgato ti (pts)เธอพิจารณาเห็นว่า ‘ตถาคตนี้ไม่มีรูป’ ... ไม่มีเวทนา... ไม่มีสัญญา ... ไม่มีสังขาร พิจารณาเห็นว่า‘ตถาคตไม่มีวิญญาณ’ หรือ”
“No hetaṁ, bhante”.
hetaṁ → hetam (pts)“ไม่ใช่อย่างนั้น พระพุทธเจ้าข้า”
“Ettha ca te, anurādha, diṭṭheva dhamme saccato thetato tathāgate anupalabbhiyamāne kallaṁ nu te taṁ veyyākaraṇaṁ:
veyyākaraṇaṁ → vyākaraṇaṁ (bj) | thetato tathāgate anupalabbhiyamāne → tathato tathāgato anupalabbhiyamāno (sya-all) | tathāgate anupalabbhiyamāne → tathāgato anupalabbhiyamāno (pts) | anupalabbhiyamāne → tathāgato anupalabbhiyamāno (bj: machasaṁ, syā) | tathato → evaṁ vuttākārena veditabbaṁ (sya-all note) | kallaṁ nu → kallannu (bjt) | diṭṭheva dhamme → diṭṭhevadhamme (pts)“อนุราธะ แท้จริง เธอจะค้นหาตถาคตโดยจริงโดยแท้ในขันธ์ ๕ ประการนี้ในปัจจุบันไม่ได้เลย ควรหรือที่เธอจะตอบว่า
‘yo so, āvuso, tathāgato uttamapuriso paramapuriso paramapattipatto taṁ tathāgato aññatra imehi catūhi ṭhānehi paññāpayamāno paññāpeti—
aññatra imehi → aññatrimehi (bj) | paññāpeti → paññāpeyya (bj); paññapeti (sya-all) | paññāpeyya → paññāpeti (bj: machasaṁ, syā) | paññāpeti → S1-3 paññāpeyya (pts note)‘ผู้มีอายุทั้งหลาย พระตถาคตเป็นอุดมบุรุษ เป็นบรมบุรุษ ทรงบรรลุธรรมที่ควรบรรลุอย่างยอดเยี่ยม เมื่อจะทรงบัญญัติข้อนั้น ย่อมทรงบัญญัติเว้นจากฐานะ ๔ ประการนี้ คือ
hoti tathāgato paraṁ maraṇāti vā … na hoti … hoti ca na ca hoti … neva hoti na na hoti tathāgato paraṁ maraṇāti vā’”ti?
hoti → hoti tathāgato parammaraṇāti vā (bj, sya-all) | ti → More complete in S1-3 (pts note) | paraṁ maraṇāti → param maraṇā ti (pts) | paraṁ maraṇāti vāti → param maraṇā ti vā ti (pts)๑. หลังจากตายแล้ว ตถาคตเกิดอีก ๒. หลังจากตายแล้ว ตถาคตไม่เกิดอีก ๓. หลังจากตายแล้ว ตถาคตเกิดอีกและไม่เกิดอีก ๔. หลังจากตายแล้ว ตถาคตจะว่าเกิดอีกก็มิใช่ จะว่าไม่เกิดอีกก็มิใช่หรือ”
“No hetaṁ, bhante”.
hetaṁ → hetam (pts)“ข้อนั้นไม่ควรเลย พระพุทธเจ้าข้า”
“Sādhu sādhu, anurādha.“ดีละ ดีละ อนุราธะ
Pubbe cāhaṁ, anurādha, etarahi ca dukkhañceva paññapemi, dukkhassa ca nirodhan”ti.
paññapemi → paññāpemi (bj, pts) | dukkhañceva → B dukkhasaccañca (pts note) | cāhaṁ → cāham (pts)ทั้งในกาลก่อนและในบัดนี้ เราย่อมบัญญัติทุกข์และความดับทุกข์เท่านั้น”