Dukkhadhammasutta๒๔๔ ทุกขธัมมสูตร
“Yato kho, bhikkhave, bhikkhu sabbesaṁyeva dukkhadhammānaṁ samudayañca atthaṅgamañca yathābhūtaṁ pajānāti.
atthaṅgamañca → atthagamañca (bj) | samudayañca → assādañca ādīnavañca (bj: sī.pævi, sī.pavi) | samudayañca → S1-3 insert assādañca ādinavañca (pts note) | sabbesaṁyeva → sabbesaṁ yeva (bjt, th) | sabbesaṁyeva → sabbesaññeva (pts) | atthaṅgamañca yathābhūtaṁ → atthagamañ ca yathābhūtam (pts)“ภิกษุทั้งหลาย เมื่อใดภิกษุรู้ชัดความเกิดและความดับแห่งทุกขธรรม ทั้งปวงตามความเป็นจริง
Tathā kho panassa kāmā diṭṭhā honti, yathāssa kāme passato, yo kāmesu kāmacchando kāmasneho kāmamucchā kāmapariḷāho, so nānuseti.
tathā → atha (sya-all) | kāmacchando → kāmachando (th)เมื่อนั้นเธอย่อมเห็นกามโดยอาการที่เมื่อเห็นกามอยู่ ความพอใจด้วยอำนาจความใคร่ ความเยื่อใยด้วยอำนาจความใคร่ ความสยบด้วย อำนาจความใคร่ ความเร่าร้อนด้วยอำนาจความใคร่ในกามทั้งหลายจะไม่นอนเนื่อง
Tathā kho panassa cāro ca vihāro ca anubuddho hoti, yathā carantaṁ viharantaṁ abhijjhādomanassā pāpakā akusalā dhammā nānusenti.
nānusenti → nānussavanti (bj, sya-all, pts) | anubuddho → anubandho (sya-all) | carantaṁ viharantaṁ abhijjhādomanassā → carantam abhijjhā domanassā (pts) | anubuddho → B1-2 anubandho (pts note) | nānusavanti → B2 nānusenti here and further on (pts note)ทั้งตามรู้ธรรมเครื่องประพฤติและธรรมเครื่องอยู่โดยอาการที่เมื่อประพฤติอยู่ ธรรม ที่เป็นบาปอกุศลคืออภิชฌาและโทมนัสจะไม่ครอบงำ
Kathañca, bhikkhave, sabbesaṁyeva dukkhadhammānaṁ samudayañca atthaṅgamañca yathābhūtaṁ pajānāti?
bhikkhave → bhikkhave bhikkhu (bj, cck) | atthaṅgamañca → atthagamañca (bj) | sabbesaṁyeva → bhikkhu sabbesaṁ yeva (sya-all, pts) | bhikkhu → Missing in B1-2 (pts note) | samudayañca atthaṅgamañca yathābhūtaṁ → samudayañ ca atthagamañca yathābhūtam (pts)ภิกษุรู้ชัดความเกิดและความดับแห่งทุกขธรรมทั้งปวงตามความเป็นจริง เป็นอย่างไร
‘Iti rūpaṁ, iti rūpassa samudayo, iti rūpassa atthaṅgamo;
atthaṅgamo → atthagamo (bj, pts) | iti rūpassa → itirūpassa (bjt)คือ รู้ชัดว่า อย่างนี้รูป อย่างนี้ความเกิดแห่งรูป อย่างนี้ความดับแห่งรูป
iti vedanā …อย่างนี้เวทนา ฯลฯ
iti saññā …
+ → vedanāya samudayo iti vedanāya atthagamo (bjt) | + → iti saññāya atthagamo (bjt)อย่างนี้สัญญา ฯลฯ
iti saṅkhārā …อย่างนี้สังขาร ฯลฯ
iti viññāṇaṁ, iti viññāṇassa samudayo, iti viññāṇassa atthaṅgamo’ti—
atthaṅgamoti → atthagamoti (bj, pts) | + → saṅkhārānaṁ samudayo iti saṅkhārānaṁ atthagamo iti (bjt) | atthaṅgamoti → atthagamo ti (pts)อย่างนี้วิญญาณ อย่างนี้ความเกิดแห่งวิญญาณ อย่างนี้ความดับแห่งวิญญาณ
evaṁ kho, bhikkhave, bhikkhu sabbesaṁyeva dukkhadhammānaṁ samudayañca atthaṅgamañca yathābhūtaṁ pajānāti.
atthaṅgamañca → atthagamañca (bj) | atthaṅgamañca yathābhūtaṁ → atthagamañca yathābhūtam (pts) | sabbesaṁyeva → sabbesaṁ yeva (th, pts)ภิกษุรู้ชัดความเกิดและความดับแห่งทุกขธรรมทั้งปวงตามความเป็นจริงเป็น อย่างนี้แล
Kathañca, bhikkhave, bhikkhuno kāmā diṭṭhā honti? Yathāssa kāme passato, yo kāmesu kāmacchando kāmasneho kāmamucchā kāmapariḷāho, so nānuseti.
kāmacchando → kāmachando (th)ภิกษุเห็นกามโดยอาการที่เมื่อเห็นกามอยู่ ความพอใจด้วยอำนาจความ ใคร่ ความเยื่อใยด้วยอำนาจความใคร่ ความสยบด้วยอำนาจความใคร่ ความ เร่าร้อนด้วยอำนาจความใคร่ในกามทั้งหลายจะไม่นอนเนื่อง เป็นอย่างไร
Seyyathāpi, bhikkhave, aṅgārakāsu sādhikaporisā puṇṇā aṅgārānaṁ vītaccikānaṁ vītadhūmānaṁ. Atha puriso āgaccheyya jīvitukāmo amaritukāmo sukhakāmo dukkhapaṭikūlo. Tamenaṁ dve balavanto purisā nānābāhāsu gahetvā, taṁ aṅgārakāsuṁ upakaḍḍheyyuṁ. So iticīticeva kāyaṁ sannāmeyya.
iticīticeva → iti citi ceva (bj, pts); iti imameva (sya-all) | vītaccikānaṁ vītadhūmānaṁ → vītacchikānaṁ vitadumānaṁ (sya-all) | dukkhapaṭikūlo tamenaṁ → dukkhapaṭikulo tam enaṁ (pts) | ceva → iti imameva (bj: syā) | vītaccikānam → B1-2 vita- (pts note) | vītadhūmānaṁ → B2 ṭhitadhumānaṁ (pts note) | enaṁ → S1-3 eṇa (pts note) | iticiticeva → S3 iticitimeva (pts note) | dukkhapaṭikūlo → dukkhapaṭikkūlo (bjt) | + → kho (th) | nānābāhāsu → nānā bāhāsu (th) | aṅgārānaṁ vītaccikānaṁ → aṅgārānam vītaccikānam (pts) | taṁ aṅgārakāsuṁ → tam aṅgārakāsum (pts)คือ หลุมถ่านเพลิง ลึกกว่าช่วงบุรุษ เต็มด้วยถ่านเพลิง ไม่มีเปลว ไม่มีควัน ขณะนั้นมีบุรุษคนหนึ่งอยากมีชีวิตอยู่ ไม่อยากตาย รักสุข เกลียดทุกข์เดินมา มี บุรุษ ๒ คนที่แข็งแรงจับแขนเขาคนละข้าง ลากเข้าหาหลุมถ่านเพลิง เขาโอนเอน กายไปข้างโน้นข้างนี้
Taṁ kissa hetu?
taṁ → tam (pts)ข้อนั้นเพราะเหตุไร
Ñātañhi, bhikkhave, tassa purisassa imañcāhaṁ aṅgārakāsuṁ papatissāmi, tatonidānaṁ maraṇaṁ vā nigacchissāmi maraṇamattaṁ vā dukkhanti.
Ñātañhi → aññāṇañhi (sya-all); ñāṇaṁ (mr) | purisassa → purisassa hoti (bj, sya-all, km, pts1ed); purisassa hetu hoti (mr) | nigacchissāmi → nigacchāmi (bj); gacchāmi (sya-all, pts) | ñātañhi → aññāṇañhi (sya-all) | papatissāmi → ca passāmi (sya-all) | imañcāhaṁ aṅgārakāsuṁ → hoti imaṁ khvāham aṅgārakāsum (pts) | hi → aññāṇañhi (bj: syā) | papatissāmi → ca passāmi (bj: syā) | nigacchāmi → gacchāmi (bj: syā); nigaccha sāmi (bj: machasaṁ) | Ñāta → ñāṇaṁ (cck: ka.) | purisassa → purisassa hoti (sī. syā. kaṁ. pī.), purisassa hetu hoti (ka.) ma. ni. 2.45 (cck note) | imañcāhaṁ → ba. imaṁ khvāhaṁ (sya-all note) | Ñātañhi → B1-2 ñāṇañhi: S3 has ñāṇatañhi, the letters ṇa ta being both erased (pts note) | ñātañhi → ñāta ñhi (my) | imañcāhaṁ → imaṁ cāhaṁ (my) | ñātañhi → ñātaṁ hi (bjt) | tatonidānaṁ → tato nidānaṁ (pts)เพราะบุรุษนั้นรู้ว่า ‘เราตกหลุมถ่านเพลิงนี้ จักถึงความตายหรือทุกข์ปางตาย เพราะตกหลุมถ่านเพลิงนั้น’
Evameva kho, bhikkhave, bhikkhuno aṅgārakāsūpamā kāmā diṭṭhā honti, yathāssa kāme passato, yo kāmesu kāmacchando kāmasneho kāmamucchā kāmapariḷāho, so nānuseti.
kāmacchando kāmasneho → kāmachando kāmasneso (sya-all) | evameva → evam eva (pts)แม้ฉันใด ภิกษุก็ ฉันนั้นเหมือนกัน ย่อมเห็นกามซึ่งเปรียบด้วยหลุมถ่านเพลิง โดยอาการที่เมื่อเห็น กามอยู่ ความพอใจด้วยอำนาจความใคร่ ความเยื่อใยด้วยอำนาจความใคร่ ความ สยบด้วยอำนาจความใคร่ ความเร่าร้อนด้วยอำนาจความใคร่ในกามทั้งหลายจะไม่ นอนเนื่อง
Kathañca, bhikkhave, bhikkhuno cāro ca vihāro ca anubuddho hoti, yathā carantaṁ viharantaṁ abhijjhādomanassā pāpakā akusalā dhammā nānussavanti?
nānussavanti → nānusavanti (pts1ed); nānusenti (mr) | anubuddho → anubandho (sya-all) | nānussavanti → nānusenti (cck: ka.) | anubuddho → B1 anubandho (pts note) | viharantaṁ abhijjhādomanassā → viharantam abhijjhā domanassā (pts)ภิกษุตามรู้ธรรมเครื่องประพฤติและธรรมเครื่องอยู่ โดยอาการที่เมื่อ ประพฤติอยู่ ธรรมที่เป็นบาปอกุศลคืออภิชฌาและโทมนัสจะไม่ครอบงำ เป็น อย่างไร
Seyyathāpi, bhikkhave, puriso bahukaṇṭakaṁ dāyaṁ paviseyya. Tassa puratopi kaṇṭako, pacchatopi kaṇṭako, uttaratopi kaṇṭako, dakkhiṇatopi kaṇṭako, heṭṭhatopi kaṇṭako, uparitopi kaṇṭako. So satova abhikkameyya, satova paṭikkameyya: ‘mā maṁ kaṇṭako’ti.
tassa → tassassa (bj) | satova → yato ca (pts) | puratopi → tassapuratopi (bj: machasaṁ, syā) | va → sato abhikkameyya (bj: sīmu, sī.pavi) | bahukaṇṭakaṁ → bahukaṇṭhakanti vā pāṭho (sya-all note) | bahukaṇṭakaṁ → S3 -kaṇṭakā; B1-2 kaṇḍa- always (pts note) | pacchatopi → pacchato pi (bjt, pts) | satova → sato va (bjt) | dāyaṁ → dāyam (pts) | puratopi → purato pi (pts) | uttaratopi → uttarato pi (pts) | dakkhiṇatopi → dakkhiṇato pi (pts) | heṭṭhatopi → heṭṭhato pi (pts) | uparitopi → uparito pi (pts) | kaṇṭakoti → kaṇṭako ti (pts)คือ บุรุษเข้าไปสู่ป่าที่มีหนามมาก ข้างหน้าของเขาก็มีหนาม ข้างหลังก็มี หนาม ข้างซ้ายก็มีหนาม ข้างขวาก็มีหนาม ข้างล่างก็มีหนาม ข้างบนก็มีหนาม เขามีสติก้าวไป มีสติถอยกลับ ด้วยคิดว่า ‘หนามอย่าแทงเรา’
Evameva kho, bhikkhave, yaṁ loke piyarūpaṁ sātarūpaṁ, ayaṁ vuccati ariyassa vinaye kaṇṭako”ti.
evameva → evaṁ (bj) | vinaye → vinaye kaṇṭako taṁ (bj) | piyarūpaṁ → pīyarūpaṁ (pts) | eva → S1-3 omit eva (pts note) | sātarūpaṁ → S3 sātā- (pts note) | vinaye → S1-3 insert kaṇṭako taṁ (pts note) | evameva → evam eva (pts) | ayaṁ → ayam (pts) | kaṇṭakoti → kaṇṭako ti (pts)แม้ฉันใด ข้อนี้ก็ ฉันนั้นเหมือนกัน เรากล่าวรูปที่น่ารัก น่ายินดีในโลกว่าเป็นหนามในอริยวินัย
Iti viditvā saṁvaro ca asaṁvaro ca veditabbo.
viditvā → kaṇḍako. taṁ kaṇḍakoti iti viditvā (bj) | saṁvaro ca asaṁvaro ca → asaṁvaro ca saṁvaro ca (sya-all) | viditvā → kaṇḍako. taṁ kaṇḍakoti iti viditvā (cck: sī.)ภิกษุรู้อย่างนี้แล้วพึงรู้จักความไม่สำรวมและความสำรวม
Kathañca, bhikkhave, asaṁvaro hoti?
kathañca → kathaṁ ca (pts)ความไม่สำรวม เป็นอย่างไร
Idha, bhikkhave, bhikkhu cakkhunā rūpaṁ disvā piyarūpe rūpe adhimuccati, appiyarūpe rūpe byāpajjati, anupaṭṭhitakāyassati ca viharati parittacetaso,
byāpajjati anupaṭṭhitakāyassati → vyāpajjati anupaṭṭhitakāyasatī (pts) | rūpe → Missing in S3 (pts note) | parittacetaso → S1-3 parittaṁ (pts note) | byāpajjati anupaṭṭhitakāyassati → vyāpajjati anupaṭṭhitakāyasati (bjt) | anupaṭṭhitakāyassati → anupaṭṭhitakāyasati (th) | appiyarūpe → apiyarūpe (pts)คือ ภิกษุในธรรมวินัยนี้เห็นรูปทางตาแล้ว ย่อมยินดีในรูปที่น่ารัก ย่อมยินร้าย ในรูปที่ไม่น่ารัก เป็นผู้ไม่ตั้งมั่นกายคตาสติ มีปริตตจิตอยู่
tañca cetovimuttiṁ paññāvimuttiṁ yathābhūtaṁ nappajānāti, yatthassa te uppannā pāpakā akusalā dhammā aparisesā nirujjhanti …pe…
+ → sotena saddaṁ sutvā (bjt) | + → ghānena gandhaṁ ghāyitvā (bjt) | cetovimuttiṁ → cetovimuttim (pts) | nappajānāti → na pajānāti (pts)และไม่รู้ชัดเจโตวิมุตติ และปัญญาวิมุตติตามความเป็นจริง อันเป็นที่ดับไปโดยไม่เหลือแห่งธรรมที่เป็น บาปอกุศลที่เกิดขึ้นแล้วแก่เธอ ฯลฯ
jivhāya rasaṁ sāyitvā …pe…
+ → kāyena phoṭṭhabbaṁ phusitvā (bjt)ลิ้มรสทางลิ้น ฯลฯ
manasā dhammaṁ viññāya piyarūpe dhamme adhimuccati, appiyarūpe dhamme byāpajjati, anupaṭṭhitakāyassati ca viharati parittacetaso,
byāpajjati anupaṭṭhitakāyassati → vyāpajjati anupaṭṭhitakāyasatī (pts) | byāpajjati anupaṭṭhitakāyassati → vyāpajjati anupaṭṭhitakāyasati (bjt) | anupaṭṭhitakāyassati → anupaṭṭhitakāyasati (th) | appiyarūpe → apiyarūpe (pts)รู้แจ้งธรรมารมณ์ทาง ใจแล้ว ย่อมยินดีในธรรมารมณ์ที่น่ารัก ย่อมยินร้ายในธรรมารมณ์ที่ไม่น่ารัก เป็น ผู้ไม่ตั้งมั่นกายคตาสติ มีปริตตจิตอยู่
tañca cetovimuttiṁ paññāvimuttiṁ yathābhūtaṁ nappajānāti yatthassa te uppannā pāpakā akusalā dhammā aparisesā nirujjhanti.
cetovimuttiṁ → cetovimuttim (pts) | nappajānāti → na pajānāti (pts)และไม่รู้ชัดเจโตวิมุตติและปัญญาวิมุตติตาม ความเป็นจริง อันเป็นที่ดับไปโดยไม่เหลือแห่งธรรมที่เป็นบาปอกุศลที่เกิดขึ้นแก่เธอ
Evaṁ kho, bhikkhave, asaṁvaro hoti.ความไม่สำรวมเป็นอย่างนี้แล
Kathañca, bhikkhave, saṁvaro hoti?
kathañca → kathaṁ ca (pts)ความสำรวม เป็นอย่างไร
Idha, bhikkhave, bhikkhu cakkhunā rūpaṁ disvā piyarūpe rūpe nādhimuccati, appiyarūpe rūpe na byāpajjati, upaṭṭhitakāyassati ca viharati appamāṇacetaso,
byāpajjati upaṭṭhitakāyassati → vyāpajjati upaṭṭhitakāyasatī (pts) | byāpajjati upaṭṭhitakāyassati → vyāpajjati upaṭṭhitakāyasati (bjt) | upaṭṭhitakāyassati → upaṭṭhitakāyasati (th) | appiyarūpe → apiyarūpe (pts)คือ ภิกษุในธรรมวินัยนี้เห็นรูปทางตาแล้ว ไม่ยินดีในรูปที่น่ารัก ไม่ยินร้าย ในรูปที่ไม่น่ารัก เป็นผู้ตั้งมั่นกายคตาสติ มีอัปปมาณจิตอยู่
tañca cetovimuttiṁ paññāvimuttiṁ yathābhūtaṁ pajānāti, yatthassa te uppannā pāpakā akusalā dhammā aparisesā nirujjhanti …pe…
cetovimuttiṁ paññāvimuttiṁ yathābhūtaṁ → cetovimuttim paññavimuttiṁ yathābhūtam (pts) | + → sotena saddaṁ sutvā (bjt) | + → ghānena gandhaṁ ghāyitvā (bjt)และรู้ชัดเจโตวิมุตติ และปัญญาวิมุตติตามความเป็นจริง อันเป็นที่ดับไปโดยไม่เหลือแห่งธรรมที่เป็น บาปอกุศลเหล่านั้นที่เกิดขึ้นแล้วแก่เธอ ฯลฯ
jivhāya rasaṁ sāyitvā …pe…
jivhāya → jivhā (my) | + → kāyena phoṭṭhabbaṁ phusitvā (bjt)ลิ้มรสทางลิ้น ฯลฯ
manasā dhammaṁ viññāya piyarūpe dhamme nādhimuccati, appiyarūpe dhamme na byāpajjati, upaṭṭhitakāyassati ca viharati appamāṇacetaso,
byāpajjati upaṭṭhitakāyassati → vyāpajjati upaṭṭhitakāyasatī (pts) | appamāṇacetaso → appamāṇa cetaso (bjt) | upaṭṭhitakāyassati → upaṭṭhitakāyasati (th) | appiyarūpe → apiyarūpe (pts)รู้แจ้งธรรมารมณ์ ทางใจแล้ว ไม่ยินดีในธรรมารมณ์ที่น่ารัก ไม่ยินร้ายในธรรมารมณ์ที่ไม่น่ารัก เป็น ผู้ตั้งมั่นกายคตาสติ มีอัปปมาณจิตอยู่
tañca cetovimuttiṁ paññāvimuttiṁ yathābhūtaṁ pajānāti, yatthassa te uppannā pāpakā akusalā dhammā aparisesā nirujjhanti.
cetovimuttiṁ paññāvimuttiṁ yathābhūtaṁ → cetovimuttim paññavimuttiṁ yathābhūtam (pts) | pajānāti → S1-3 nappajānāti (pts note)และรู้ชัดเจโตวิมุตติและปัญญาวิมุตติตาม ความเป็นจริง อันเป็นที่ดับไปโดยไม่เหลือแห่งธรรมที่เป็นบาปอกุศลเหล่านั้นที่เกิดขึ้น แล้วแก่เธอ
Evaṁ kho, bhikkhave, saṁvaro hoti.ความสำรวมเป็นอย่างนี้แล
Tassa ce, bhikkhave, bhikkhuno evaṁ carato evaṁ viharato kadāci karahaci satisammosā uppajjanti, pāpakā akusalā sarasaṅkappā saṁyojaniyā, dandho, bhikkhave, satuppādo. Atha kho naṁ khippameva pajahati vinodeti byantīkaroti anabhāvaṁ gameti.
akusalā → akusalā dhammā (bj, sya-all, pts) | byantīkaroti → vyantikaroti (pts) | naṁ → taṁ (bj: sī.pævi, sī.pavi) | karahaci → S3 karahāmi (pts note) | saṁyojaniyā → saññojaniyā (bjt, th) | evaṁ → evam (pts) | khippameva → khippam eva (pts)ถ้าเมื่อภิกษุนั้นประพฤติอยู่อย่างนี้ ธรรมที่เป็นบาปอกุศล มีความดำริซ่านไป เกื้อกูลแก่สังโยชน์ ย่อมเกิดขึ้นเพราะความหลงลืมสติในกาลบางครั้งบางคราว สติ เกิดขึ้นช้า ขณะนั้นเธอย่อมละ บรรเทาธรรมที่เป็นบาปอกุศลนั้น ทำให้หมดสิ้นไป ให้ถึงความไม่มีอีกพลันทีเดียว
Seyyathāpi, bhikkhave, puriso divasaṁsantatte ayokaṭāhe dve vā tīṇi vā udakaphusitāni nipāteyya. Dandho, bhikkhave, udakaphusitānaṁ nipāto, atha kho naṁ khippameva parikkhayaṁ pariyādānaṁ gaccheyya.
divasaṁsantatte → divasasantatte (bj) | divasaṁsantatte → divasasantatte (cck: sī.) | nipāteyya → S1-3 -phusitāni (S3 ṇi-)pāteyya (pts note) | divasaṁsantatte → divasaṁ santatte (th, pts) | naṁ khippameva parikkhayaṁ → nam khippam eva parikkhayam (pts)บุรุษพึงให้หยาดน้ำ ๒-๓ หยดตกลงในกระทะเหล็กที่ร้อนจัดตลอดวัน หยาด น้ำตกลงช้า ขณะนั้นหยาดน้ำพึงระเหย เหือดแห้งไปอย่างรวดเร็ว
Evameva kho, bhikkhave, tassa ce bhikkhuno evaṁ carato, evaṁ viharato kadāci karahaci satisammosā uppajjanti pāpakā akusalā sarasaṅkappā saṁyojaniyā, dandho, bhikkhave, satuppādo. Atha kho naṁ khippameva pajahati vinodeti byantīkaroti anabhāvaṁ gameti.
akusalā → akusalā dhammā (bj, sya-all, pts) | evaṁ carato → (pts) | byantīkaroti → vyantikaroti (pts) | saṁyojaniyā → saññojaniyā (bjt, th) | evameva → evam eva (pts) | khippameva → khippam eva (pts)แม้ฉันใด ข้อนี้ ก็ฉันนั้นเหมือนกัน ถ้าเมื่อภิกษุนั้นประพฤติอยู่อย่างนี้ ธรรมที่เป็นบาปอกุศล มี ความดำริซ่านไป เกื้อกูลแก่สังโยชน์ย่อมเกิดขึ้น เพราะความหลงลืมสติในกาลบาง ครั้งบางคราว สติเกิดขึ้นช้า ขณะนั้นเธอย่อมละ บรรเทาธรรมที่เป็นบาปอกุศลนั้น ทำให้หมดสิ้นไป ให้ถึงความไม่มีอีกพลันทีเดียว
Evaṁ kho, bhikkhave, bhikkhuno cāro ca vihāro ca anubuddho hoti; yathā carantaṁ viharantaṁ abhijjhādomanassā pāpakā akusalā dhammā nānussavanti.
anubuddho → anubandho (sya-all) | anubuddho → B1 -bandho (pts note) | viharantam → Missing in S1-3 (pts note) | nānussavanti → B1 nānubhavanti; B2 nānusenti (pts note) | abhijjhādomanassā → abhijjhā domanassā (bjt) | viharantaṁ abhijjhādomanassā → viharantam abhijjhā domanassā (pts)ภิกษุตามรู้ธรรมเครื่องประพฤติและธรรมเครื่องอยู่ โดยอาการที่เมื่อประพฤติ อยู่ ธรรมที่เป็นบาปอกุศลคืออภิชฌาและโทมนัสจะไม่ครอบงำ เป็นอย่างนี้แล
Tañce, bhikkhave, bhikkhuṁ evaṁ carantaṁ evaṁ viharantaṁ rājāno vā rājamahāmattā vā mittā vā amaccā vā ñātī vā sālohitā vā, bhogehi abhihaṭṭhuṁ pavāreyyuṁ:
rājamahāmattā → S1-3 -matto (pts note) | bhikkhuṁ → bhikkhum (pts) | carantaṁ → carantam (pts) | viharantaṁ → viharantam (pts)ภิกษุทั้งหลาย ถ้าพระราชา มหาอำมาตย์ของพระราชา มิตร อำมาตย์ ญาติ สาโลหิต ก็ตาม พึงปวารณาภิกษุผู้ประพฤติอยู่อย่างนี้เพื่อให้ยินดียิ่งด้วย โภคทรัพย์ทั้งหลายว่า
‘ehi, bho purisa, kiṁ te ime kāsāvā anudahanti,
ehi → ehambho (bj, sya-all) | ehi bho → ehambho (bj, sya-all) | anudahanti → anudayhanti (sya-all) | anudahanti → ḍayhanti (bj: sī.pævi, sī.pavi); dayihanti (bj: syā) | ehi → evaṁ (cck: sī.) | bho → B1 ehambho; S3 evambho (pts note) | anudahanti → S1-3 anudhayhati (pts note) | kiṁ te → kinte (bjt, th) | purisa → puriso (pts)“มาเถิด พระคุณเจ้าผู้เจริญ ผ้ากาสาวพัสตร์เหล่านี้ทำให้ ท่านเร่าร้อนมิใช่หรือ
kiṁ muṇḍo kapālamanucarasi,
kapālam → B2 kapālahattho always (pts note) | kapālamanucarasi → kapālam anucarasi (pts)ท่านจะเป็นคนหัวโล้น เที่ยวถือกระเบื้องไปทำไม
ehi hīnāyāvattitvā bhoge ca bhuñjassu, puññāni ca karohī’ti.
bhuñjassu → bhuñjassa (pts)เชิญเถิด เชิญท่านกลับมาเป็นคฤหัสถ์ใช้สอยโภคทรัพย์และทำบุญเถิด
So vata, bhikkhave, bhikkhu evaṁ caranto evaṁ viharanto sikkhaṁ paccakkhāya hīnāyāvattissatīti netaṁ ṭhānaṁ vijjati.
vata → ca taṁ (sya-all) | paccakkhāya → S1-3 apaccakkhāya (pts note) | sikkhaṁ → sikkham (pts) | hīnāyāvattissatīti → hīnāyāvattisatīti (pts)ภิกษุทั้งหลาย เป็นไปไม่ได้เลยที่ภิกษุนั้นเมื่อประพฤติอยู่อย่างนี้จักบอกคืน สิกขากลับมาเป็นคฤหัสถ์
Seyyathāpi, bhikkhave, gaṅgā nadī pācīnaninnā pācīnapoṇā pācīnapabbhārā. Atha mahājanakāyo āgaccheyya kuddālapiṭakaṁ ādāya: ‘mayaṁ imaṁ gaṅgaṁ nadiṁ pacchāninnaṁ karissāma pacchāpoṇaṁ pacchāpabbhāran’ti.
gaṅgaṁ nadiṁ → gaṅgānadiṁ (bj) | ādāya → S3 inserts mayaṁ (pts note) | karissāma → B1 -ssāmi (pts note) | kuddālapiṭakaṁ → kuddāla-piṭakaṁ (my) | gaṅgā nadī → gaṅgānadī (bjt) | pācīnapoṇā → pācīnaponā (pts) | kuddālapiṭakaṁ → kuddālapiṭakam (pts) | gaṅgaṁ nadiṁ pacchāninnaṁ → gaṅgānadim pacchāninnam (pts) | pacchāpoṇaṁ → pacchāpoṇam (pts)เปรียบเหมือนแม่น้ำคงคาที่ไหลไปทางทิศตะวันออก บ่าไปทางทิศตะวันออก หลากไปทางทิศตะวันออก ถ้าหมู่มหาชนพากันถือเอาจอบและตะกร้ามาด้วยตั้งใจ ว่า ‘พวกเราจักช่วยกันทดแม่น้ำคงคานี้ให้ไหลไปข้างหลัง บ่าไปข้างหลัง หลากไป ข้างหลัง’
Taṁ kiṁ maññatha, bhikkhave,
kiṁ maññatha → kimmaññatha (bjt) | kiṁ → kim (pts)ภิกษุทั้งหลาย เธอทั้งหลายเข้าใจความข้อนั้นว่าอย่างไร
api nu kho so mahājanakāyo gaṅgaṁ nadiṁ pacchāninnaṁ kareyya pacchāpoṇaṁ pacchāpabbhāran”ti?
kho → (bj) | gaṅgaṁ nadiṁ → gaṅgānadiṁ (bj) | kho → Missing in S1-3 (pts note) | nadim → S1-3 gangaṁnadiṁ (pts note) | gaṅgaṁ nadiṁ → gaṅgā nadim (pts)หมู่มหาชนนั้นพึง ทดแม่น้ำคงคาให้ไหลไปข้างหลัง บ่าไปข้างหลัง หลากไปข้างหลังได้หรือ”
“No hetaṁ, bhante”.
hetaṁ → etam (pts)ภิกษุทั้งหลายกราบทูลว่า “ไม่ได้ พระพุทธเจ้าข้า”
“Taṁ kissa hetu”?
taṁ → tam (pts)“ข้อนั้นเพราะเหตุไร”
“Gaṅgā, bhante, nadī pācīnaninnā pācīnapoṇā pācīnapabbhārā;
bhante → B1-2 bhante nadī (pts note) | nadī pācīnaninnā pācīnapoṇā → pācimaninnā pācīnaponā (pts)“ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ เพราะแม่น้ำคงคาไหลไปทางทิศตะวันออก บ่าไปทาง ทิศตะวันออก หลากไปทางทิศตะวันออก
sā na sukarā pacchāninnā kātuṁ pacchāpoṇā pacchāpabbhārā.
pacchāninnā → pacchāninnaṁ (bj) | pacchāpoṇā pacchāpabbhārā → pacchāpoṇaṁ pacchāpabbhāraṁ (bj) | pacchāpabbhāraṁ → B1 -ninnā . . . -ponā . . . -pabbhārā (pts note)หมู่มหาชนจะทดแม่น้ำคงคานั้นให้ไหล ไปข้างหลัง บ่าไปข้างหลัง หลากไปข้างหลัง ไม่ใช่ทำได้ง่าย
Yāvadeva ca pana so mahājanakāyo kilamathassa vighātassa bhāgī assā”ti.
ca → (sya-all) | yāvadeva → yāvad eva (pts)แต่หมู่มหาชนนั้นพึงมี ส่วนแห่งความลำบาก เหน็ดเหนื่อยแน่นอน”
“Evameva kho, bhikkhave, tañce bhikkhuṁ evaṁ carantaṁ evaṁ viharantaṁ rājāno vā rājamahāmattā vā mittā vā amaccā vā ñātī vā sālohitā vā bhogehi abhihaṭṭhuṁ pavāreyyuṁ:
tañce → tañca (bj: sī.pævi) | evameva → evam eva (pts) | bhikkhuṁ → bhikkhum (pts) | carantaṁ → carantam (pts) | viharantaṁ → viharantam (pts)“ภิกษุทั้งหลาย อุปมานี้แม้ฉันใด อุปไมยก็ฉันนั้นเหมือนกัน ถ้าพระราชา มหาอำมาตย์ของพระราชา มิตร อำมาตย์ ญาติ สาโลหิตก็ตาม พึงปวารณา ภิกษุผู้ประพฤติอยู่อย่างนี้เพื่อให้ยินดียิ่งด้วยโภคทรัพย์ทั้งหลายว่า
‘ehi, bho purisa, kiṁ te ime kāsāvā anudahanti,
ehi bho → ehambho (bj, sya-all) | anudahanti → anudayhanti (sya-all) | Ehambho → S1-3 evambho; B2 evamambho (pts note) | kiṁ te → kinte (bjt)‘มาเถิด พระ คุณเจ้าผู้เจริญ ผ้ากาสาวพัสตร์เหล่านี้ทำให้ท่านเร่าร้อนมิใช่หรือ
kiṁ muṇḍo kapālamanucarasi,
nu → In B1 only (pts note) | kapālamanucarasi → kapālam anucarasi (pts)ท่านจะเป็นคน หัวโล้น เที่ยวถือกระเบื้องไปทำไม
ehi hīnāyāvattitvā bhoge ca bhuñjassu, puññāni ca karohī’ti.เชิญเถิด เชิญท่านกลับมาเป็นคฤหัสถ์ใช้สอย โภคทรัพย์และทำบุญเถิด
So vata, bhikkhave, bhikkhu evaṁ caranto evaṁ viharanto sikkhaṁ paccakkhāya hīnāyāvattissatīti netaṁ ṭhānaṁ vijjati.
vata → pana (bj) | vata → S1-3 pana (pts note) | sikkhaṁ paccakkhāya hīnāyāvattissatīti → sikkham pacchakkhāya hināyāvattissatīti (pts)ภิกษุทั้งหลาย เป็นไปไม่ได้เลยที่ภิกษุนั้นเมื่อประพฤติอยู่อย่างนี้จักบอกคืน สิกขากลับมาเป็นคฤหัสถ์
Taṁ kissa hetu?ข้อนั้นเพราะเหตุไร
Yañhi taṁ, bhikkhave, cittaṁ dīgharattaṁ vivekaninnaṁ vivekapoṇaṁ vivekapabbhāraṁ, tathā hīnāyāvattissatīti netaṁ ṭhānaṁ vijjatī”ti.
tathā → tatha (bj); tañca (sya-all, km); kañca (mr) | tatha → tathā (bj: machasaṁ, sī.pævi, sī.pavi) | tathā → kañca (cck: syā. kaṁ. ka.) | tathā → B1 tañca; B2 taṁ vata (pts note) | yañhi → yaṁ hi (bjt, th) | yañhi taṁ → yaṁ hi tam (pts)เพราะเป็นไปไม่ได้เลยที่จิตนั้นที่ น้อมไปในวิเวก โน้มไปในวิเวก โอนไปในวิเวกตลอดกาลนานแล้วจักเวียนมาเพื่อ เป็นคฤหัสถ์”