Kulasutta๙ กุลสูตร
Ekaṁ samayaṁ bhagavā kosalesu cārikaṁ caramāno mahatā bhikkhusaṅghena saddhiṁ yena nāḷandā tadavasari.
nāḷandā → nālandā (bj) | tadavasari → tādavasāri (pts) | bhikkhusaṅghena → bhikkhusaṁghena (ms2005) | samayaṁ → samayam (pts)สมัยหนึ่ง พระผู้มีพระภาคเสด็จจาริกไปในแคว้นโกศล พร้อมด้วย ภิกษุสงฆ์หมู่ใหญ่ เสด็จถึงเมืองนาฬันทา
Tatra sudaṁ bhagavā nāḷandāyaṁ viharati pāvārikambavane.
nāḷandāyaṁ → nālandāyaṁ (bj, pts) | pāvārikambavane → pāvarikambavane (pts) | sudaṁ → sudam (pts)ทราบว่า พระผู้มีพระภาคประทับอยู่ ณ ปาวาริกัมพวัน เขตเมืองนาฬันทานั้น
Tena kho pana samayena nāḷandā dubbhikkhā hoti dvīhitikā setaṭṭhikā salākāvuttā.
nāḷandā → nālandā (bj, pts) | dvīhitikā → dubhītikā (bj: katthaci) | setaṭṭhikā → setaṭṭikā (bj: ani) | dvīhitikā → S1 dūhi-; S3 dūhī-; further on dūhī (pts note)สมัยนั้น เมืองนาฬันทาเกิดข้าวยากหมากแพง ประชาชนมีความเป็นอยู่ แร้นแค้น ใช้สลากปันส่วนซื้ออาหาร ล้มตายกันกระดูกขาวเกลื่อน
Tena kho pana samayena nigaṇṭho nāṭaputto nāḷandāyaṁ paṭivasati mahatiyā nigaṇṭhaparisāya saddhiṁ.
nāṭaputto nāḷandāyaṁ → nātaputto nālandāyaṁ (bj)สมัยนั้น นิครนถ์ นาฏบุตรอาศัยอยู่ในหมู่บ้านนาฬันทาพร้อมด้วยนิครนถบริษัทหมู่ใหญ่
Atha kho asibandhakaputto gāmaṇi nigaṇṭhasāvako yena nigaṇṭho nāṭaputto tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā nigaṇṭhaṁ nāṭaputtaṁ abhivādetvā ekamantaṁ nisīdi. Ekamantaṁ nisinnaṁ kho asibandhakaputtaṁ gāmaṇiṁ nigaṇṭho nāṭaputto etadavoca:
nāṭaputto → nātaputto (bj); naṭaputto (pts) | nāṭaputtaṁ → nātaputtaṁ (bj, pts) | gāmaṇi → gāmaṇī (sya-all) | ekamantaṁ → ekamattaṁ (sya-all) | gāmaṇiṁ → gāmaniṁ (pts) | Asibandhakaputto → S1-3 asibaddha- as before, always (pts note) | nāṭaputtaṁ → nātaputtam (pts) | ekamantaṁ → ekam antaṁ (pts) | etadavoca → etad avoca (pts)ครั้งนั้น ผู้ใหญ่บ้านชื่ออสิพันธกบุตร สาวกของนิครนถ์ เข้าไปหานิครนถ์ นาฏบุตรถึงที่อยู่ ไหว้แล้ว นั่ง ณ ที่สมควร นิครนถ์ นาฏบุตรได้กล่าวกับผู้ใหญ่บ้าน ชื่ออสิพันธกบุตรดังนี้ว่า
“ehi tvaṁ, gāmaṇi, samaṇassa gotamassa vādaṁ āropehi.
gāmaṇi → gāmani (pts) | vādaṁ → vādam (pts)“มาเถิด ผู้ใหญ่บ้าน ท่านจงโต้วาทะกับพระสมณโคดม
Evaṁ te kalyāṇo kittisaddo abbhuggacchissati:
abbhuggacchissati asibandhakaputtena → abbhuggacchati asibaddhakaputtena (bj) | evaṁ te → evante (bjt)เมื่อ เป็นเช่นนี้ กิตติศัพท์อันงามของท่านก็จักฟุ้งขจรไปว่า
‘asibandhakaputtena gāmaṇinā samaṇassa gotamassa evaṁmahiddhikassa evaṁmahānubhāvassa vādo āropito’”ti.
asibandhakaputtena → asibaddhakaputtena (bjt) | evaṁmahiddhikassa evaṁmahānubhāvassa → evaṁ mahiddhikassa evaṁ mahānubhāvassa (bjt) | evaṁmahiddhikassa evaṁmahānubhāvassa → evam mahiddhikassa evam mahānubhāvassa (pts) | āropitoti → āropito ti (pts)‘ผู้ใหญ่บ้านชื่ออสิพันธกบุตร ได้โต้วาทะกับพระสมณโคดมผู้มีฤทธิ์มาก มีอานุภาพมากอย่างนี้”
“Kathaṁ panāhaṁ, bhante, samaṇassa gotamassa evaṁmahiddhikassa evaṁmahānubhāvassa vādaṁ āropessāmī”ti?
āropessāmīti → āropemīti (sya-all) | ti → B1-2 āropemīti (pts note) | evaṁmahiddhikassa evaṁmahānubhāvassa → evaṁ mahiddhikassa evaṁ mahānubhāvassa (bjt) | kathaṁ panāhaṁ → katham panāham (pts) | evaṁmahiddhikassa evaṁmahānubhāvassa vādaṁ āropessāmīti → evam mahiddhikassa evam mahānubhāvassa vādam āropessāmī ti (pts)ผู้ใหญ่บ้านถามว่า “ท่านผู้เจริญ ข้าพเจ้าจะโต้วาทะกับพระสมณโคดมผู้มีฤทธิ์ มาก มีอานุภาพมากอย่างนี้อย่างไร”
“Ehi tvaṁ, gāmaṇi, yena samaṇo gotamo tenupasaṅkama; upasaṅkamitvā samaṇaṁ gotamaṁ evaṁ vadehi:
samaṇo → samano (pts) | tenupasaṅkama → tenupasaṅkami (pts) | tenupasaṅkami → So all the MSS. (pts note)นิครนถ์ นาฏบุตรกล่าวว่า “มาเถิดผู้ใหญ่บ้าน ท่านจงเข้าไปหาพระสมณโคดม ถึงที่อยู่ แล้วกล่าวว่า
‘nanu, bhante, bhagavā anekapariyāyena kulānaṁ anuddayaṁ vaṇṇeti, anurakkhaṁ vaṇṇeti, anukampaṁ vaṇṇetī’ti?
anuddayaṁ → anudayaṁ (sya-all, km, pts1ed, mr) | anuddayaṁ → anudayaṁ (bj: sī.pævi, sī.pavi, syā) | anuddayaṁ → anudayaṁ (cck: syā. kaṁ. pī. ka.) | kulānaṁ anuddayaṁ → kulānam anudayaṁ (pts) | vaṇṇetīti → vaṇṇetī ti (pts)‘ท่านผู้เจริญ พระผู้มีพระภาคย่อมทรงสรรเสริญความเอ็นดู ทรงสรรเสริญความรักษา ทรงสรรเสริญความอนุเคราะห์แก่ตระกูลทั้งหลายโดย ประการเป็นอันมากมิใช่หรือ’
Sace kho, gāmaṇi, samaṇo gotamo evaṁ puṭṭho evaṁ byākaroti:
kho → te (bj, sya-all) | puṭṭho → phuṭṭho (bj) | byākaroti → vyākaroti (bjt, pts) | evaṁ → evam (pts)ถ้าพระสมณโคดมถูกท่านถามอย่างนี้แล้วตอบว่า
‘evaṁ, gāmaṇi, tathāgato anekapariyāyena kulānaṁ anuddayaṁ vaṇṇeti, anurakkhaṁ vaṇṇeti, anukampaṁ vaṇṇetī’ti, tamenaṁ tvaṁ evaṁ vadeyyāsi:
anurakkhaṁ → anurukkhaṁ (pts) | vaṇṇetīti tamenaṁ tvaṁ evaṁ → vaṇṇetī ti tam enaṁ (pts) | anuddayaṁ → anudayaṁ (th) | evaṁ → evam (pts) | kulānaṁ anuddayaṁ → kulānam anudayaṁ (pts)‘ถูกละผู้ใหญ่บ้าน ตถาคต ย่อมสรรเสริญความเอ็นดู สรรเสริญความรักษา สรรเสริญความอนุเคราะห์แก่ ตระกูลทั้งหลายโดยประการเป็นอันมาก’ ท่านพึงกล่าวว่า
‘atha kiñcarahi, bhante, bhagavā dubbhikkhe dvīhitike setaṭṭhike salākāvutte mahatā bhikkhusaṅghena saddhiṁ cārikaṁ carati?
bhagavā → bhagavā nāḷande (sya-all) | mahatā → S1 mahā; S3 mahātā (pts note) | cārikaṁ carati → cārikañcarati (th) | bhikkhusaṅghena → bhikkhusaṁghena (ms2005)‘ท่านผู้เจริญ เมื่อเป็น เช่นนั้น ทำไม พระผู้มีพระภาคกับภิกษุสงฆ์หมู่ใหญ่จึงเสด็จจาริกไปในเมืองนาฬันทา ซึ่งเกิดข้าวยากหมากแพง ประชาชนมีความเป็นอยู่แร้นแค้น ใช้สลากปันส่วนซื้อ อาหาร ล้มตายกันกระดูกขาวเกลื่อนเล่า
Ucchedāya bhagavā kulānaṁ paṭipanno, anayāya bhagavā kulānaṁ paṭipanno, upaghātāya bhagavā kulānaṁ paṭipanno’ti.
kulānaṁ → kulānam (pts) | kulānaṁ paṭipannoti → kulānam paṭipanno ti (pts)พระผู้มีพระภาคทรงปฏิบัติเพื่อตัดรอน ตระกูล ทรงปฏิบัติเพื่อความเสื่อมแห่งตระกูล ทรงปฏิบัติเพื่อความคับแค้นแห่ง ตระกูล’
Imaṁ kho te, gāmaṇi, samaṇo gotamo ubhatokoṭikaṁ pañhaṁ puṭṭho neva sakkhati uggilituṁ, neva sakkhati ogilitun”ti.
sakkhati → sakkhiti (bj) | sakkhati → sakkhīti (bj) | sakkhīti → sakkhati (bj: machasaṁ, syā, sī.pavi) | sakkhati → sakkhiti (sī.) ma. ni. 2.83 (cck note) | ubhatokoṭikaṁ → B2 koṭiyam (pts note) | ogilituṁ → S1-3 intervert uggi-ogilituṁ (pts note) | ubhatokoṭikaṁ → ubhato koṭikaṁ (bjt) | pañhaṁ → pañham (pts) | ogilitunti → ogilituṁ ti (pts)ผู้ใหญ่บ้าน พระสมณโคดมถูกท่านถามปัญหา ๒ เงื่อนนี้แล้ว จะกลืนไม่เข้า คายไม่ออกทีเดียว”
“Evaṁ, bhante”ti kho asibandhakaputto gāmaṇi nigaṇṭhassa nāṭaputtassa paṭissutvā uṭṭhāyāsanā nigaṇṭhaṁ nāṭaputtaṁ abhivādetvā padakkhiṇaṁ katvā yena bhagavā tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā bhagavantaṁ abhivādetvā ekamantaṁ nisīdi. Ekamantaṁ nisinno kho asibandhakaputto gāmaṇi bhagavantaṁ etadavoca:
nāṭaputtassa → nātaputtassa (bj) | nāṭaputtaṁ → nātaputtaṁ (bj, pts) | gāmaṇi → gāmaṇī (sya-all) | paṭissutvā uṭṭhāyāsanā → paṭisutvā uṭṭhāyasanā (pts) | evaṁ bhanteti → evam bhante ti (pts) | nāṭaputtaṁ → nātaputtam (pts) | bhagavantaṁ → bhagavantam (pts) | ekamantaṁ → ekam antaṁ (pts) | bhagavantaṁ etadavoca → bhagavantam etad avoca (pts)ผู้ใหญ่บ้านชื่ออสิพันธกบุตรรับคำของนิครนถ์ นาฏบุตร ลุกขึ้นจากอาสนะ ไหว้ แล้ว กระทำประทักษิณ เข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคถึงที่ประทับ ถวายอภิวาทแล้ว นั่ง ณ ที่สมควร ได้ทูลถามพระผู้มีพระภาคดังนี้ว่า
“Nanu, bhante, bhagavā anekapariyāyena kulānaṁ anuddayaṁ vaṇṇeti, anurakkhaṁ vaṇṇeti, anukampaṁ vaṇṇetī”ti?
anuddayaṁ → anudayaṁ (th) | anuddayaṁ → anudayam (pts) | vaṇṇetīti → vaṇṇetī ti (pts)“ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ พระ ผู้มีพระภาคย่อมทรงสรรเสริญความเอ็นดู ทรงสรรเสริญความรักษา ทรงสรรเสริญ ความอนุเคราะห์แก่ตระกูลทั้งหลายโดยประการเป็นอันมากมิใช่หรือ”
“Evaṁ, gāmaṇi, tathāgato anekapariyāyena kulānaṁ anuddayaṁ vaṇṇeti, anurakkhaṁ vaṇṇeti, anukampaṁ vaṇṇetī”ti.
anuddayaṁ → anudayaṁ (th) | kulānaṁ anuddayaṁ → kulānam anudayaṁ (pts) | vaṇṇetīti → vaṇṇetī ti (pts)พระผู้มีพระภาคตรัสตอบว่า “ถูกละผู้ใหญ่บ้าน ตถาคตย่อมสรรเสริญความ เอ็นดู สรรเสริญความรักษา สรรเสริญความอนุเคราะห์แก่ตระกูลทั้งหลายโดย ประการเป็นอันมาก”
“Atha kiñcarahi, bhante, bhagavā dubbhikkhe dvīhitike setaṭṭhike salākāvutte mahatā bhikkhusaṅghena saddhiṁ cārikaṁ carati?
bhagavā → bhagavā nāḷande (sya-all) | dvīhitike → S1 dūhi-; S3 dūhi- (pts note) | mahatā → S1-3 mahā (pts note) | bhikkhusaṅghena → bhikkhusaṁghena (ms2005)“ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ เมื่อเป็นเช่นนั้น ทำไม พระผู้มีพระภาคกับภิกษุสงฆ์ หมู่ใหญ่จึงเสด็จจาริกไปในเมืองนาฬันทาซึ่งเกิดข้าวยากหมากแพง ประชาชนมี ความเป็นอยู่แร้นแค้น ใช้สลากปันส่วนซื้ออาหาร ล้มตายกันกระดูกขาวเกลื่อนเล่า
Ucchedāya bhagavā kulānaṁ paṭipanno, anayāya bhagavā kulānaṁ paṭipanno, upaghātāya bhagavā kulānaṁ paṭipanno”ti.
kulānaṁ → kulānam (pts) | kulānaṁ paṭipannoti → kulānam paṭipanno ti (pts)พระผู้มีพระภาคทรงปฏิบัติเพื่อตัดรอนตระกูล ทรงปฏิบัติเพื่อความเสื่อมแห่งตระกูล ทรงปฏิบัติเพื่อความคับแค้นแห่งตระกูล”
“Ito so, gāmaṇi, ekanavutikappe yamahaṁ anussarāmi, nābhijānāmi kiñci kulaṁ pakkabhikkhānuppadānamattena upahatapubbaṁ.
ekanavutikappe → ekanavuto kappo (bj, sya-all, km); ekanavutikappo (pts1ed) | kiñci kulaṁ pakkabhikkhānuppadānamattena → kiñcikulaṁ pakkabhikkhāanuppadānamattena (bj) | pakkabhikkhānuppadānamattena → pakkabhikkhādānena (sya-all) | ekanavutikappe yamahaṁ → ekanavutikappo yaṁ aham (pts) | kappo → ekanavutikappe (bj: sīmu, machasaṁ) | pakkabhikkhāanuppadānamattena → pakkhabhikkhadānena (bj: machasaṁ) | ekanavutikappe → ekanavuto kappo (cck: syā. kaṁ.); ekanavutikappo (cck: pī.) | pakkabhikkhādānena → ba. pakkabhikkhānuppadānamattena (sya-all: sī.) | ekanavutikappo → B1-2 -kappe (pts note) | pakkabhikkhānuppadānamattena → S1-3 -bhikkhā anuppa- (pts note) | kulaṁ → kulam (pts)“ผู้ใหญ่บ้าน นับแต่กัป นี้ไป ๙๑ กัปที่เราระลึกได้ว่า เราไม่รู้ว่าเคยเบียดเบียน ตระกูลไหน ๆ ด้วยการถือเอาภิกษาที่หุงต้มแล้ว
Atha kho yāni tāni kulāni aḍḍhāni mahaddhanāni mahābhogāni pahūtajātarūparajatāni pahūtavittūpakaraṇāni pahūtadhanadhaññāni, sabbāni tāni dānasambhūtāni ceva saccasambhūtāni ca sāmaññasambhūtāni ca.
sāmaññasambhūtāni → saññamasambhūtāni (bj, sya-all, pts) | aḍḍhāni → addhāni (sya-all) | pahūtavittūpakaraṇāni → pahūtavittupakaraṇāni (pts) | ca → sāmaññasambhūtāni ca (bj: machasaṁ) | ca → ba. sāmaññasaṁbhūtāni ca (sya-all note) | saññamasambhūtāni → B1-2 sāmañña (B2 -ññaṁ) (pts note)ที่แท้ตระกูลทั้งหลายที่มั่งคั่ง มี ทรัพย์มาก มีโภคะมาก มีเงินมีทองมาก มีเครื่องประดับมาก มีทรัพย์และข้าว เปลือกมาก ทั้งหมดนั้นเกิดเพราะการให้ เกิดเพราะความมีสัจจะ และเกิดเพราะ ความสำรวม
Aṭṭha kho, gāmaṇi, hetū, aṭṭha paccayā kulānaṁ upaghātāya.
kho → (sya-all) | hetū → hetu (pts) | kho → Missing in B1 (pts note) | paccayā → B2 Atha kho gāmaṇi aṭṭha hetu aṭṭha paccayā (pts note) | kulānaṁ → kulānam (pts)เหตุปัจจัยที่ทำให้ตระกูลคับแค้น ๘ ประการ คือ
Rājato vā kulāni upaghātaṁ gacchanti, corato vā kulāni upaghātaṁ gacchanti, aggito vā kulāni upaghātaṁ gacchanti, udakato vā kulāni upaghātaṁ gacchanti, nihitaṁ vā ṭhānā vigacchati, duppayuttā vā kammantā vipajjanti, kule vā kulaṅgāroti uppajjati, yo te bhoge vikirati vidhamati viddhaṁseti, aniccatāyeva aṭṭhamīti.
nihitaṁ vā ṭhānā vigacchati → nihitaṁ vā nādhigacchanti (bj, pts1ed) | kule vā kulaṅgāroti → kulānaṁ vā kulaṅgāro (bj); kule va kulaṅgāroti (pts1ed) | kammantā vipajjanti kule → kammantaṁ jahanti kulānaṁ (bj) | uppajjati → upapajjanti (sya-all) | ṭhānā vigacchati → nādhigacchanti (pts) | kammantā vipajjanti → kammantaṁ jahanti (pts) | vā → va (pts) | nādhigacchanti → ṭhānāvigacchīti (bj: machasaṁ, syā) | jahanti → kammantā jahanti (bj: sīmu) | vigacchati → nihitaṁ vā nādhigacchanti (cck: sī. pī.) | kulaṅgāroti → kulānaṁ vā kulaṅgāro (cck: sī.) | nādhigacchanti → B1-2 nihitaṁvā ṭhānāvi (B1 dhi) gacchati (pts note) | jahanti → B1-2 kammantā vipajjanti (pts note) | kule → S1-3 kulānaṁ (pts note) | kulaṅgāroti → S3-B2 omit ti (pts note) | uppajjati → B1-2 upapajjati (pts note) | aniccatāyeva → aniccatāye (my) | upaghātaṁ → upaghātam (pts) | aniccatāyeva aṭṭhamīti → aniccatā yeva aṭṭhamī ti (pts)๑. ตระกูลคับแค้นจากพระราชา ๒. ตระกูลคับแค้นจากโจร ๓. ตระกูลคับแค้นจากไฟ ๔. ตระกูลคับแค้นจากน้ำ ๕. ทรัพย์ที่ฝังไว้เคลื่อนที่ไป ๖. การงานที่ประกอบไม่ดี ทำให้ตระกูลวิบัติ ๗. ทรัพย์ในตระกูลกลายเป็นถ่านเพลิง ๘. การที่บุคคลใช้จ่ายโภคทรัพย์สุรุ่ยสุร่าย ฟุ่มเฟือย ทำให้ตระกูล เปลี่ยนแปลงไป
Ime kho, gāmaṇi, aṭṭha hetū, aṭṭha paccayā kulānaṁ upaghātāya.
hetū → hetu (pts) | kulānaṁ → kulānam (pts)ผู้ใหญ่บ้าน เหตุปัจจัย ๘ ประการนี้ที่ทำให้ตระกูลคับแค้น
Imesu kho, gāmaṇi, aṭṭhasu hetūsu, aṭṭhasu paccayesu saṁvijjamānesu yo maṁ evaṁ vadeyya:
paccayesu → paccayesu santesu (bj, pts) | Imesu → S3 ime (pts note) | aṭṭhasu → S1-3 omit su (pts note) | santesu → Missing in B1-2 (pts note) | maṁ → mam (pts)เมื่อเหตุปัจจัย ๘ ประการนี้มีอยู่ บุคคลใดพึงกล่าวหาเราว่า
‘ucchedāya bhagavā kulānaṁ paṭipanno, anayāya bhagavā kulānaṁ paṭipanno, upaghātāya bhagavā kulānaṁ paṭipanno’ti,
kulānaṁ → kulānam (pts) | kulānaṁ paṭipannoti → kulānam paṭipanno ti (pts)‘พระผู้มีพระภาคทรงปฏิบัติเพื่อตัดรอน ตระกูล ทรงปฏิบัติเพื่อความเสื่อมแห่งตระกูล ทรงปฏิบัติเพื่อความคับแค้นแห่ง ตระกูล’
taṁ, gāmaṇi, vācaṁ appahāya taṁ cittaṁ appahāya taṁ diṭṭhiṁ appaṭinissajjitvā yathābhataṁ nikkhitto evaṁ niraye”ti.
appaṭinissajjitvā yathābhataṁ → apaṭinissajjitvā yathāhataṁ (pts) | yathāhataṁ → S1 B1 -bhataṁ; B2 -ataṁ (pts note) | appaṭinissajjitvā → appaṭinissajitvā (th) | vācaṁ → vācam (pts) | cittaṁ → cittam (pts) | evaṁ nirayeti → evam niraye ti (pts)บุคคลนั้นไม่ละคำพูด ไม่ละความคิด ไม่สละทิฏฐินั้น ย่อมดำรงอยู่ในนรก เหมือนถูกนำไปฝังไว้”
Evaṁ vutte, asibandhakaputto gāmaṇi bhagavantaṁ etadavoca:
gāmaṇi → gāmaṇī (sya-all) | bhagavantaṁ etadavoca → bhagavantam etad avoca (pts)เมื่อพระผู้มีพระภาคตรัสอย่างนี้แล้ว ผู้ใหญ่บ้านชื่ออสิพันธกบุตรได้กราบทูล พระผู้มีพระภาคดังนี้ว่า
“abhikkantaṁ, bhante, abhikkantaṁ, bhante …pe…
abhikkantaṁ bhante → (bj) | abhikkantaṁ → abhikkantam (pts)“ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ พระภาษิตของพระองค์ชัดเจน ไพเราะยิ่งนัก ฯลฯ
upāsakaṁ maṁ bhagavā dhāretu ajjatagge pāṇupetaṁ saraṇaṁ gatan”ti.
pāṇupetaṁ → pānupetaṁ (pts) | saraṇaṁ gatanti → saraṇaṅgatanti (th) | upāsakaṁ maṁ → upāsakam mam (pts)ขอพระผู้มีพระภาคจงทรงจำข้าพระองค์ว่าเป็นอุบาสกผู้ถึงสรณะ ตั้งแต่วันนี้เป็นต้นไปจนตลอดชีวิต”