Parosahassasutta๘ ปโรสหัสสสูตร
Ekaṁ samayaṁ bhagavā sāvatthiyaṁ viharati jetavane anāthapiṇḍikassa ārāme mahatā bhikkhusaṅghena saddhiṁ aḍḍhatelasehi bhikkhusatehi.
aḍḍhatelasehi → aḍḍhateḷasehi (bj); aḍḍhaterasehi (sya-all) | bhikkhusaṅghena → bhikkhusaṁghena (ms2005)สมัยหนึ่ง พระผู้มีพระภาคประทับอยู่ ณ พระเชตวัน อารามของ อนาถบิณฑิกเศรษฐี เขตกรุงสาวัตถี พร้อมกับภิกษุสงฆ์หมู่ใหญ่ ๑,๒๕๐ รูป
Tena kho pana samayena bhagavā bhikkhū nibbānapaṭisaṁyuttāya dhammiyā kathāya sandasseti samādapeti samuttejeti sampahaṁseti.
nibbānapaṭisaṁyuttāya → nibbāṇapaṭisaṁyuttāya (bj) | nibbāṇapaṭisaṁyuttāya → nibbānasaṁyuttāya (bj: machasaṁ)สมัยนั้น พระผู้มีพระภาคทรงชี้แจงให้ภิกษุทั้งหลายเห็นชัด ชวนใจให้อยากรับเอาไป ปฏิบัติ เร้าใจให้อาจหาญแกล้วกล้า ปลอบชโลมใจให้สดชื่นร่าเริงด้วยธรรมีกถา อันประกอบด้วยนิพพาน
Te ca bhikkhū aṭṭhiṁ katvā manasi katvā sabbacetasā samannāharitvā ohitasotā dhammaṁ suṇanti.
aṭṭhiṁ katvā manasi katvā → aṭṭhikatvā manasikatvā (bj) | aṭṭhiṁ katvā → aṭṭhikatvā (pts) | sabbacetasā → sabbacetaso (pts) | aṭṭhiṁ katvā manasi katvā sabbacetasā → aṭṭhikatvā manasikatvā sabbacetaso (th) | aṭṭhiṁ katvā → aṭṭhi-katvā (pts) | sabbacetasā → sabba-cetaso (pts) | dhammaṁ → dhammam (pts)ส่วนภิกษุเหล่านั้นต่างก็ใส่ใจให้สำเร็จประโยชน์ น้อมนึก มาด้วยความเต็มใจ เงี่ยโสตสดับธรรมอยู่
Atha kho āyasmato vaṅgīsassa etadahosi:
etadahosi → etad ahosi (pts)ครั้งนั้น ท่านพระวังคีสะได้มีความคิดดังนี้ว่า
“ayaṁ kho bhagavā bhikkhū nibbānapaṭisaṁyuttāya dhammiyā kathāya sandasseti samādapeti samuttejeti sampahaṁseti.
nibbānapaṭisaṁyuttāya → nibbāṇapaṭisaṁyuttāya (bj) | nibbānapaṭisaṁyuttāya → nibbāna-paṭisaṁyuttāya (pts)“พระผู้มีพระภาคนี้ทรงชี้แจงให้ ภิกษุทั้งหลายเห็นชัด ชวนใจให้อยากรับเอาไปปฏิบัติ เร้าใจให้อาจหาญแกล้วกล้า ปลอบชโลมใจให้สดชื่นร่าเริงด้วยธรรมีกถาอันประกอบด้วยนิพพาน
Te ca bhikkhū aṭṭhiṁ katvā manasi katvā sabbacetasā samannāharitvā ohitasotā dhammaṁ suṇanti.
aṭṭhiṁ katvā → aṭṭhikatvā (pts) | sabbacetasā → sabbacetaso (pts) | aṭṭhiṁ katvā manasi katvā sabbacetasā → aṭṭhikatvā manasikatvā sabbacetaso (bjt, th) | aṭṭhiṁ katvā → aṭṭhi-katvā (pts) | sabbacetasā → sabba-cetaso (pts)ส่วนภิกษุเหล่านั้น ต่างก็ใส่ใจให้สำเร็จประโยชน์ น้อมนึกมาด้วยความเต็มใจ เงี่ยโสตสดับธรรมอยู่
Yannūnāhaṁ bhagavantaṁ sammukhā sāruppāhi gāthāhi abhitthaveyyan”ti.
sāruppāhi → sarūpāhi (bj, sya-all, pts) | yannūnāhaṁ → yaṁnūnāhaṁ (my) | yannūnāhaṁ bhagavantaṁ → yaṁ nūnāhaṁ bhagavantam (pts)ทางที่ดีเราควรจะสรรเสริญพระผู้มีพระภาค ด้วยคาถาทั้งหลายอันสมควร ณ ที่เฉพาะ พระพักตร์เถิด”
Atha kho āyasmā vaṅgīso uṭṭhāyāsanā ekaṁsaṁ uttarāsaṅgaṁ karitvā yena bhagavā tenañjaliṁ paṇāmetvā bhagavantaṁ etadavoca:
tenañjaliṁ paṇāmetvā → tenañjalimpaṇāmetvā (bjt, th) | ekaṁsaṁ uttarāsaṅgaṁ → ekaṁsam uttarā saṅgaṁ (pts) | tenañjaliṁ → ten-añjaliṁ (pts) | bhagavantaṁ etadavoca → bhagavantam etad avoca (pts)ครั้งนั้น ท่านพระวังคีสะลุกขึ้นจากอาสนะ ห่มผ้าเฉวียงบ่า ประนมมือไปทาง ที่พระผู้มีพระภาคประทับอยู่ ได้กราบทูลพระผู้มีพระภาคดังนี้ว่า
“paṭibhāti maṁ, bhagavā, paṭibhāti maṁ, sugatā”ti.
maṁ sugatāti → mam sugatā ti (pts)“ข้าแต่พระผู้มี พระภาค เนื้อความนี้ย่อมปรากฏแก่ข้าพระองค์ ข้าแต่พระสุคต เนื้อความนี้ย่อม ปรากฏแก่ข้าพระองค์”
“Paṭibhātu taṁ, vaṅgīsā”ti bhagavā avoca.
vaṅgīsāti → vaṅgīsā ti (pts)พระผู้มีพระภาคตรัสว่า “เนื้อความนั้นจงปรากฏแก่เธอเถิด วังคีสะ”
Atha kho āyasmā vaṅgīso bhagavantaṁ sammukhā sāruppāhi gāthāhi abhitthavi:
sāruppāhi → sarūpāhi (bj, sya-all, pts)ครั้งนั้น ท่านพระวังคีสะได้ทูลสรรเสริญพระผู้มีพระภาค ด้วยคาถาทั้งหลาย อันสมควร ณ ที่เฉพาะพระพักตร์ว่า
“Parosahassaṁ bhikkhūnaṁ, sugataṁ payirupāsati;
parosahassaṁ → parosahassa (th) payirupāsati → payirūpāsati (pts)ภิกษุกว่า ๑,๐๐๐ รูป เข้าไปเฝ้าพระสุคต Desentaṁ virajaṁ dhammaṁ, nibbānaṁ akutobhayaṁ.
nibbānaṁ akutobhayaṁ → nibbānam akutobhayam (pts)ผู้ทรงแสดงพระธรรมอันปราศจากธุลี คือนิพพานอันไม่มีภัยแต่ที่ไหนSuṇanti dhammaṁ vimalaṁ, sammāsambuddhadesitaṁ;
sammāsambuddhadesitaṁ → sammāsambuddha-desitaṁ (pts)ภิกษุทั้งหลายฟังธรรมอันปราศจากมลทิน ซึ่งพระสัมมาสัมพุทธเจ้าทรงแสดงแล้ว Sobhati vata sambuddho, bhikkhusaṅghapurakkhato.
bhikkhusaṅghapurakkhato → bhikkhusaṁghapurakkhato (ms2005) | bhikkhusaṅghapurakkhato → bhikkhusaṅgha-purakkhato (pts)พระสัมมาสัมพุทธเจ้าผู้มีหมู่ภิกษุแวดล้อมทรงงดงามจริงNāganāmosi bhagavā, isīnaṁ isisattamo;
nāganāmosi → nāganāmo si (pts) isīnaṁ → isīnam (pts)พระผู้มีพระภาคทรงพระนามว่านาคะ เป็นพระฤๅษีผู้สูงสุดกว่าฤๅษีทั้งหลาย Mahāmeghova hutvāna, sāvake abhivassati.
mahāmeghova → mahāmegho va (pts) sāvake → S1 sāvako. (pts note)ทรงโปรยฝนอมตธรรม ให้ตกรดพระสาวกทั้งหลายDivāvihārā nikkhamma, satthudassanakamyatā;
satthudassanakamyatā → satthudassanakāmatā (sya-all, km) | satthudassanakamyatā → satthudassanakāmatā (bj: syā) | satthudassanakamyatā → satthudassanakāmatā (cck: sī. syā. kaṁ.) | satthudassanakamyatā → So B. S1; S3 -kāmatā. (pts note)ข้าแต่พระมหาวีระเจ้า วังคีสะสาวกของพระองค์ ประสงค์จะเฝ้าพระศาสดาจึงออกจากที่พักกลางวัน Sāvako te mahāvīra, pāde vandati vaṅgiso”ti.
vaṅgisoti kiṁ nu → vaṅgīsoti kinnu (bj, pts) | vaṅgisoti → vaṅgīsoti (cck, sya-all) | ti → Thera-g. 1238-1241. (pts note) | vaṅgisoti → vaṅgīso ti (pts)มาถวายบังคมพระยุคลบาทของพระองค์
“Kiṁ nu te, vaṅgīsa, imā gāthāyo pubbe parivitakkitā, udāhu ṭhānasova taṁ paṭibhantī”ti?
taṁ → S3 omits va. (pts note) | kiṁ nu → kinnu (bjt, pts) | ṭhānasova → ṭhānaso va (pts) | paṭibhantīti → paṭibhantī ti (pts)พระผู้มีพระภาคตรัสถามว่า “วังคีสะ คาถาเหล่านี้เธอตรึกตรองไว้ก่อนแล้ว หรือปรากฏแก่เธอโดยฉับพลันทันที”
“Na kho me, bhante, imā gāthāyo pubbe parivitakkitā, atha kho ṭhānasova maṁ paṭibhantī”ti.
maṁ → S3 omits va maṁ. (pts note) | ṭhānasova → ṭhānaso va (pts) | paṭibhantīti → paṭibhantī ti (pts)ท่านพระวังคีสะทูลตอบว่า “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ คาถาเหล่านี้ข้าพระองค์ มิได้ตรึกตรองไว้ก่อนเลย แต่ปรากฏแก่ข้าพระองค์โดยฉับพลันทันที”
“Tena hi taṁ, vaṅgīsa, bhiyyoso mattāya pubbe aparivitakkitā gāthāyo paṭibhantū”ti.
bhiyyoso mattāya → bhiyyosomattāya (my, bjt, pts) | tena hi → tenahi (th) | paṭibhantūti → patibhantū ti (pts)พระผู้มีพระภาคตรัสว่า “วังคีสะ ขอให้คาถาที่เธอไม่ได้ตรึกตรองไว้ก่อนเหล่านี้ จงปรากฏแก่เธอยิ่ง ๆ ขึ้นไปเถิด”
“Evaṁ, bhante”ti kho āyasmā vaṅgīso bhagavato paṭissutvā bhiyyoso mattāya bhagavantaṁ pubbe aparivitakkitāhi gāthāhi abhitthavi:
bhiyyoso mattāya → bhiyyosomattāya (my, bjt) | evaṁ bhanteti → evam bhante ti (pts) | bhiyyoso mattāya bhagavantaṁ → bhiyyosomattāya bhagavantam (pts)ท่านพระวังคีสะทูลรับสนองพระดำรัสแล้ว ได้ทูลสรรเสริญพระผู้มีพระภาคด้วย คาถาทั้งหลาย ซึ่งตนไม่ได้ตรึกตรองไว้ก่อน ยิ่งขึ้นไปอีกว่า
“Ummaggapathaṁ mārassa abhibhuyya, carasi pabhijja khilāni;
Ummaggapathaṁ → ummaggasathaṁ (bj); ummaggasataṁ (sya-all, km, mr) | ummaggapathaṁ → ummaggasataṁ (sya-all) | ummaggapathaṁ → ummaggasathaṁ (bj: sī.pævi, sī.pavi) | Ummaggapathaṁ → ummaggasataṁ (cck: syā. kaṁ. ka.) | ummaggasataṁ → a. evaṁ. yu. ummaggapathaṁ (sya-all note) | Ummaggapatham → S1 ummaṅga-; S1-3 and C. -sataṁ. (pts note) carasi → carati (bj, cck) | khilāni → khīlāni (sya-all) | khilāni → khīlāni (bj: syā)พระสัมมาสัมพุทธเจ้าทรงครอบงำทางเป็นที่เกิดขึ้นแห่งมาร ทรงทำลายกิเลสเครื่องตรึงใจดุจตะปู Taṁ passatha bandhapamuñcakaraṁ, asitaṁ bhāgaso pavibhajaṁ.
taṁ → tam (pts) pavibhajaṁ → pavibhajjaṁ (bjt, th, pts)ท่านทั้งหลายจงดูพระสัมมาสัมพุทธเจ้า ผู้ทรงทำการปลดเปลื้องกิเลสเป็นเครื่องผูก ผู้อันตัณหา มานะและทิฏฐิอิงอาศัยไม่ได้ ผู้ทรงจำแนกธรรมเป็นส่วน ๆ ได้นั้นOghassa nittharaṇatthaṁ, anekavihitaṁ maggaṁ akkhāsi;
oghassa → oghassa hi (bj, sya-all, pts) | hi → ‘hi’ iti natthi (bj: machasaṁ) | hi → B. omits hi. (pts note) maggaṁ → maggam (pts)ความจริง พระสัมมาสัมพุทธเจ้า ได้ตรัสทางไว้หลายอย่างเพื่อถอนโอฆกิเลส Tasmiñce amate akkhāte, dhammaddasā ṭhitā asaṁhīrā.
tasmiñce → tasmiṁ te (bj, pts) | te → tasmiṁ ce (bj: machasaṁ, syā) | te → B. ce. (pts note) asaṁhīrā → asaṁhirā (sya-all)หากพระสัมมาสัมพุทธเจ้าตรัสทางอมตะนั้นไว้แล้ว ภิกษุทั้งหลายผู้เห็นธรรม ก็ตั้งมั่นไม่หวั่นไหวPajjotakaro ativijjha, sabbaṭṭhitīnaṁ atikkamamaddasa;
ativijjha → ativijjha dhammaṁ (bj, sya-all, km, pts2ed) | dhammaṁ → dhammaṁ iti natthi (bj: machasaṁ, PTS) | ativijjha → ativijjha dhammaṁ (cck: sī. syā. kaṁ.) sabbaṭṭhitīnaṁ → dhammaṁ sabbadiṭṭhīnaṁ (sya-all) | sabbaṭṭhitīnaṁ → sabbadiṭṭhīnaṁ (bj: syā) | addasa → S1-3 atikkammaddā. (pts note) | sabbaṭṭhitīnaṁ atikkamamaddasa → sabbaṭṭhitīnam atikkamam addasa (pts)พระสัมมาสัมพุทธเจ้าผู้ทำแสงสว่างให้เกิด ทรงรู้แจ่มแจ้ง ได้เห็นนิพพานเป็นเหตุล่วงพ้นวิญญาณฐิติได้ทั้งหมด Ñatvā ca sacchikatvā ca, aggaṁ so desayi dasaddhānaṁ.
dasaddhānaṁ → dasaṭṭhānaṁ (sya-all, pts) | dasaddhānaṁ → dasaṭṭhānaṁ (bj: syā, PTS) | dasaṭṭhānaṁ → B. dasaddhānaṁ. (pts note)ครั้นทรงรู้และทำให้แจ้งจึงได้แสดงธรรมอันเลิศ แก่ภิกษุผู้เดินทางไกล ๑๐ รูปEvaṁ sudesite dhamme, ko pamādo vijānataṁ dhammaṁ;
sudesite → S1-3 sute desite. (pts note) pamādo vijānataṁ dhammaṁ → ko pamādo vijānataṁ (bj, sya-all, km) | vijānataṁ → vijānataṁ dhammaṁ (bj: machasaṁ, PTS) | dhammaṁ → ko pamādo vijānataṁ (cck: sī. syā. kaṁ.)เมื่อพระสัมมาสัมพุทธเจ้า ทรงแสดงธรรมไว้ดีอย่างนี้ ท่านผู้รู้แจ้งธรรมทั้งหลายจะมีความประมาทได้อย่างไร Tasmā hi tassa bhagavato sāsane, appamatto sadā namassamanusikkhe”ti.
ti → Thera-g 1242-1245. (pts note) | namassamanusikkheti → namassam anusikkhe ti (pts)เพราะเหตุนั้นแล ภิกษุผู้ไม่ประมาทในคำสอนของพระผู้มีพระภาค พระองค์นั้น พึงตั้งใจศึกษาทุกเมื่อ ปโรสหัสสสูตรที่ ๘ จบ