Assajisutta๘๘ อัสสชิสูตร
Ekaṁ samayaṁ bhagavā rājagahe viharati veḷuvane kalandakanivāpe.
samayaṁ → samayam (pts)สมัยหนึ่ง พระผู้มีพระภาคประทับอยู่ ณ พระเวฬุวัน สถานที่ให้เหยื่อกระแต เขตกรุงราชคฤห์
Tena kho pana samayena āyasmā assaji kassapakārāme viharati ābādhiko dukkhito bāḷhagilāno.
ābādhiko → ābhādhiko (pts) | Kassapakārāme → S3 kassapa ārāme (pts note)สมัยนั้น ท่านพระอัสสชิอาพาธ ได้รับทุกข์เป็นไข้หนัก พักอยู่ที่กัสสปการาม
Atha kho āyasmā assaji upaṭṭhāke āmantesi:ครั้งนั้น ท่านพระอัสสชิเรียกภิกษุผู้อุปัฏฐากทั้งหลายมากล่าวว่า
“etha tumhe, āvuso, yena bhagavā tenupasaṅkamatha; upasaṅkamitvā mama vacanena bhagavato pāde sirasā vandatha:“มาเถิดท่านผู้มีอายุทั้งหลาย พวกท่านจงเข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคถึงที่ประทับ ถวายอภิวาทพระยุคลบาทด้วยเศียรเกล้าตามคำของผมว่า
‘assaji, bhante, bhikkhu ābādhiko dukkhito bāḷhagilāno.‘ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญภิกษุอัสสชิอาพาธ ได้รับทุกข์ เป็นไข้หนัก
So bhagavato pāde sirasā vandatī’ti.
vandatīti → vandati (pts)ท่านขอถวายอภิวาทพระยุคลบาทของพระองค์ด้วยเศียรเกล้า’
Evañca vadetha:และขอพวกท่านจงกราบทูลอย่างนี้ว่า
‘sādhu kira, bhante, bhagavā yena assaji bhikkhu tenupasaṅkamatu anukampaṁ upādāyā’”ti.
anukampaṁ → anukampam (pts)‘ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ขอประทานวโรกาส ขอพระผู้มีพระภาคโปรดอาศัยความอนุเคราะห์เสด็จไปเยี่ยมภิกษุอัสสชิถึงที่อยู่เถิด”
“Evamāvuso”ti kho te bhikkhū āyasmato assajissa paṭissutvā yena bhagavā tenupasaṅkamiṁsu; upasaṅkamitvā bhagavantaṁ abhivādetvā ekamantaṁ nisīdiṁsu. Ekamantaṁ nisinnā kho te bhikkhū bhagavantaṁ etadavocuṁ:
evamāvusoti kho → evam āvuso ti (pts) | Bhagavā → Missing in S3 from etha tumhe āvuso (by mistake) (pts note) | bhagavantaṁ → bhagavantam (pts) | ekamantaṁ → ekam antaṁ (pts) | bhagavantaṁ etadavocuṁ → bhagavantam etad avocuṁ (pts)ภิกษุเหล่านั้นรับคำแล้ว เข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคถึงที่ประทับ ถวายอภิวาทแล้ว นั่ง ณ ที่สมควร ได้กราบทูลพระผู้มีพระภาคดังนี้ว่า
“assaji, bhante, bhikkhu ābādhiko …pe…
ca → evaṁ (bj: syā) | pe → spelled out in full (bjt)“ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญภิกษุอัสสชิอาพาธ ได้รับทุกข์ เป็นไข้หนัก ท่านขอถวายอภิวาทพระยุคลบาทของพระองค์ด้วยเศียรเกล้า และฝากมากราบทูลอย่างนี้ว่า
sādhu kira, bhante, bhagavā yena assaji bhikkhu tenupasaṅkamatu anukampaṁ upādāyā”ti.
anukampaṁ → anukampam (pts)‘ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ขอประทานวโรกาส ขอพระผู้มีพระภาคโปรดอาศัยความอนุเคราะห์เสด็จไปเยี่ยมภิกษุอัสสชิถึงที่อยู่เถิด”
Adhivāsesi bhagavā tuṇhībhāvena.
tuṇhībhāvena → tunhībhāvena (pts)พระผู้มีพระภาคทรงรับนิมนต์โดยดุษณีภาพ
Atha kho bhagavā sāyanhasamayaṁ paṭisallānā vuṭṭhito yenāyasmā assaji tenupasaṅkami.
sāyanhasamayaṁ paṭisallānā → sāyaṇhasamayaṁ paṭisallāṇā (sya-all); sāyaṇhasamayaṁ patisallāṇā (pts)ครั้นในเวลาเย็น พระผู้มีพระภาคเสด็จออกจากที่หลีกเร้นแล้ว เข้าไปเยี่ยมท่านพระอัสสชิถึงที่อยู่
Addasā kho āyasmā assaji bhagavantaṁ dūratova āgacchantaṁ.
dūratova → dūrato (pts)ท่านพระอัสสชิได้เห็นพระผู้มีพระภาคกำลังเสด็จมาแต่ไกล
Disvāna mañcake samadhosi.
mañcake samadhosi → mañcena samañcosi (bj) | samadhosi → samañcopi (sya-all) | samañcosi → mañcake samadhosi (bj: machasaṁ) | mañcake → S1-3 mañcako here only (pts note) | samadhosi → S1-3 have distinctly samañcopi here and further on (pts note)จึงลุกขึ้นจากเตียง
Atha kho bhagavā āyasmantaṁ assajiṁ etadavoca:
āyasmantaṁ assajiṁ → āyasmato assajissa (pts1ed, mr) | assajiṁ → āyasmato assajissa (cck: pī. ka.) | āyasmantaṁ assajiṁ etadavoca → āyasmato assajissa etad avoca (pts)ลำดับนั้น พระผู้มีพระภาคได้ตรัสกับท่านพระอัสสชิดังนี้ว่า
“alaṁ, assaji, mā tvaṁ mañcake samadhosi.
mañcake samadhosi → mañcena samañcosi (bj) | samadhosi santimāni → samañcopi santīmāni (sya-all) | alaṁ → alam (pts)“อย่าเลย อัสสชิเธออย่าลุกจากเตียงเลย
Santimāni āsanāni paññattāni, tatthāhaṁ nisīdissāmī”ti.
santimāni → santīmāni (th) | tatthāhaṁ → tatthāham (pts)เราจักนั่งบนอาสนะที่ปูลาดไว้นั้น”
Nisīdi bhagavā paññatte āsane. Nisajja kho bhagavā āyasmantaṁ assajiṁ etadavoca:
āyasmantaṁ assajiṁ etadavoca → āyasmantam assajim etad avoca (pts)พระผู้มีพระภาคประทับนั่งบนพุทธอาสน์ที่ปูลาดไว้แล้ว ได้ตรัสถามว่า
“kacci te, assaji, khamanīyaṁ, kacci yāpanīyaṁ …pe… paṭikkamosānaṁ paññāyati no abhikkamo”ti?
+ → kacci dukkhā vedanā paṭikkamanti no abhikkamanti (bjt) | khamanīyaṁ → khamaniyaṁ (pts) | paṭikkamosānaṁ → paṭikkamosānam (pts) | abhikkamoti → abhikkamo ti (pts)“อัสสชิเธอยังสบายดีหรือ ยังพอเป็นอยู่ได้หรือ ฯลฯ อาการทุเลาปรากฏ อาการกำเริบไม่ปรากฏหรือ”
“Na me, bhante, khamanīyaṁ …pe… abhikkamosānaṁ paññāyati no paṭikkamo”ti.
khamanīyaṁ → khamanīyaṁ na yāpanīyaṁ (sya-all) | pe → spelled out in full (bjt) | paṭikkamoti → paṭikkamo ti (pts)ท่านพระอัสสชิกราบทูลว่า “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ข้าพระองค์ไม่สบาย จะเป็นอยู่ไม่ได้ ทุกขเวทนามีแต่กำเริบหนักขึ้น ไม่ทุเลาลงเลย อาการกำเริบปรากฏอาการทุเลาไม่ปรากฏ พระพุทธเจ้าข้า”
“Kacci te, assaji, na kiñci kukkuccaṁ na koci vippaṭisāro”ti?
vippaṭisāroti → vippaṭisāro ti (pts)“อัสสชิ เธอไม่รำคาญ ไม่ทุรนทุรายบ้างหรือ”
“Taggha me, bhante, anappakaṁ kukkuccaṁ anappako vippaṭisāro”ti.
vippaṭisāroti → vippaṭisārotī (pts) | kukkuccaṁ → kukkuccam (pts)“ความจริง ข้าพระองค์รำคาญ ทุรนทุรายมาก พระพุทธเจ้าข้า”
“Kacci pana taṁ, assaji, attā sīlato na upavadatī”ti?
taṁ → B kicci-; S1-3 -te (pts note) | upavadatīti → S1-3 upavadantīti (pts note)“อัสสชิ เธอติเตียนตนเองโดยศีลได้หรือไม่”
“Na kho maṁ, bhante, attā sīlato upavadatī”ti.
maṁ → mam (pts)“ข้าพระองค์ติเตียนตนเองโดยศีลไม่ได้เลย พระพุทธเจ้าข้า”
“No ce kira taṁ, assaji, attā sīlato upavadati, atha kiñca te kukkuccaṁ ko ca vippaṭisāro”ti?
taṁ → tam (pts) | vippaṭisāroti → vippaṭisāro ti (pts)“อัสสชิ ถ้าเธอติเตียนตนเองโดยศีลไม่ได้แล้ว เมื่อเป็นเช่นนั้น เธอจะรำคาญทุรนทุรายไปทำไม”
“Pubbe khvāhaṁ, bhante, gelaññe passambhetvā passambhetvā kāyasaṅkhāre viharāmi, sohaṁ samādhiṁ nappaṭilabhāmi.
passambhetvā → (bj, sya-all) | gelaññe → gelaññaṁ (pts) | kāyasaṅkhāre → kāyasaṅkhāre vippatisārī (pts) | sohaṁ → so taṁ (pts) | gelaññe → gelaññaṁ (bj: sīmu8) | viharāmi → vippaṭisārī viharāmi (bj: sīmu8) | sohaṁ → sotaṁ (bj: PTS) | khvāham → B svāham (pts note) | gelaññaṁ → B gelaññe (pts note) | vippatisārī → Missing in B (pts note) | taṁ → B so haṁ (pts note) | nappaṭilabhāmi → na paṭilabhāmi (th, pts)“เมื่อก่อน ข้าพระองค์ระงับกายสังขาร (ลมหายใจเข้าออก) บรรเทาความป่วยไข้อยู่จึงไม่ได้สมาธิ
Tassa mayhaṁ, bhante, taṁ samādhiṁ appaṭilabhato evaṁ hoti:
mayhaṁ → mayham (pts) | samādhiṁ → samādhim (pts)เมื่อข้าพระองค์ไม่ได้สมาธิจึงคิดอย่างนี้ว่า
‘no cassāhaṁ parihāyāmī’”ti.
cassāhaṁ → ca khvāhaṁ (bj, sya-all); no ca khvāham (pts) | parihāyāmīti → sotaṁ (bj: PTS) | no → S3 does not repeat no (pts note) | khvāham → B svāham (pts note)‘เรายังไม่เสื่อมจากสมาธินั้นหรือ’ พระพุทธเจ้าข้า”
“Ye te, assaji, samaṇabrāhmaṇā samādhisārakā samādhisāmaññā tesaṁ taṁ samādhiṁ appaṭilabhataṁ evaṁ hoti:
samādhiṁ → S1-3 samādhi (pts note) | samādhisāmaññā → samādhi sāmaññā (bjt) | tesaṁ taṁ → tesantaṁ (th) | tesaṁ → tesan (pts)“อัสสชิ สมณพราหมณ์ทั้งหลายที่มีสมาธิเป็นแก่นสาร มีสมาธิเป็นคุณแห่งสมณะ เมื่อไม่ได้สมาธินั้นจึงคิดว่า
‘no cassu mayaṁ parihāyāmā’ti.
mayaṁ parihāyāmāti → mayam parihāyāmā ti (pts)‘เรายังไม่เสื่อมจากสมาธินั้นหรือ’
Taṁ kiṁ maññasi, assaji,
kiṁ → kim (pts)อัสสชิ เธอจะเข้าใจความข้อนั้นว่าอย่างไร
rūpaṁ niccaṁ vā aniccaṁ vā”ti?รูปเที่ยงหรือไม่เที่ยง”
“Aniccaṁ, bhante” …pe…
+ → vedanā saññā saṅkhārā (bjt) | aniccaṁ → aniccam (pts)“ไม่เที่ยง พระพุทธเจ้าข้า” ฯลฯ
viññāṇaṁ …pe…
+ → niccaṁ vā aniccaṁ vāti aniccaṁ bhante (bjt)“วิญญาณเที่ยงหรือไม่เที่ยง” “ไม่เที่ยง พระพุทธเจ้าข้า”
“tasmātiha …pe…
tasmātiha → tasmātiha assaji (bj) | tasmātiha → tasmā tiha (th)“เพราะเหตุนั้นแล ฯลฯ
evaṁ passaṁ …pe…
evaṁ → evam (pts)อริยสาวกผู้ได้สดับเห็นอยู่อย่างนี้ ฯลฯ
nāparaṁ itthattāyāti pajānātīti.
pajānātīti → pajānāti (bj, sya-all, pts) | nāparaṁ → nāparam (pts)รู้ชัดว่า ...ไม่มีกิจอื่นเพื่อความเป็นอย่างนี้อีกต่อไป
So sukhañce vedanaṁ vedayati, sā ‘aniccā’ti pajānāti. ‘Anajjhositā’ti pajānāti. ‘Anabhinanditā’ti pajānāti.
vedayati → vediyati (bj, pts1ed) | vedayati → vediyati (cck: sī. pī.) | ti → S1 anajjhāsitā always, S3 here only (pts note) | sukhañce → sukhaṁ ce (my, bjt) | sukhañce → sukhaṁ ce vedanaṁ vediyati sā aniccāti pajānāti anajjhositā ti pajānāti anabhinanditāti pajānāti dukkhaṁ ce (pts) | anabhinanditāti → anabhinanditā ti (pts)ถ้าอริยสาวกนั้นเสวยสุขเวทนา ก็รู้ชัดว่า ‘สุขเวทนานั้นไม่เที่ยง’ รู้ชัดว่า‘ไม่น่าหมกมุ่น’ รู้ชัดว่า‘ไม่น่าเพลิดเพลิน’
Dukkhañce vedanaṁ vedayati, sā ‘aniccā’ti pajānāti. ‘Anajjhositā’ti pajānāti. ‘Anabhinanditā’ti pajānāti.
vedayati → vediyati (bj, pts) | dukkhañce → adukkham asukhaṁ ce (pts) | dukkhañce → dukkhaṁ ce (my, bjt)ถ้าเธอเสวยทุกขเวทนา ก็รู้ชัดว่า‘ทุกขเวทนานั้นไม่เที่ยง’ รู้ชัดว่า ‘ไม่น่าหมกมุ่น’ รู้ชัดว่า ‘ไม่น่าเพลิดเพลิน’
Adukkhamasukhañce vedanaṁ vedayati, sā ‘aniccā’ti pajānāti …pe… ‘anabhinanditā’ti pajānāti.
vedayati → vediyati (bj) | pajānāti → (sya-all) | adukkhamasukhañce → adukkhamasukhaṁ ce (my, bjt) | + → anajjhositāti pajānāti (bjt)ถ้าเธอเสวยอทุกขมสุขเวทนา ก็รู้ชัดว่า ‘อทุกขมสุขเวทนานั้นไม่เที่ยง’ ฯลฯ รู้ชัดว่า‘ไม่น่าเพลิดเพลิน’
So sukhañce vedanaṁ vedayati, visaṁyutto naṁ vedayati;
vedayati visaṁyutto → vediyati visaññutto (bj, pts) | vedayati dukkhañce → vediyati dukkhaṁ ce (pts) | sukhañce → sukhaṁ ce (my, pts)ถ้าเธอเสวยสุขเวทนา ก็เป็นผู้ปราศจาก (กิเลส) เสวยสุขเวทนานั้น
dukkhañce vedanaṁ vedayati, visaṁyutto naṁ vedayati;
vedayati visaṁyutto → vediyati visaññutto (pts) | vedayati adukkhamasukhañce → vediyati adukkham asukhaṁ ce (pts) | dukkhañce → dukkhaṁ ce (my)ถ้าเธอเสวยทุกขเวทนา ก็เป็นผู้ปราศจาก (กิเลส) เสวยทุกขเวทนานั้น
adukkhamasukhañce vedanaṁ vedayati, visaṁyutto naṁ vedayati.
vedayati visaṁyutto → vediyati visaññutto (pts) | vedayati → vediyati (pts) | adukkhamasukhañce → adukkhamasukhaṁ ce (my) | + → sā aniccāti pajānāti anabhinanditāti pajānāti (th)ถ้าเธอเสวยอทุกขมสุขเวทนา ก็เป็นผู้ปราศจาก (กิเลส) เสวยอทุกขมสุขเวทนานั้น
So kāyapariyantikañce vedanaṁ vedayamāno ‘kāyapariyantikaṁ vedanaṁ vedayāmī’ti pajānāti. Jīvitapariyantikañce vedanaṁ vedayamāno ‘jīvitapariyantikaṁ vedanaṁ vedayāmī’ti pajānāti.
vedayamāno → vediyamāno (bj) | vedayāmīti → vediyāmīti (bj); vediyamāno kāyapariyantikaṁ vedanaṁ vediyāmīti (pts); vediyamāno jīvitapariyantikaṁ vedanaṁ vediyāmīti (pts) | kāyapariyantikañce vedanaṁ vedayamāno → (pts) | jīvitapariyantikañce vedanaṁ vedayamāno → (pts) | kāyapariyantikaṁ → B inserts ce (pts note) | kāyapariyantikañce → kāyapariyantikaṁ ce (my) | jīvitapariyantikañce → jīvitapariyantikaṁ ce (my)ถ้าอริยสาวกนั้นเสวยเวทนามีกายเป็นที่สุด ก็รู้ชัดว่า ‘เราเสวยเวทนามีกายเป็นที่สุด’ ถ้าอริยสาวกเสวยเวทนามีชีวิตเป็นที่สุด ก็รู้ชัดว่า ‘เราเสวยเวทนามีชีวิตเป็นที่สุด’
‘Kāyassa bhedā uddhaṁ jīvitapariyādānā idheva sabbavedayitāni anabhinanditāni sītībhavissantī’ti pajānāti.
sītībhavissantīti → sītibhavissantīti (sya-all, pts)หลังจากตายไปก็รู้ชัดว่า ‘ความเสวยอารมณ์ทั้งปวงไม่น่าเพลิดเพลินจักเย็นในโลกนี้ทีเดียว’
Seyyathāpi, assaji, telañca paṭicca, vaṭṭiñca paṭicca, telappadīpo jhāyeyya;
vaṭṭiñca → vaṭṭiṁ ce (pts) | telappadīpo → telapadīpo (pts)อัสสชิ เพราะอาศัยน้ำมันและไส้ ตะเกียงน้ำมันจึงติดอยู่ได้
tasseva telassa ca vaṭṭiyā ca pariyādānā anāhāro nibbāyeyya.เพราะสิ้นน้ำมันและไส้ ตะเกียงน้ำมันนั้นจึงหมดเชื้อดับไป แม้ฉันใด
Evameva kho, assaji, bhikkhu kāyapariyantikaṁ vedanaṁ vedayamāno ‘kāyapariyantikaṁ vedanaṁ vedayāmī’ti pajānāti. Jīvitapariyantikaṁ vedanaṁ vedayamāno ‘jīvitapariyantikaṁ vedanaṁ vedayāmī’ti pajānāti.
vedayamāno → vediyamāno (bj, pts) | vedayāmīti → vediyāmīti (bj, pts) | evameva → evam eva (pts)ภิกษุก็ฉันนั้นเหมือนกัน เมื่อเสวยเวทนามีกายเป็นที่สุด ก็รู้ชัดว่า ‘เราเสวยเวทนามีกายเป็นที่สุด’ เมื่อเสวยเวทนามีชีวิตเป็นที่สุด ก็รู้ชัดว่า ‘เราเสวยเวทนามีชีวิตเป็นที่สุด’
‘Kāyassa bhedā uddhaṁ jīvitapariyādānā idheva sabbavedayitāni anabhinanditāni sītībhavissantī’ti pajānātī”ti.
sītībhavissantīti → sītibhavissantīti (sya-all, pts)หลังจากตายไปก็รู้ชัดว่า ‘ความเสวยอารมณ์ทั้งปวงไม่น่าเพลิดเพลิน จักเย็นในโลกนี้ทีเดียว”