- Saṁyutta Nikāya 6.1สังยุตตนิกาย
- 1. Paṭhamavagga
Paṭhamavagga → āyācanasuttaṁ (bj, sya-all); āyācanaṁ (pts1ed)
Brahmāyācanasutta
Brahmāyācanasutta → kokālikavaggo (bj); kokālikavaggo paṭhamo (pts2ed)
Evaṁ me sutaṁ—
evaṁ me → evamme (th) | sutaṁ → sutam (pts)ข้าพเจ้าได้สดับมาอย่างนี้
ekaṁ samayaṁ bhagavā uruvelāyaṁ viharati najjā nerañjarāya tīre ajapālanigrodhamūle paṭhamābhisambuddho.
ajapālanigrodhamūle → ajapālanigrodhe (sya-all) | paṭhamābhisambuddho → pathamābhisambuddho (pts) | Ajapāla-nigrodha-mūle → B. ajapālanigrodhe. (pts note) | samayaṁ → samayam (pts) | ajapālanigrodhamūle paṭhamābhisambuddho → ajapāla-nigrodha-mūle pathamābhisambuddho (pts)สมัยหนึ่ง พระผู้มีพระภาคแรกตรัสรู้ประทับอยู่ที่โคนต้นอชปาลนิโครธ ใกล้ฝั่ง แม่น้ำเนรัญชรา ตำบลอุรุเวลา
Atha kho bhagavato rahogatassa paṭisallīnassa evaṁ cetaso parivitakko udapādi:
paṭisallīnassa → patisallīnassa (pts)ครั้งนั้น พระผู้มีพระภาคทรงหลีกเร้นอยู่ในที่สงัด เกิดความรำพึงอย่างนี้ว่า
“adhigato kho myāyaṁ dhammo gambhīro duddaso duranubodho santo paṇīto atakkāvacaro nipuṇo paṇḍitavedanīyo.“ธรรม ที่เราได้บรรลุแล้วนี้ ลึกซึ้ง เห็นได้ยากรู้ตามได้ยาก สงบ ประณีต ไม่เป็นวิสัยแห่งตรรกะ ละเอียด บัณฑิตจึงจะรู้ได้
Ālayarāmā kho panāyaṁ pajā ālayaratā ālayasammuditā.
ālayasammuditā → samuditā (bj: syā, PTS) | ālayasammuditā → ālayasamuditā (th, pts)สำหรับหมู่ประชาผู้ รื่นรมย์ด้วยอาลัย ยินดีในอาลัย เพลิดเพลินในอาลัย
Ālayarāmāya kho pana pajāya ālayaratāya ālayasammuditāya duddasaṁ idaṁ ṭhānaṁ yadidaṁ idappaccayatāpaṭiccasamuppādo.
duddasaṁ → B. sududdasam. (pts note) | idappaccayatāpaṭiccasamuppādo → idappaccayatā paṭiccasamuppādo (bjt, th) | ālayasammuditāya → ālayasamuditāya (th, pts) | ṭhānaṁ yadidaṁ idappaccayatāpaṭiccasamuppādo → ṭhānam yad idam idappaccayatā paṭiccasamuppādo (pts)ฐานะนี้ย่อมเป็นสิ่งที่เห็นได้ยาก กล่าวคือหลักอิทัปปัจจยตา หลักปฏิจจสมุปบาท
Idampi kho ṭhānaṁ duddasaṁ yadidaṁ sabbasaṅkhārasamatho sabbūpadhipaṭinissaggo taṇhākkhayo virāgo nirodho nibbānaṁ.
duddasaṁ → (bj) | taṇhākkhayo → taṇhakkhayo (bj, sya-all) | sabbūpadhipaṭinissaggo taṇhākkhayo → sabbupadhipaṭinissaggo taṇhakkhayo (pts) | taṇhakkhayo → taṇhākkhayo (bj: machasaṁ) | pi → SS. hi. (pts note) | kho → S2 omits kho. (pts note) | nibbānaṁ → SS. nibbānanti. (pts note) | idampi → idam pi (pts) | yadidaṁ → yad idaṁ (pts)ถึงแม้ฐานะนี้ก็เป็นสิ่งที่เห็นได้ยากนัก กล่าวคือความสงบแห่งสังขารทั้งปวง ความสลัดอุปธิทั้งปวง ความสิ้นตัณหา วิราคะ นิโรธ นิพพาน
Ahañceva kho pana dhammaṁ deseyyaṁ; pare ca me na ājāneyyuṁ; so mamassa kilamatho, sā mamassa vihesā”ti.
vihesāti apissu bhagavantaṁ → vihesā ti apissudaṁ bhagavantam (pts) | ājāneyyuṁ → SS. ajāneyyuṁ. (pts note)ก็ถ้าเราจะพึงแสดงธรรม และผู้อื่นจะไม่เข้าใจซึ้งต่อเรา ข้อนั้นก็จะ พึงเป็นความเหน็ดเหนื่อยเปล่าแก่เรา จะพึงเป็นความลำบากเปล่าแก่เรา
Apissu bhagavantaṁ imā anacchariyā gāthāyo paṭibhaṁsu pubbe assutapubbā:
apissu → apissudaṁ (bj, sya-all) | anacchariyā → acchariyā (pts) | apissudaṁ → apissu (bj: machasaṁ) | Apissudaṁ → S2 and C. apissu; B. apisu. (pts note) | imā → S3 imāya; S1 imā imā. (pts note) | acchariyā → So S1-2; B. anacchariyā; C. anacchiriyā (explaining anu acchariyā). (pts note) | apissu bhagavantaṁ → apissudaṁ bhagavantam (pts)อนึ่งเล่า อนัจฉริยคาถาเหล่านี้ที่ไม่เคยทรงสดับมาก่อน ได้ปรากฏแจ่มแจ้ง แก่พระผู้มีพระภาคว่า
“Kicchena me adhigataṁ, halaṁ dāni pakāsituṁ;
halaṁ dāni → halandāni (bjt, th, pts)บัดนี้ เรายังไม่ควรประกาศธรรม ที่เราได้บรรลุด้วยความลำบาก Rāgadosaparetehi, nāyaṁ dhammo susambudho.
susambudho → susambuddho (pts)เพราะธรรมนี้ ไม่ใช่สิ่งที่ผู้ถูกราคะ และโทสะครอบงำ จะรู้ได้ง่ายPaṭisotagāmiṁ nipuṇaṁ, gambhīraṁ duddasaṁ aṇuṁ;
aṇuṁ rāgarattā → aṇaṇa rāgaratā (sya-all) | gambhīraṁ duddasaṁ → gambhīram duddasam (pts)แต่เป็นสิ่งพาทวนกระแส ละเอียด ลึกซึ้ง รู้เห็นได้ยาก ประณีต Rāgarattā na dakkhanti, tamokhandhena āvuṭā”ti.
dakkhanti tamokhandhena āvuṭāti itiha → dakkhinti tamokkhandhena āvutāti iti (bj) | dakkhinti → dakkhanti (bj: machasaṁ) | dakkhinti → B. dakkhanti always. (pts note) | rāgarattā → rāgaratā (th) tamokhandhena āvuṭā”ti → tamokkhandhena āvutāti (bj, sya-all, km, pts1ed, pts2ed) | tamokhandhena āvuṭāti itiha → tamokkhandhena āvutāti iti (sya-all) | āvutāti → āvuṭāti (bj: machasaṁ) | āvuṭā’’ti → tamokkhandhena āvutāti (cck: sī. syā. kaṁ. pī.) | ti → S2 āvatā-; S3 āvaṭā-; C. āvuttā-; S1 -kkhandho na āvarā ti. (pts note) | tamokhandhena āvuṭāti → tamokkhandhena āvutā ti (pts)ผู้กำหนัดด้วยราคะ ถูกกองโมหะหุ้มห่อไว้ จักรู้เห็นไม่ได้
Itiha bhagavato paṭisañcikkhato appossukkatāya cittaṁ namati, no dhammadesanāya.
dhammadesanāya → dhammadesanāyāti (sya-all) | iti → itiha (bj: machasaṁ) | Iti → B. adds ha. (pts note)เมื่อพระผู้มีพระภาคทรงพิจารณาเห็นดังนี้ พระทัยก็น้อมไปเพื่อการขวนขวายน้อย มิได้น้อมไปเพื่อแสดงธรรม
Atha kho brahmuno sahampatissa bhagavato cetasā cetoparivitakkamaññāya etadahosi:
cetoparivitakkamaññāya → ceto parivitakkamaññāya (bjt) | cetoparivitakkamaññāya etadahosi → ceto parivitakkam aññāya etad ahosi (pts)ครั้งนั้น ท้าวสหัมบดีพรหมทราบความรำพึงของพระผู้มีพระภาคด้วยใจแล้ว ได้มีความคิดดังนี้ว่า
“nassati vata bho loko, vinassati vata bho loko, yatra hi nāma tathāgatassa arahato sammāsambuddhassa appossukkatāya cittaṁ namati, no dhammadesanāyā”ti.
namati → namissati (?) | namati → namissati (cck: ?) | dhammadesanāyāti → dhamma-desanāyā ti (pts)“ท่านผู้เจริญทั้งหลาย โลกจะฉิบหายหนอ โลกจะพินาศหนอ เพราะพระตถาคตอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้า ทรงน้อมพระทัยไปเพื่อการขวนขวายน้อย มิได้น้อมพระทัยไปเพื่อแสดงธรรม”
Atha kho brahmā sahampati—seyyathāpi nāma balavā puriso samiñjitaṁ vā bāhaṁ pasāreyya, pasāritaṁ vā bāhaṁ samiñjeyya; evameva—brahmaloke antarahito bhagavato purato pāturahosi.
samiñjitaṁ → sammiñjitaṁ (bj, sya-all, km, pts1ed, pts2ed) | samiñjeyya evameva → sammiñjeyya evam evaṁ (pts) | sammiñjitaṁ → samiñjitaṁ (bj: machasaṁ) | samiñjitaṁ → sammiñjitaṁ (cck: sī. syā. kaṁ. pī.) | pāturahosi → pātur ahosi (pts)จึงหายตัวจากพรหมโลก มาปรากฏอยู่ ณ เบื้องพระพักตร์พระผู้มีพระภาค เหมือนบุรุษผู้มีกำลังเหยียดแขนออกหรือคู้แขนเข้า ฉะนั้น
Atha kho brahmā sahampati ekaṁsaṁ uttarāsaṅgaṁ karitvā dakkhiṇajāṇumaṇḍalaṁ pathaviyaṁ nihantvā yena bhagavā tenañjaliṁ paṇāmetvā bhagavantaṁ etadavoca:
pathaviyaṁ → paṭhaviyaṁ (bj) | dakkhiṇajāṇumaṇḍalaṁ pathaviyaṁ → dakkhiṇajānumaṇḍalaṁ paṭhaviyaṁ (sya-all) | dakkhiṇajāṇumaṇḍalaṁ → dakkhiṇajānumaṇḍalaṁ (pts) | paṇāmetvā bhagavantaṁ etadavoca → pamāmetvā bhagavantam etad avoca (pts) | dakkhiṇajāṇumaṇḍalaṁ → dakkhiṇa-jānu-maṇḍalaṁ (pts) | tenañjaliṁ paṇāmetvā bhagavantaṁ etadavoca → ten-añjaliṁ pamāmetvā bhagavantam etad avoca (pts)แล้วห่มผ้าเฉวียงบ่าข้างหนึ่ง คุกเข่าเบื้องขวาลงบนแผ่นดิน ประนมมือ ไปทางที่พระผู้มีพระภาคประทับอยู่ ได้กราบทูลดังนี้ว่า
“desetu, bhante, bhagavā dhammaṁ, desetu sugato dhammaṁ.
bhante → B. omits bhante. (pts note)“ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ขอพระผู้มีพระภาคได้โปรดแสดงธรรม ขอพระสุคตได้โปรดแสดงธรรม
Santi sattā apparajakkhajātikā, assavanatā dhammassa parihāyanti.
assavanatā → assavaṇatā (bj) | Santi → B. adds dha. (pts note) | apparajakkhajātikā → . S3 -rajakkhi-. (pts note) | assavanatā → SS. assavantā (see above, Māra-S. I. 5). (pts note) | parihāyanti → S2 pahāyanti. (pts note)เพราะสัตว์ ทั้งหลายผู้มีกิเลสดุจธุลีในตาน้อยมีอยู่ สัตว์เหล่านั้นย่อมเสื่อมเพราะไม่ได้สดับธรรม
Bhavissanti dhammassa aññātāro”ti.
aññātāroti → aññātāro ti (pts)เพราะจักมีผู้รู้ธรรม”
Idamavoca brahmā sahampati, idaṁ vatvā athāparaṁ etadavoca:
idamavoca → idam avoca (pts) | athāparaṁ etadavoca → athāparam etad avoca (pts)ท้าวสหัมบดีพรหมกราบทูลดังนี้แล้ว ได้กล่าวคาถาอื่นอีกว่า
“Pāturahosi magadhesu pubbe, dhammo asuddho samalehi cintito;
pāturahosi → pātur ahosi (pts)ในกาลก่อนธรรมที่ไม่บริสุทธิ์ อันคนผู้มีมลทินคิดค้นไว้ ปรากฏในแค้วมคธ Apāpuretaṁ amatassa dvāraṁ, suṇantu dhammaṁ vimalenānubuddhaṁ.
Apāpuretaṁ → avāpuretaṁ (bj, pts1ed) | apāpuretaṁ → avāpuretaṁ (bj, pts) | avāpuretaṁ → apāpuretaṁ (bj: machasaṁ, syā) | Apāpuretaṁ → avāpuretaṁ (cck: sī.) | avāpur-etaṁ → B. C. apāpure-. (pts note)พระองค์โปรดทรงเปิดประตูอมตะนั้นเถิด ขอเหล่าสัตว์จงฟังธรรมที่พระสัมพุทธเจ้าผู้ปราศจากมลทิน ได้ตรัสรู้แล้วตามลำดับSele yathā pabbatamuddhaniṭṭhito, yathāpi passe janataṁ samantato;
pabbatamuddhaniṭṭhito → pabbata-muddhani ṭhito (pts) janataṁ → S1-2 jantum; S3 jantam corrected into janataṁ. (pts note) | yathāpi → yathā pi (pts)ข้าแต่พระองค์ผู้มีปัญญาดี มีพระสมันตจักษุ บุรุษผู้ยืนอยู่บนยอดเขาศิลาล้วน พึงเห็นหมู่ชนได้โดยรอบ ฉันใด Tathūpamaṁ dhammamayaṁ sumedha, pāsādamāruyha samantacakkhu;
sumedha → sumedhaso (sya-all) pāsādamāruyha → pāsādam āruyha (pts)พระองค์ผู้หมดความเศร้าโศกแล้ว ก็ฉันนั้น เสด็จขึ้นสู่ปราสาทคือธรรมแล้ว Sokāvatiṇṇaṁ janatamapetasoko, avekkhassu jātijarābhibhūtaṁ.
Sokāvatiṇṇaṁ → sokāvakiṇṇaṁ (cck: sī.) | janatam → S1 jataṁ; S2 taṁ. (pts note) | janatamapetasoko → janatam apetasoko (pts) jātijarābhibhūtaṁ → jātijarābhibhūtanti (bj, sya-all) | jātijarābhibhūtaṁ → jātijarābhibhūtan ti (pts)จักได้เห็นหมู่ชนผู้ตกอยู่ในความเศร้าโศก และถูกชาติ ชราครอบงำได้ชัดเจนUṭṭhehi vīra vijitasaṅgāma, satthavāha anaṇa vicara loke;
vīra → cīra (bj) anaṇa → aṇaṇa (rūpasiddhiṭīkā) | anaṇa → aṇaṇa (cck: rūpasiddhiṭīkā)ข้าแต่พระองค์ผู้แกล้วกล้า ผู้ชนะสงคราม ผู้นำหมู่ ผู้ไม่มีหนี้ ขอพระองค์โปรดลุกขึ้นเสด็จจาริกไปในโลก Desassu bhagavā dhammaṁ, aññātāro bhavissantī”ti.
Desassu → desetu (sya-all, km, pts1ed, mr) | desassu → desetu (sya-all, pts) | desassu → desetu (bj: syā, PTS) | Desassu → desetu (cck: syā. kaṁ. pī. ka.) | dhammaṁ → dhammam (pts) ti → This gāthā is to be found in B. only. (pts note) | bhavissantīti → bhavissantī ti (pts)ข้าแต่พระผู้มีพระภาค ขอพระองค์โปรดจงทรงแสดงธรรม เพราะจักมีผู้รู้ธรรม
Atha kho bhagavā brahmuno ca ajjhesanaṁ viditvā sattesu ca kāruññataṁ paṭicca buddhacakkhunā lokaṁ volokesi.ลำดับนั้น พระผู้มีพระภาคทรงทราบคำทูลอาราธนาของพรหม และเพราะ ความมีพระมหากรุณาในหมู่สัตว์ ทรงตรวจดูโลกด้วยพุทธจักษุ
Addasā kho bhagavā buddhacakkhunā lokaṁ volokento satte apparajakkhe mahārajakkhe tikkhindriye mudindriye svākāre dvākāre suviññāpaye duviññāpaye, appekacce paralokavajjabhayadassāvine viharante, appekacce na paralokavajjabhayadassāvine viharante.
paralokavajjabhayadassāvine → … dassāvino (bj, sya-all, km, pts1ed) | paralokavajjabhayadassāvine → paralokavajjabhayadassāvino (bj) | paralokavajjabhayadassāvino → bhayadassāvine (bj: machasaṁ) | paralokavajjabhayadassāvine → dassāvino (cck: sī. syā. kaṁ. pī.) | mudindriye → S1-2 mutindriye. (pts note) | duviññāpaye → B. omits dvākāre duviññāpaye here and further on. (pts note) | paralokavajjabhayadassāvine → paraloka-vajja-bhaya-dassāvino (pts)เมื่อพระผู้มี พระภาคทรงตรวจดูโลกด้วยพุทธจักษุ ได้ทรงเห็นสัตว์ทั้งหลายผู้มีกิเลสดุจธุลีในตา น้อย มีกิเลสดุจธุลีในตามาก มีอินทรีย์แก่กล้า มีอินทรีย์อ่อน มีอาการดี มีอาการ ทราม สอนให้รู้ได้ง่าย สอนให้รู้ได้ยาก บางพวกมักเห็นปรโลกและโทษว่าน่ากลัวก็มี บางพวกมักไม่เห็นปรโลกและโทษว่าน่ากลัวก็มี
Seyyathāpi nāma uppaliniyaṁ vā paduminiyaṁ vā puṇḍarīkiniyaṁ vā appekaccāni uppalāni vā padumāni vā puṇḍarīkāni vā udake jātāni udake saṁvaḍḍhāni udakānuggatāni anto nimuggaposīni, appekaccāni uppalāni vā padumāni vā puṇḍarīkāni vā udake jātāni udake saṁvaḍḍhāni samodakaṁ ṭhitāni, appekaccāni uppalāni vā padumāni vā puṇḍarīkāni vā udake jātāni udake saṁvaḍḍhāni udakā accuggamma ṭhitāni anupalittāni udakena;
ṭhitāni → tiṭṭhanti (bj, sya-all, km, pts1ed) | saṁvaḍḍhāni → saṁvaddhāni (bj, pts) | udakā → udakaṁ (sya-all) | jātāni → jatāni (pts) | puṇḍarīkāni → puṇḍarikāni (pts) | saṁvaḍḍhāni samodakaṁ → saṁvaddhāni samodakam (pts) | ṭhitāni → tiṭṭhanti (pts) | udakānuggatāni → udakānugatāni (bj: syā) | ṭhitāni → tiṭṭhanti (bj: sīmu7, syā, PTS) | ṭhitāni → tiṭṭhanti (cck: sī. syā. kaṁ. pī.) | saṁvaddhāni → S3 samvaṭṭāni here and further on. (pts note) | anto-nimuggaposīni → So C.; S2 -posinī; S1 -lepāsinī; B. -āpesini. (pts note) | udakā → SS. udakaṁ-. (pts note) | tiṭṭhanti → B. thitāni. (pts note) | udakānuggatāni anto nimuggaposīni → udakānugatāni antonimmuggaposīni (th)มีอุปมาเหมือนในกออุบล ในกอปทุม ในกอปุณฑริก ดอกอุบล ดอกปทุม ดอกปุณฑริก บางดอกที่เกิดในน้ำ เจริญในน้ำ ยังไม่พ้นน้ำ จมอยู่ในน้ำ มีน้ำเลี้ยงอยู่ ดอกอุบล ดอกปทุม ดอกปุณฑริก บางดอกที่เกิดในน้ำ เจริญในน้ำ อยู่เสมอน้ำ ดอกอุบล ดอกปทุม ดอกปุณฑริก บางดอกที่เกิดในน้ำ เจริญในน้ำ ขึ้นพ้นน้ำ ไม่แตะน้ำ ฉันใด
evameva bhagavā buddhacakkhunā lokaṁ volokento addasa satte apparajakkhe mahārajakkhe tikkhindriye mudindriye svākāre dvākāre suviññāpaye duviññāpaye, appekacce paralokavajjabhayadassāvine viharante, appekacce na paralokavajjabhayadassāvine viharante.
paralokavajjabhayadassāvine → paralokavajjabhayadassāvino (bj) | viharante → [ (bj: ] antarita pāṭho sīhaḷapotthakesu na dissate.) | evameva → evamevaṁ (bjt) | evameva → evam eva (pts)พระผู้มีพระภาคทรงตรวจดูโลกด้วยพุทธจักษุ ได้เห็นสัตว์ทั้งหลายผู้มีกิเลสดุจ ธุลีในตาน้อย มีกิเลสดุจธุลีในตามาก มีอินทรีย์แก่กล้า มีอินทรีย์อ่อน มีอาการดี มีอาการทราม สอนให้รู้ได้ง่าย สอนให้รู้ได้ยาก บางพวกมักเห็นปรโลกและโทษว่า เป็นสิ่งที่น่ากลัวก็มี บางพวกมักไม่เห็นปรโลกและโทษว่าเป็นสิ่งที่น่ากลัวก็มี ฉันนั้น
Disvāna brahmānaṁ sahampatiṁ gāthāya paccabhāsi:
brahmānaṁ → brahmānam (pts)ครั้นทรงเห็นแล้ว ได้ตรัสตอบท้าวสหัมบดีพรหมด้วยพระคาถาว่า
“Apārutā tesaṁ amatassa dvārā, ye sotavanto pamuñcantu saddhaṁ;
tesaṁ → te (bj: syā) | dvārā → SS. add Brahmā. (pts note) | tesaṁ → tesam (pts) pamuñcantu → pamañcantu (sya-all); pamuccantu (pts)สัตว์ทั้งหลายเหล่าใดจะฟัง จงปล่อยศรัทธาเถิด เราได้เปิดประตูอมตะแก่สัตว์ทั้งหลายเหล่านั้นแล้ว Vihiṁsasaññī paguṇaṁ na bhāsiṁ, dhammaṁ paṇītaṁ manujesu brahme”ti.
vihiṁsasaññī → S1-2 vihiññāsaññī. (pts note) | bhāsiṁ → B. C nabhāsi. (pts note) | paguṇaṁ → paguṇam (pts) paṇītaṁ → paṇitam (pts) | brahmeti → brahme ti (pts)ท่านพรหม เพราะเราสำคัญว่าจะลำบาก จึงมิได้แสดงธรรมที่ประณีตคล่องแคล่ว ในหมู่มนุษย์
Atha kho brahmā sahampati “katāvakāso khomhi bhagavatā dhammadesanāyā”ti bhagavantaṁ abhivādetvā padakkhiṇaṁ katvā tatthevantaradhāyīti.
kho → S2-3 omit kho. (pts note) | ti → The same text is to be found in the Mahāvaggo of the Vinaya at the beginning where it is entitled: Brahmāyācana-gāthā. (pts note) | khomhi bhagavatā dhammadesanāyāti bhagavantaṁ → kho mhi bhagavato dhammadesanāyā ti bhagavantam (pts) | tatthevantaradhāyīti → tatth-ev-antaradhāyī ti (pts)ลำดับนั้น ท้าวสหัมบดีพรหมคิดว่า “พระผู้มีพระภาคได้ทรงประทานโอกาส แก่เรา เพื่อจะทรงแสดงธรรมแล้ว” จึงถวายอภิวาทพระผู้มีพระภาค กระทำ ประทักษิณแล้วหายตัวไป ณ ที่นั้นแล