Paṭhamaisidattasutta๒ ปฐมอิสิทัตตสูตร
Ekaṁ samayaṁ sambahulā therā bhikkhū macchikāsaṇḍe viharanti ambāṭakavane.
macchikāsaṇḍe → macchikasaṇḍe (sya-all); macchikāsande (pts) | ambāṭakavane → ambātakavane (pts) | Macchikāsande → B1 pacchima-; B2 pacchikā (pts note)สมัยหนึ่ง ภิกษุผู้เป็นเถระหลายรูปอยู่ที่อัมพาฏกวัน เขตเมือง มัจฉิกาสัณฑ์
Atha kho citto gahapati yena therā bhikkhū tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā there bhikkhū abhivādetvā ekamantaṁ nisīdi. Ekamantaṁ nisinno kho citto gahapati there bhikkhū etadavoca:
ekamantaṁ → ekam antaṁ (pts) | etadavoca → etad avoca (pts)ครั้งนั้น จิตตคหบดีเข้าไปหาภิกษุผู้เป็นเถระทั้งหลายถึงที่อยู่ ไหว้แล้ว นั่ง ณ ที่สมควร ได้กล่าวกับภิกษุผู้เป็นเถระเหล่านั้นดังนี้ว่า
“adhivāsentu me, bhante, therā svātanāya bhattan”ti.“ท่านผู้เจริญทั้งหลาย ขอพระเถระทั้งหลายโปรดรับภัตตาหารของกระผมในวันพรุ่งนี้เถิด”
Adhivāsesuṁ kho therā bhikkhū tuṇhībhāvena.
adhivāsesuṁ → adhivāsesuṁ ca (bj) | tuṇhībhāvena → tuṇhibhāvena (pts)ภิกษุผู้เป็นเถระทั้งหลายได้รับอาราธนาโดยดุษณีภาพ
Atha kho citto gahapati therānaṁ bhikkhūnaṁ adhivāsanaṁ viditvā uṭṭhāyāsanā there bhikkhū abhivādetvā padakkhiṇaṁ katvā pakkāmi.
therānaṁ bhikkhūnaṁ → therānam bhikkhūnam (pts)ลำดับนั้น จิตตคหบดี ทราบว่าภิกษุผู้เป็นเถระทั้งหลายรับอาราธนาแล้วจึงลุกจากที่นั่ง ไหว้แล้ว กระทำ ประทักษิณแล้วจากไป
Atha kho therā bhikkhū tassā rattiyā accayena pubbaṇhasamayaṁ nivāsetvā pattacīvaramādāya yena cittassa gahapatissa nivesanaṁ tenupasaṅkamiṁsu; upasaṅkamitvā paññatte āsane nisīdiṁsu.
pubbaṇhasamayaṁ → pubbanhasamayaṁ (bj) | gahapatissa → gahapatino (bj, sya-all, pts) | gahapatino → B1-2 gahapatissa (pts note) | pattacīvaramādāya → pattacīvaram ādāya (pts)ครั้นคืนนั้นผ่านไป ตอนเช้าภิกษุผู้เป็นเถระทั้งหลายครองอันตรวาสก ถือบาตร และจีวรเข้าไปยังที่อยู่ของจิตตคหบดี นั่งบนอาสนะที่ปูลาดไว้แล้ว
Atha kho citto gahapati yena therā bhikkhū tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā there bhikkhū abhivādetvā ekamantaṁ nisīdi. Ekamantaṁ nisinno kho citto gahapati āyasmantaṁ theraṁ etadavoca:
ekamantaṁ → ekam antaṁ (pts) | āyasmantaṁ theraṁ etadavoca → āyasmantam theram etad avoca (pts)ลำดับนั้น จิตตคหบดีเข้าไปหาภิกษุผู้เป็นเถระทั้งหลาย ไหว้แล้ว นั่ง ณ ที่ สมควร ได้เรียนถามท่านพระเถระว่า
“‘dhātunānattaṁ, dhātunānattan’ti, bhante thera, vuccati.
dhātunānattanti → dhātunānattan ti (pts)“ท่านผู้เจริญ ที่กล่าวกันว่า ‘ธาตุต่าง ๆ ธาตุต่าง ๆ’
Kittāvatā nu kho, bhante, dhātunānattaṁ vuttaṁ bhagavatā”ti?
bhagavatāti → bhagavatā ti (pts)ด้วยเหตุเพียงเท่าไรหนอ พระผู้มีพระภาคจึงตรัสว่าธาตุต่าง ๆ”
Evaṁ vutte, āyasmā thero tuṇhī ahosi.
evaṁ vutte → dutiyam pi kho (pts) | tuṇhī → tuṇhi (pts)เมื่อจิตตคหบดีถามอย่างนี้แล้ว ท่านพระเถระได้นิ่งอยู่
Dutiyampi kho citto gahapati āyasmantaṁ theraṁ etadavoca:
dutiyampi → tatiyam pi (pts) | dutiyampi → dutiyam pi (pts) | theraṁ etadavoca → theram etad avoca (pts)แม้ครั้งที่ ๒ จิตตคหบดี ก็ได้เรียนถามว่า
“‘dhātunānattaṁ, dhātunānattan’ti, bhante thera, vuccati.
dhātunānattanti → dhātunānattam (pts)“ท่านผู้เจริญ ที่กล่าวกันว่า ‘ธาตุ ต่าง ๆ ธาตุต่าง ๆ’
Kittāvatā nu kho, bhante, dhātunānattaṁ vuttaṁ bhagavatā”ti?
vuttaṁ → vuttam (pts)ด้วยเหตุเพียงเท่าไรหนอ พระผู้มีพระภาคจึงตรัสว่าธาตุต่าง ๆ”
Dutiyampi kho āyasmā thero tuṇhī ahosi.
tuṇhī → tuṇhi (pts) | dutiyampi → dutiyam pi (pts)แม้ครั้งที่ ๒ ท่านพระเถระก็ได้นิ่งอยู่
Tatiyampi kho citto gahapati āyasmantaṁ theraṁ etadavoca:
tatiyampi → tena (pts) | tatiyampi → tatiyam pi (pts) | theraṁ etadavoca → theram etad avoca (pts)แม้ครั้งที่ ๓ จิตตคหบดี ก็ได้เรียนถามว่า
“‘dhātunānattaṁ, dhātunānattan’ti, bhante thera, vuccati.
dhātunānattanti → dhātunānattam (pts)“ท่านผู้เจริญ ที่กล่าวกันว่า ‘ธาตุ ต่าง ๆ ธาตุต่าง ๆ’
Kittāvatā nu kho, bhante, dhātunānattaṁ vuttaṁ bhagavatā”ti?
vuttaṁ bhagavatāti → vuttam bhagavatā ti (pts)ด้วยเหตุเพียงเท่าไรหนอ พระผู้มีพระภาคจึงตรัสว่าธาตุต่าง ๆ”
Tatiyampi kho āyasmā thero tuṇhī ahosi.
tatiyampi → tatiyam pi (pts) | tuṇhī → tuṇhi (pts)แม้ครั้งที่ ๓ ท่านพระเถระก็ได้นิ่งอยู่
Tena kho pana samayena āyasmā isidatto tasmiṁ bhikkhusaṅghe sabbanavako hoti.
sabbanavako → S1-3 sabbanavo (pts note) | bhikkhusaṅghe → bhikkhusaṁghe (ms2005) | tasmiṁ → tasmim (pts)สมัยนั้น ท่านพระอิสิทัตตะเป็นผู้ใหม่กว่าภิกษุทุกรูปในหมู่ภิกษุนั้น ขณะนั้น
Atha kho āyasmā isidatto āyasmantaṁ theraṁ etadavoca:
theraṁ etadavoca → theram etad avoca (pts)ท่านพระอิสิทัตตะได้กล่าวกับท่านพระเถระดังนี้ว่า
“byākaromahaṁ, bhante thera, cittassa gahapatino etaṁ pañhan”ti?
byākaromahaṁ → vyākaromahaṁ (bjt) | byākaromahaṁ → vyākaromaham (pts) | etaṁ → etam (pts)“กระผมขอตอบปัญหาข้อนี้ของ จิตตคหบดีเอง ขอรับ”
“Byākarohi tvaṁ, āvuso isidatta, cittassa gahapatino etaṁ pañhan”ti.
āvuso → (sya-all) | tvam → S1-3 insert āvuso (pts note) | byākarohi → vyākarohi (bjt) | byākarohi tvaṁ āvuso → vyākarohi tvam (pts) | etaṁ → etam (pts)พระเถระกล่าวว่า “อิสิทัตตะ ท่านจงตอบปัญหาข้อนี้ของจิตตคหบดีเถิด”
“Evañhi tvaṁ, gahapati, pucchasi:
evañhi → evaṁ hi (bjt, th, pts)ท่านพระอิสิทัตตะได้ถามว่า “คหบดี
‘dhātunānattaṁ, dhātunānattanti, bhante thera, vuccati.
dhātunānattaṁ dhātunānattanti → dhātunānattam dhātunānanattanti (pts)ท่านถามว่า ‘ท่านผู้เจริญ ที่กล่าวกันว่า ‘ธาตุต่าง ๆ ธาตุต่าง ๆ’
Kittāvatā nu kho, bhante, dhātunānattaṁ, vuttaṁ bhagavatā’”ti?
dhātunānattaṁ → S1-3 -nattanti (pts note) | vuttaṁ bhagavatāti → vuttam bhagavatā ti (pts)ด้วยเหตุเพียงเท่าไรหนอ พระผู้มีพระภาคจึงตรัสว่าธาตุ ต่าง ๆ’ หรือ”
“Evaṁ, bhante”.
evaṁ → evam (pts)“อย่างนั้น ขอรับ”
“Idaṁ kho, gahapati, dhātunānattaṁ vuttaṁ bhagavatā—
vuttaṁ → vuttam (pts)“คหบดี พระผู้มีพระภาคตรัสธาตุต่าง ๆ ไว้ดังนี้ว่า
cakkhudhātu, rūpadhātu, cakkhuviññāṇadhātu …pe…
pe → spelled out in full (bjt)‘จักขุธาตุ รูปธาตุ จักขุ วิญญาณธาตุ ฯลฯ
manodhātu, dhammadhātu, manoviññāṇadhātu.มโนธาตุ ธัมมธาตุ มโนวิญญาณธาตุ’
Ettāvatā kho, gahapati, dhātunānattaṁ vuttaṁ bhagavatā”ti.
+ → nu (pts)ด้วยเหตุเพียงเท่านี้แล พระผู้มีพระภาคจึงตรัสว่าธาตุต่าง ๆ”
Atha kho citto gahapati āyasmato isidattassa bhāsitaṁ abhinanditvā anumoditvā there bhikkhū paṇītena khādanīyena bhojanīyena sahatthā santappesi sampavāresi.
paṇītena khādanīyena bhojanīyena → paṇitena khādaniyena bhojaniyena (pts) | bhāsitaṁ → bhāsitam (pts)ลำดับนั้น จิตตคหบดีชื่นชมยินดีภาษิตของท่านอิสิทัตตะ ได้นำของขบฉันอัน ประณีตประเคนภิกษุผู้เป็นเถระทั้งหลายให้อิ่มหนำด้วยตนเอง ขณะนั้นภิกษุผู้เป็น
Atha kho therā bhikkhū bhuttāvino onītapattapāṇino uṭṭhāyāsanā pakkamiṁsu.เถระทั้งหลายฉันเสร็จแล้ววางมือจากบาตร ลุกจากอาสนะแล้วจากไป
Atha kho āyasmā thero āyasmantaṁ isidattaṁ etadavoca:
āyasmantaṁ isidattaṁ etadavoca → āyasmantam isidattam etad avoca (pts)ต่อมา ท่านพระเถระได้กล่าวกับท่านพระอิสิทัตตะดังนี้ว่า
“sādhu kho taṁ, āvuso isidatta, eso pañho paṭibhāsi, neso pañho maṁ paṭibhāsi.
taṁ → tvaṁ (sya-all, pts) | taṁ → tvaṁ (bj: sabbattha) | paṭibhāsi → abhāsi (bj: sī.pævi, sī.pavi) | paṭibhāsi → S1-3 abhāsi; B1-2 patibhāsi, further on paṭi- (pts note) | taṁ → tvam (pts) | maṁ → mam (pts)“ดีละ ท่านอิสิทัตตะ ปัญหาข้อนี้แจ่มแจ้งแก่ท่าน ไม่แจ่มแจ้งแก่ผม
Tenahāvuso isidatta, yadā aññathāpi evarūpo pañho āgaccheyya, taññevettha paṭibhāseyyā”ti.
aññathāpi → yadā aññadāpi (bj, pts1ed); aññadāpi (?) | paṭibhāseyyāti → paṭibhāseyyāsīti (sya-all) | aññathāpi → aññadā pi (pts) | tenahāvuso → tena āvuso (bj: sīmu, sī.pævi, sī.pavi) | aññadāpi → aññathāpi (bj: machasaṁ, syā) | paṭibhāseyyāti → bhāseyyāmāti (bj: sī.pævi, sī.pavi); bhāsyosīti (bj: syā) | aññathāpi → yadā aññadāpi (cck: sī. pī.); aññadāpi (cck: ?) | hāvuso → S1-3 āvuso (pts note) | taññevettha → S1-3 taṁyevettha (pts note) | paṭibhāseyyāti → S1-3 -bhāseyyāmāti (pts note) | tenahāvuso → tena hāvuso (pts)ถ้าเช่นนั้น เมื่อปัญหาเช่นนี้มาถึง แม้โดยประการอื่น ท่านพึงตอบปัญหานั้นแล”