Dantabhūmisutta๑๒๕ ทันตภูมิสูตร
Evaṁ me sutaṁ—
evaṁ me → evamme (th) | evaṁ → evam (pts)ข้าพเจ้าได้สดับมาอย่างนี้
ekaṁ samayaṁ bhagavā rājagahe viharati veḷuvane kalandakanivāpe.สมัยหนึ่ง พระผู้มีพระภาคประทับอยู่ ณ พระเวฬุวัน สถานที่ให้เหยื่อกระแต เขตกรุงราชคฤห์
Tena kho pana samayena aciravato samaṇuddeso araññakuṭikāyaṁ viharati.
araññakuṭikāyaṁ → araññe kuṭikāyaṁ (sya-all)สมัยนั้น สมณุทเทสชื่ออจิรวตะ อยู่ในกระท่อมใกล้ป่า
Atha kho jayaseno rājakumāro jaṅghāvihāraṁ anucaṅkamamāno anuvicaramāno yena aciravato samaṇuddeso tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā aciravatena samaṇuddesena saddhiṁ sammodi.
tenupasaṅkami upasaṅkamitvā → ten upasaṁkami upasaṁkamitvā (pts)ครั้งนั้น พระราชกุมารนามว่าชยเสน ทรงดำเนินเล่นไปโดยลำดับ เข้าไปหาอจิรวตะ สมณุทเทสถึงที่อยู่
Sammodanīyaṁ kathaṁ sāraṇīyaṁ vītisāretvā ekamantaṁ nisīdi. Ekamantaṁ nisinno kho jayaseno rājakumāro aciravataṁ samaṇuddesaṁ etadavoca:
sāraṇīyaṁ → sārāṇīyaṁ (bj, sya-all, pts) | etadavoca → etad avoca (pts)ได้สนทนาปราศรัยพอเป็นที่บันเทิงใจ พอเป็นที่ระลึกถึงกัน แล้วประทับนั่ง ณ ที่สมควร ชยเสนราชกุมารได้รับสั่งกับอจิรวตะ สมณุทเทสว่า
“Sutaṁ metaṁ, bho aggivessana:
sutaṁ metaṁ → sutam me tam (pts)“ท่านอัคคิเวสสนะ ข้าพเจ้าได้สดับมาอย่างนี้ว่า
‘idha bhikkhu appamatto ātāpī pahitatto viharanto phuseyya cittassa ekaggatan’”ti.
ekaggatanti → ekaggatan ti (pts)‘ภิกษุในพระธรรมวินัยนี้ เป็นผู้ไม่ประมาท มีความเพียร อุทิศกายและใจอยู่ พึงบรรลุจิตเตกัคคตา(สภาวะที่จิตมีอารมณ์เดียว)ได้’ จริงหรือ”
“Evametaṁ, rājakumāra, evametaṁ, rājakumāra.
evametaṁ → evam etaṁ (pts)อจิรวตะ สมณุทเทสถวายพระพรว่า “พระราชกุมาร ข้อนี้เป็นอย่างนั้น
Idha bhikkhu appamatto ātāpī pahitatto viharanto phuseyya cittassa ekaggatan”ti.
ekaggatanti → ekaggatan ti (pts)ภิกษุในพระธรรมวินัยนี้ เป็นผู้ไม่ประมาท มีความเพียร อุทิศกายและใจอยู่ พึง บรรลุจิตเตกัคคตาได้”
“Sādhu me bhavaṁ aggivessano yathāsutaṁ yathāpariyattaṁ dhammaṁ desetū”ti.
yathāsutaṁ → yāthāsutaṁ (pts) | desetūti → desetīti (pts)“ดีละ ขอท่านอัคคิเวสสนะโปรดแสดงธรรมตามที่ได้สดับมา ตามที่ได้ศึกษา มาแก่ข้าพเจ้าเถิด”
“Na kho te ahaṁ, rājakumāra, sakkomi yathāsutaṁ yathāpariyattaṁ dhammaṁ desetuṁ.
desetuṁ ahañca hi → dassetuṁ ahañcarahi (sya-all)“พระราชกุมาร อาตมภาพไม่สามารถแสดงธรรมแก่พระองค์ตามที่ได้สดับมา ตามที่ได้ศึกษามา
Ahañca hi te, rājakumāra, yathāsutaṁ yathāpariyattaṁ dhammaṁ deseyyaṁ, tvañca me bhāsitassa atthaṁ na ājāneyyāsi; so mamassa kilamatho, sā mamassa vihesā”ti.
ahañca hi → ahaṁ carahi (bj) | tvañca → tavañca (sya-all) | carahi → ahañca hi (bj: sīmu, machasaṁ) | ahañca hi → ahañcarahi (th) | ahañca hi → ahañ carahi (pts) | tvañca → tvañ ca (pts) | mamassa → mam assa (pts) | mamassa vihesāti → mam assa vihesā ti (pts)เพราะถ้าอาตมภาพจะแสดงธรรมแก่พระองค์ตามที่ได้สดับมา ตามที่ได้ศึกษามา แต่พระองค์ไม่ทรงทราบอรรถแห่งภาษิตของอาตมภาพ ข้อนั้น จะเป็นความยาก จะเป็นความลำบากแก่อาตมภาพ”
“Desetu me bhavaṁ aggivessano yathāsutaṁ yathāpariyattaṁ dhammaṁ.
me → maṁ (pts)“ขอท่านอัคคิเวสสนะโปรดแสดงธรรมแก่ข้าพเจ้าตามที่ได้สดับมา ตามที่ได้ ศึกษามา
Appevanāmāhaṁ bhoto aggivessanassa bhāsitassa atthaṁ ājāneyyan”ti.
appevanāmāhaṁ → appevanāmahaṁ (sya-all, pts) | appevanāmāhaṁ → appeva nām ahaṁ (pts) | ājāneyyanti → ājāneyyan ti (pts)บางทีข้าพเจ้าอาจทราบอรรถแห่งภาษิตของท่านอัคคิเวสสนะก็ได้”
“Deseyyaṁ kho te ahaṁ, rājakumāra, yathāsutaṁ yathāpariyattaṁ dhammaṁ.“พระราชกุมาร อาตมภาพจะแสดงธรรมแก่พระองค์ตามที่ได้สดับมา ตามที่ ได้ศึกษามา
Sace me tvaṁ bhāsitassa atthaṁ ājāneyyāsi, iccetaṁ kusalaṁ;
icc → Sk here idh', and infra imetaṁ. (pts note) | iccetaṁ → etaṁ (pts)ถ้าพระองค์ทรงทราบอรรถแห่งภาษิตของอาตมภาพได้ นั่นแหละเป็น ความดี
no ce me tvaṁ bhāsitassa atthaṁ ājāneyyāsi, yathāsake tiṭṭheyyāsi, na maṁ tattha uttariṁ paṭipuccheyyāsī”ti.
yathāsake → yathā sake (bjt)ถ้าไม่ทรงทราบ ขอพระองค์พึงดำรงอยู่ในภาวะของพระองค์เถิด อย่าได้ ซักถามอาตมภาพในธรรมนั้นให้ยิ่งขึ้นไปเลย”
“Desetu me bhavaṁ aggivessano yathāsutaṁ yathāpariyattaṁ dhammaṁ.“ขอท่านอัคคิเวสสนะโปรดแสดงธรรมแก่ข้าพเจ้าตามที่ได้สดับมา ตามที่ได้ ศึกษามา
Sace ahaṁ bhoto aggivessanassa bhāsitassa atthaṁ ājānissāmi, iccetaṁ kusalaṁ;
ājānissāmi → ājāneyyāmi (sya-all, mr) | ājānissāmi → ājāneyyāmi (cck: ka.) | iccetaṁ → etaṁ (pts)ถ้าข้าพเจ้าทราบอรรถแห่งภาษิตของท่านอัคคิเวสสนะได้ นั่นเป็นความดี
no ce ahaṁ bhoto aggivessanassa bhāsitassa atthaṁ ājānissāmi, yathāsake tiṭṭhissāmi, nāhaṁ tattha bhavantaṁ aggivessanaṁ uttariṁ paṭipucchissāmī”ti.
tiṭṭhissāmi → tiṭṭheyyāmi (mr) | tiṭṭhissāmi → tiṭṭheyyāmi (cck: ka.) | yathāsake → yathā sake (bjt)ถ้าไม่ทราบ ข้าพเจ้าจะดำรงตนอยู่ในภาวะของตน ข้าพเจ้าจักไม่ซักถามท่าน อัคคิเวสสนะในธรรมนั้นให้ยิ่งขึ้นไป”
Atha kho aciravato samaṇuddeso jayasenassa rājakumārassa yathāsutaṁ yathāpariyattaṁ dhammaṁ desesi.ลำดับนั้น อจิรวตะ สมณุทเทสได้แสดงธรรมแก่ชยเสนราชกุมาร ตามที่ได้สดับมา ตามที่ได้ศึกษามา
Evaṁ vutte, jayaseno rājakumāro aciravataṁ samaṇuddesaṁ etadavoca:
etadavoca → etad avoca (pts)เมื่ออจิรวตะ สมณุทเทสกล่าวอย่างนั้นแล้ว ชยเสนราชกุมารได้ตรัสว่า
“aṭṭhānametaṁ, bho aggivessana, anavakāso yaṁ bhikkhu appamatto ātāpī pahitatto viharanto phuseyya cittassa ekaggatan”ti.
aṭṭhānametaṁ → aṭṭhānam etaṁ (pts) | ekaggatanti → ekaggatan ti (pts)“ท่านอัคคิเวสนะผู้เจริญ เป็นไปไม่ได้ที่ภิกษุผู้ไม่ประมาท มีความเพียร อุทิศกายและใจอยู่ พึงบรรลุจิตเตกัคคตาได้”
Atha kho jayaseno rājakumāro aciravatassa samaṇuddesassa aṭṭhānatañca anavakāsatañca pavedetvā uṭṭhāyāsanā pakkāmi.
aṭṭhānatañca anavakāsatañca → aṭṭhānattañca (sya-all) | aṭṭhānatañca anavakāsatañca → aṭṭhānañ ca anavakāsañ ca (pts) | uṭṭhāyāsanā → uṭṭhāy āsanā (pts)ต่อจากนั้น ชยเสนราชกุมารทรงประกาศความเป็นไปไม่ได้แก่อจิรวตะ สมณุทเทส ทรงลุกขึ้นจากที่ประทับแล้วเสด็จจากไป
Atha kho aciravato samaṇuddeso acirapakkante jayasene rājakumāre yena bhagavā tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā bhagavantaṁ abhivādetvā ekamantaṁ nisīdi.
tenupasaṅkami upasaṅkamitvā → ten upasaṁkami upasaṁkamitvā (pts)ครั้งนั้น เมื่อชยเสนราชกุมารเสด็จจากไปแล้วไม่นาน อจิรวตะ สมณุทเทสได้ เข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคถึงที่ประทับ ถวายอภิวาทพระผู้มีพระภาคแล้ว นั่ง ณ ที่สมควร
Ekamantaṁ nisinno kho aciravato samaṇuddeso yāvatako ahosi jayasenena rājakumārena saddhiṁ kathāsallāpo taṁ sabbaṁ bhagavato ārocesi.
aciravato → aggivessano (sya-all)ได้กราบทูลเรื่องที่ได้สนทนาปราศรัยกับชยเสนราชกุมารทั้งหมดนั้นแด่ พระผู้มีพระภาค
Evaṁ vutte, bhagavā aciravataṁ samaṇuddesaṁ etadavoca:
etadavoca → etad avoca (pts)เมื่ออจิรวตะ สมณุทเทสกราบทูลอย่างนี้แล้ว พระผู้มีพระภาคได้ตรัสอย่างนี้ว่า
“‘taṁ kutettha, aggivessana, labbhā.
kutettha → kut ettha (pts)“อัคคิเวสสนะ ชยเสนราชกุมารพึงได้ประโยชน์จากข้อความนั้นในภาษิตของเธอนี้ แต่ที่ไหน
Yaṁ taṁ nekkhammena ñātabbaṁ nekkhammena daṭṭhabbaṁ nekkhammena pattabbaṁ nekkhammena sacchikātabbaṁ taṁ vata jayaseno rājakumāro kāmamajjhe vasanto kāme paribhuñjanto kāmavitakkehi khajjamāno kāmapariḷāhena pariḍayhamāno kāmapariyesanāya ussuko ñassati vā dakkhati vā sacchi vā karissatī’ti—netaṁ ṭhānaṁ vijjati.
ussuko → ussukko (sabbattha) | ussukko → ussuko (bj: machasaṁ) | ussuko → ussukko (cck: sabbattha) | dakkhati → So Si Sky here; Sky infra dakkhīti. (pts note) | yaṁ → yan (pts) | netaṁ → n etaṁ (pts)เป็นไปไม่ได้ที่ชยเสนราชกุมาร ผู้ยังอยู่ท่ามกลางกาม ยังบริโภคกาม ถูกกามวิตกรุมเร้า ถูกความเร่าร้อนเพราะกามแผดเผา ยังขวนขวายในการแสวงหา กามอยู่ จักทรงรู้ ทรงเห็น หรือทรงทำให้แจ้งจิตเตกัคคตาที่บุคคลพึงรู้ พึงเห็น พึงบรรลุ พึงทำให้แจ้ง ด้วยเนกขัมมะ ได้
Seyyathāpissu, aggivessana, dve hatthidammā vā assadammā vā godammā vā sudantā suvinītā, dve hatthidammā vā assadammā vā godammā vā adantā avinītā.
adantā → adantāva (th) | seyyathāpissu → seyyathāpi ssu (pts)อัคคิเวสสนะ ช้างที่ควรฝึกคู่หนึ่ง ม้าที่ควรฝึกคู่หนึ่ง หรือโคที่ควร ฝึกคู่หนึ่ง ที่ผู้ฝึกฝึกดีแล้ว หัดดีแล้ว (กับ) ช้างที่ควรฝึกอีกคู่หนึ่ง ม้าที่ควรฝึก อีกคู่หนึ่ง หรือโคที่ควรฝึกอีกคู่หนึ่ง ที่เขาไม่ได้ฝึก ไม่ได้หัดเลย
Taṁ kiṁ maññasi, aggivessana,
kiṁ → kim (pts)เธอเข้าใจความ ข้อนั้นว่าอย่างไร
ye te dve hatthidammā vā assadammā vā godammā vā sudantā suvinītā, api nu te dantāva dantakāraṇaṁ gaccheyyuṁ, dantāva dantabhūmiṁ sampāpuṇeyyun”ti?
gaccheyyuṁ dantāva → gaccheyyaṁ dantā va (pts) | sampāpuṇeyyunti → sampāpuṇeyyun ti (pts)คือ ช้างที่ควรฝึก ม้าที่ควรฝึก หรือโคที่ควรฝึก คู่ที่ผู้ฝึกฝึกดีแล้ว หัดดีแล้ว นั่นแหละ จะเรียนรู้เหตุการณ์ที่ผู้ฝึกฝึกแล้ว พึงสำเร็จภูมิที่ผู้ฝึกฝึกแล้ว ได้ไหม”
“Evaṁ, bhante”.
evaṁ → evam (pts)“ได้ พระพุทธเจ้าข้า”
“Ye pana te dve hatthidammā vā assadammā vā godammā vā adantā avinītā, api nu te adantāva dantakāraṇaṁ gaccheyyuṁ, adantāva dantabhūmiṁ sampāpuṇeyyuṁ, seyyathāpi te dve hatthidammā vā assadammā vā godammā vā sudantā suvinītā”ti?
pana te → panete (sya-all, pts) | gaccheyyuṁ adantāva → gaccheyyaṁ adantā va (pts) | pana te → pan ete (pts) | suvinītāti → suvinītā ti (pts)“ส่วนช้างที่ควรฝึก ม้าที่ควรฝึก หรือโคที่ควรฝึก คู่ที่เขาไม่ได้ฝึก ไม่ได้หัด แล้วเหล่านั้นนั่นแหละ จะเรียนรู้เหตุการณ์ที่ผู้ฝึกฝึกแล้ว จะสำเร็จภูมิที่ผู้ฝึกฝึกแล้ว เหมือนช้างที่ควรฝึก ม้าที่ควรฝึก หรือโคที่ควรฝึก คู่ที่ผู้ฝึกฝึกดีแล้ว หัดดีแล้ว เหล่านั้นได้ไหม”
“No hetaṁ, bhante”.
hetaṁ → h etaṁ (pts)“ไม่ได้ พระพุทธเจ้าข้า”
“Evameva kho, aggivessana, ‘yaṁ taṁ nekkhammena ñātabbaṁ nekkhammena daṭṭhabbaṁ nekkhammena pattabbaṁ nekkhammena sacchikātabbaṁ taṁ vata jayaseno rājakumāro kāmamajjhe vasanto kāme paribhuñjanto kāmavitakkehi khajjamāno kāmapariḷāhena pariḍayhamāno kāmapariyesanāya ussuko ñassati vā dakkhati vā sacchi vā karissatī’ti—netaṁ ṭhānaṁ vijjati.
kāmamajjhe → kāmanajjhe (pts) | ussuko → ussukko (bjt, th, pts) | evameva → evam eva (pts) | yaṁ → yan (pts) | netaṁ → n etaṁ (pts)“อัคคิเวสสนะ ฉันนั้นเหมือนกัน เป็นไปไม่ได้ที่ชยเสนราชกุมารผู้ยังอยู่ ท่ามกลางกาม ยังบริโภคกาม ถูกกามวิตกรุมเร้า ถูกความเร่าร้อนเพราะกาม แผดเผา ยังขวนขวายในการแสวงหากามอยู่ จักทรงรู้ ทรงเห็น หรือทรงทำให้ แจ้งจิตเตกัคคตาที่บุคคลพึงรู้ พึงเห็น พึงบรรลุ พึงทำให้แจ้ง ด้วยเนกขัมมะได้
Seyyathāpi, aggivessana, gāmassa vā nigamassa vā avidūre mahāpabbato.
mahāpabbato → mahā pabbato (pts)อัคคิเวสสนะ มีภูเขาใหญ่อยู่ไม่ไกลบ้านหรือนิคม
Tamenaṁ dve sahāyakā tamhā gāmā vā nigamā vā nikkhamitvā hatthavilaṅghakena yena so pabbato tenupasaṅkameyyuṁ; upasaṅkamitvā eko sahāyako heṭṭhā pabbatapāde tiṭṭheyya, eko sahāyako uparipabbataṁ āroheyya.
nigamā → nighā mā (pts) | hatthavilaṅghakena → So Sky Si; Bu hatthavilaṅgakenāti hatthaṁ gahetvā. (pts note) | heṭṭhā pabbatapāde → heṭṭhāpabbatapāde (th, pts) | tamenaṁ → tam enaṁ (pts) | tenupasaṅkameyyuṁ upasaṅkamitvā → ten upasaṁkameyyuṁ upasaṁkamitvā (pts)สหาย ๒ คน ออกจากบ้านหรือนิคมนั้นแล้วจูงมือกันเข้าไปยังที่ที่ภูเขาตั้งอยู่ สหายคนหนึ่งยืนอยู่ ที่เชิงภูเขาเบื้องล่าง สหายคนหนึ่งขึ้นไปบนภูเขา
Tamenaṁ heṭṭhā pabbatapāde ṭhito sahāyako uparipabbate ṭhitaṁ sahāyakaṁ evaṁ vadeyya:
vadeyya → vedayya (cck) | heṭṭhā pabbatapāde → heṭṭhāpabbatapāde (th) | tamenaṁ heṭṭhā pabbatapāde → tam enaṁ heṭṭhāpabbatapāde (pts)สหายคนที่ยืนอยู่ที่เชิงภูเขาเบื้อง ล่างจึงกล่าวกับสหายผู้ยืนอยู่บนภูเขานั้นอย่างนี้ว่า
‘yaṁ, samma, kiṁ tvaṁ passasi uparipabbate ṭhito’ti?
Yaṁ → So Si; Sky vadeyyāhaṁ. (pts note) | ṭhitoti → ṭhito (pts)‘เพื่อนเอ๋ย ท่านยืนอยู่บนภูเขา นั้น มองเห็นอะไรบ้าง’
So evaṁ vadeyya:สหายผู้ยืนอยู่บนภูเขานั้นตอบอย่างนี้ว่า
‘passāmi kho ahaṁ, samma, uparipabbate ṭhito ārāmarāmaṇeyyakaṁ vanarāmaṇeyyakaṁ bhūmirāmaṇeyyakaṁ pokkharaṇīrāmaṇeyyakan’ti.
pokkharaṇīrāmaṇeyyakanti → pokkharaṇirāmaṇeyyakanti (sya-all, pts) | uparipabbate → upari pabbate (bjt) | pokkharaṇīrāmaṇeyyakanti → pokkharaṇirāmaṇeyyakan ti (pts)‘เพื่อนเอ๋ย เรา ยืนอยู่บนภูเขาแล้ว ย่อมมองเห็นสวนอันน่ารื่นรมย์ ป่าไม้อันน่ารื่นรมย์ ภูมิ ประเทศอันน่ารื่นรมย์ และสระโบกขรณีอันน่ารื่นรมย์’
So evaṁ vadeyya:สหายผู้ยืนอยู่ที่เชิงภูเขาเบื้องล่างนั้นกล่าวอย่างนี้ว่า
‘aṭṭhānaṁ kho etaṁ, samma, anavakāso yaṁ tvaṁ uparipabbate ṭhito passeyyāsi ārāmarāmaṇeyyakaṁ vanarāmaṇeyyakaṁ bhūmirāmaṇeyyakaṁ pokkharaṇīrāmaṇeyyakan’ti.
pokkharaṇīrāmaṇeyyakanti → pokkharaṇirāmaṇeyyakanti (sya-all) | pokkharaṇīrāmaṇeyyakanti tamenaṁ → pokkharaṇirāmaṇeyyakan ti tam enaṁ (pts) | pokkharaṇīrāmaṇeyyakanti → pokkharaṇī rāmaṇeyyakanti (bjt)‘เพื่อนเอ๋ย เป็นไปไม่ได้ ที่ท่านยืนอยู่บนภูเขาแล้วจะพึงมองเห็นสวนอันน่ารื่นรมย์ ป่าไม้อันน่ารื่นรมย์ ภูมิ ประเทศอันน่ารื่นรมย์ และสระโบกขรณีอันน่ารื่นรมย์ได้’
Tamenaṁ uparipabbate ṭhito sahāyako heṭṭhimapabbatapādaṁ orohitvā taṁ sahāyakaṁ bāhāyaṁ gahetvā uparipabbataṁ āropetvā muhuttaṁ assāsetvā evaṁ vadeyya:
uparipabbate → uparipabbate sahāyo (sya-all) | sahāyako → (sya-all) | heṭṭhimapabbatapādaṁ → heṭṭhāpabbatapādaṁ (pts) | bāhāyaṁ → bāhāya (th, pts) | tamenaṁ → tam enaṁ (pts)สหายผู้ยืนอยู่บนภูเขา จึง ลงมายังเชิงภูเขาเบื้องล่างแล้วจูงแขนสหายคนนั้นให้ขึ้นไปบนภูเขาลูกนั้น ให้พัก เหนื่อยครู่หนึ่งแล้ว พึงกล่าวอย่างนี้ว่า
‘yaṁ, samma, kiṁ tvaṁ passasi uparipabbate ṭhito’ti?
ṭhitoti → ṭhito ti (pts)‘เพื่อนเอ๋ย ท่านยืนอยู่บนภูเขานั้น มอง เห็นอะไรบ้าง’
So evaṁ vadeyya:สหายคนนั้นตอบว่า
‘passāmi kho ahaṁ, samma, uparipabbate ṭhito ārāmarāmaṇeyyakaṁ vanarāmaṇeyyakaṁ bhūmirāmaṇeyyakaṁ pokkharaṇīrāmaṇeyyakan’ti.
pokkharaṇīrāmaṇeyyakanti → pokkharaṇirāmaṇeyyakanti (sya-all, pts) | pokkharaṇīrāmaṇeyyakanti → pokkharaṇirāmaṇeyyakan ti (pts)‘เพื่อนเอ๋ย เรายืนอยู่บนภูเขาแล้ว ย่อมมอง เห็นสวนอันน่ารื่นรมย์ ป่าไม้อันน่ารื่นรมย์ ภูมิประเทศอันน่ารื่นรมย์ และสระ โบกขรณีอันน่ารื่นรมย์’
So evaṁ vadeyya:สหายผู้ที่ขึ้นไปก่อนแล้วนั้นกล่าวอย่างนี้ว่า
‘idāneva kho te, samma, bhāsitaṁ—mayaṁ evaṁ ājānāma—
idāneva → idān eva (pts)‘เพื่อนเอ๋ย เรารู้คำที่ท่านกล่าว แล้วอย่างนี้บัดนี้เองว่า
aṭṭhānaṁ kho etaṁ samma, anavakāso yaṁ tvaṁ uparipabbate ṭhito passeyyāsi ārāmarāmaṇeyyakaṁ vanarāmaṇeyyakaṁ bhūmirāmaṇeyyakaṁ pokkharaṇīrāmaṇeyyakan’ti.
pokkharaṇīrāmaṇeyyakanti → pokkharaṇirāmaṇeyyakanti (sya-all) | vanarāmaṇeyyakaṁ bhūmirāmaṇeyyakaṁ pokkharaṇīrāmaṇeyyakanti idāneva → pokkharaṇirāmaṇeyyakan ti idān eva (pts)‘เพื่อนเอ๋ย เป็นไปไม่ได้ที่ท่านยืนอยู่บนภูเขาแล้ว จะพึงมองเห็นสวนอันน่ารื่นรมย์ ป่าไม้อันน่ารื่นรมย์ ภูมิประเทศอันน่ารื่นรมย์ และสระโบกขรณีอันน่ารื่นรมย์ได้’
Idāneva ca pana te bhāsitaṁ mayaṁ evaṁ ājānāma:
idāneva → idān eva (pts)และสหายผู้ขึ้นไปทีหลังนั้นกล่าวว่า ‘เรารู้คำที่ ท่านกล่าวอย่างนี้บัดนี้เหมือนกันว่า
‘passāmi kho ahaṁ, samma, uparipabbate ṭhito ārāmarāmaṇeyyakaṁ vanarāmaṇeyyakaṁ bhūmirāmaṇeyyakaṁ pokkharaṇīrāmaṇeyyakan’ti.
pokkharaṇīrāmaṇeyyakanti → pokkharaṇirāmaṇeyyakanti (sya-all) | vanarāmaṇeyyakaṁ bhūmirāmaṇeyyakaṁ pokkharaṇīrāmaṇeyyakanti → pokkharaṇirāmaṇeyyakan ti (pts)‘เพื่อนเอ๋ย เรายืนอยู่บนภูเขาแล้ว ย่อมมอง เห็นสวนอันน่ารื่นรมย์ ป่าไม้อันน่ารื่นรมย์ ภูมิประเทศอันน่ารื่นรมย์ และสระ โบกขรณีอันน่ารื่นรมย์ได้’
So evaṁ vadeyya:สหายผู้ที่ขึ้นไปก่อนแล้วนั้นจึงกล่าวอย่างนี้ว่า
‘tathā hi panāhaṁ, samma, iminā mahatā pabbatena āvuto daṭṭheyyaṁ nāddasan’ti.
āvuto → āvaṭo (bj-a, pts1ed); āvuṭo (sya-all, km, mr) | nāddasanti → nāddasanti evameva kho (bj, sya-all) | āvuto daṭṭheyyaṁ → āvuṭo diṭṭheyyaṁ (sya-all) | āvuto → āvaṭo (pts) | āvuto → āvaṭo (cck: sī. aṭṭha. pī.); āvuṭo (cck: syā. kaṁ. ka.) | āvaṭo → So Sk Bu; Si āvuṭo; Sy āvāṭo. (pts note) | kho → Sky omit these three words. (pts note) | nāddasanti → nāddasan ti evam eva kho (pts)‘เพื่อนเอ๋ย ความเป็นจริง เรา ถูกภูเขาใหญ่ลูกนี้กั้นไว้ จึงมองไม่เห็นสิ่งที่ควรเห็น’
Ato mahantatarena, aggivessana, ‘avijjākhandhena jayaseno rājakumāro āvuto nivuto ophuṭo pariyonaddho.
nivuto → nivuṭo (sya-all, km, pts1ed, mr) | ophuṭo → ovuto (bj); ovuṭo (sya-all, km, pts1ed) | āvuto nivuto ophuṭo → āvuṭo nivuṭo ovuṭo (sya-all); āvaṭo nivuṭo ovuṭo (pts) | āvuto → ovuṭo (bj: machasaṁ) | nivuto → nivuṭo (cck: syā. kaṁ. pī. ka.) | ophuṭo → ovuto (cck: sī.); ovuṭo (cck: syā. kaṁ. pī.) | + → kho (bjt, th, pts) | avijjākhandhena → avijjākkhandhena (th) | avijjākhandhena → avijākhandhena (pts)อัคคิเวสสนะ ฉันนั้นเหมือนกัน เป็นไปไม่ได้ที่ชยเสนราชกุมาร ผู้ถูก กองอวิชชาใหญ่ยิ่งกว่าภูเขาลูกนั้นกั้นไว้ ปิดบังไว้ รึงรัดไว้ ห่อหุ้มไว้
So vata yaṁ taṁ nekkhammena ñātabbaṁ nekkhammena daṭṭhabbaṁ nekkhammena pattabbaṁ nekkhammena sacchikātabbaṁ taṁ vata jayaseno rājakumāro kāmamajjhe vasanto kāme paribhuñjanto kāmavitakkehi khajjamāno kāmapariḷāhena pariḍayhamāno kāmapariyesanāya ussuko ñassati vā dakkhati vā sacchi vā karissatī’ti—netaṁ ṭhānaṁ vijjati.
dakkhati → dakkhiti (bj) | vijjati → vijjatīti (sya-all) | kāmamajjhe → kāmanajjhe (pts) | pariḍayhamāno → Si omits these two words. (pts note) | vijjati → So Sy; Sk Si vijjatīti. (pts note) | ussuko → ussukko (bjt, th, pts) | yaṁ taṁ → yantaṁ (th) | yaṁ → yan (pts) | netaṁ → n etaṁ (pts)ยังอยู่ ท่ามกลางกาม ยังบริโภคกาม ถูกกามวิตกรุมเร้า ถูกความเร่าร้อนเพราะกาม แผดเผา ยังขวนขวายในการแสวงหากาม จักทรงรู้ ทรงเห็น หรือทรงทำให้แจ้ง ซึ่งธรรมที่บุคคลพึงรู้ พึงเห็น พึงบรรลุ พึงทำให้แจ้งด้วยเนกขัมมะได้
Sace kho taṁ, aggivessana, jayasenassa rājakumārassa imā dve upamā paṭibhāyeyyuṁ, anacchariyaṁ te jayaseno rājakumāro pasīdeyya, pasanno ca te pasannākāraṁ kareyyā”ti.
paṭibhāyeyyuṁ → paṭibhāseyyuṁ (bj, sya-all, km, pts1ed) | paṭibhāyeyyuṁ anacchariyaṁ te → paṭibhāseyyuṁ anacchariyante (sya-all) | imā → ime (pts) | paṭibhāyeyyuṁ → paṭibhāseyyuṁ (pts) | paṭibhāyeyyuṁ → paṭibhāseyyuṁ (cck: sī. syā. kaṁ. pī.) | pasannākāraṁ → passannākāraṁ (pts)อัคคิเวสสนะ ถ้าเธอพึงอธิบายอุปมา ๒ ข้อนี้ให้แจ่มแจ้งแก่ชยเสน ราชกุมารได้ ชยเสนราชกุมารจะพึงเลื่อมใสเธออย่างน่าอัศจรรย์ และชยเสน ราชกุมารผู้เลื่อมใสแล้ว จะพึงแสดงอาการของบุคคลผู้เลื่อมใสแก่เธอ”
“Kuto pana maṁ, bhante, jayasenassa rājakumārassa imā dve upamā paṭibhāyissanti anacchariyā pubbe assutapubbā, seyyathāpi bhagavantan”ti?
paṭibhāyissanti → paṭibhāsissanti (bj, sya-all, pts) | paṭibhāyissanti → paṭibhāsissanti (cck: sī. syā. kaṁ. pī.) | bhagavantanti → bhagavantan ti (pts)อจิรวตะ สมณุทเทสกราบทูลว่า “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ข้าพระองค์ จักอธิบายอุปมา ๒ ข้อนี้ที่น่าอัศจรรย์ ที่ข้าพระองค์ยังไม่เคยได้สดับมาก่อน ให้แจ่มแจ้งแก่ชยเสนราชกุมาร เหมือนพระผู้มีพระภาคได้อย่างไรเล่า”
“Seyyathāpi, aggivessana, rājā khattiyo muddhāvasitto nāgavanikaṁ āmanteti:
āmanteti → āmantesi (sya-all) | muddhāvasitto → So Sky; Si m--ito. (pts note)พระผู้มีพระภาคตรัสว่า
‘ehi tvaṁ, samma nāgavanika, rañño nāgaṁ abhiruhitvā nāgavanaṁ pavisitvā āraññakaṁ nāgaṁ atipassitvā rañño nāgassa gīvāyaṁ upanibandhāhī’ti.
āraññakaṁ nāgaṁ → āraññanāgaṁ (sya-all) | ehi → (pts) | gīvāya → gīvāyaṁ (bj: sīmu, machasaṁ) | Tvaṁ → Si ehi tvaṁ. (pts note) | gīvāya → Si givāyaṁ. (pts note) | abhiruhitvā → abhirūhitvā (th)“อัคคิเวสสนะ กษัตราธิราชผู้ได้รับ มูรธาภิเษก แล้ว รับสั่งเรียกพรานผู้ชำนาญป่าที่ช้างอาศัยอยู่มาแล้วตรัสว่า ‘มา เถิดพ่อพรานช้างเพื่อนยาก ท่านจงขี่ช้างหลวงเข้าไปยังดงช้าง เห็นช้างป่าแล้ว จงคล้องมันผูกไว้ที่คอช้างหลวงเถิด’
‘Evaṁ, devā’ti kho, aggivessana, nāgavaniko rañño khattiyassa muddhāvasittassa paṭissutvā rañño nāgaṁ abhiruhitvā nāgavanaṁ pavisitvā āraññakaṁ nāgaṁ atipassitvā rañño nāgassa gīvāyaṁ upanibandhati.
kho → kho te (sya-all, km, mr) | āraññakaṁ nāgaṁ → āraññanāgaṁ (sya-all) | gīvāya → gīvāyaṁ (bj: sīmu, machasaṁ) | abhiruhitvā → abhirūhitvā (th)พรานป่าผู้เป็นควาญช้าง รับพระราชโองการ แล้ว จึงขี่ช้างหลวงเข้าไปยังดงช้าง เห็นช้างป่าแล้ว จึงคล้องมันผูกไว้ที่คอช้างหลวง
Tamenaṁ rañño nāgo abbhokāsaṁ nīharati.
tamenaṁ → tam enaṁ (pts)ช้างหลวงจึงนำช้างป่านั้นออกมาสู่ที่กลางแจ้งได้
Ettāvatā kho, aggivessana, āraññako nāgo abbhokāsaṁ gato hoti.
ettāvatā → ettāvatā ca (bj, pts) | abbhokāsaṁ gato → abbhokāsagato (sya-all) | ca → Si omits ca (pts note)ด้วยเหตุเพียงเท่านี้ ช้างป่าจึงมา อยู่กลางแจ้ง
Etthagedhā hi, aggivessana, āraññakā nāgā yadidaṁ—nāgavanaṁ.
etthagedhā → etagedhā (pts) | āraññakā nāgā → āraññako nāgo (pts) | Etthagedhā → etagedhā (cck: sī. pī.) | etagedhā → So Sky Bu (etagedhā ti etasmiṁ pavatte gedhā); Si ettha gedhā. (pts note) | nāgo → Sī ār--ā nāgā. (pts note)ความจริงช้างป่าทั้งหลายยังห่วงถิ่นคือดงช้างอยู่
Tamenaṁ nāgavaniko rañño khattiyassa muddhāvasittassa ārocesi:
ārocesi abbhokāsagato → āroceti ābbhokāsagato (bj) | ārocesi → āroceti (pts) | tamenaṁ → tam enaṁ (pts)พรานป่าผู้เป็น ควาญช้างจึงกราบทูลเรื่องนี้แด่กษัตราธิราชว่า
‘abbhokāsagato kho, deva, āraññako nāgo’ti.
kho → kho te (sya-all) | kho → kho te (cck: syā. kaṁ. ka.) | abbhokāsagato → ābbhokāsagato (bjt) | nāgoti → nāgo ti (pts)‘ขอเดชะ ช้างป่าของพระองค์มาอยู่ ที่กลางแจ้งแล้ว พระเจ้าข้า’
Atha kho aggivessana, tamenaṁ rājā khattiyo muddhāvasitto hatthidamakaṁ āmantesi:
atha kho aggivessana → (sya-all) | āmantesi → āmanteti (pts)ลำดับนั้น กษัตราธิราชจึงรับสั่งเรียกควาญช้างมาตรัสว่า
‘ehi tvaṁ, samma hatthidamaka, āraññakaṁ nāgaṁ damayāhi āraññakānañceva sīlānaṁ abhinimmadanāya āraññakānañceva sarasaṅkappānaṁ abhinimmadanāya āraññakānañceva darathakilamathapariḷāhānaṁ abhinimmadanāya gāmante abhiramāpanāya manussakantesu sīlesu samādapanāyā’ti.
samādapanāyā’ti → samādāpanāyāti (?) | samādapanāyā’’’ti → samādāpanāyāti (cck: ?) | āraññakānañceva → āraññakānañ eva (pts) | āraññakānañceva sarasaṅkappānaṁ → āraññakānañ eva sarasaṁkappānaṁ (pts)‘มาเถิดพ่อ ควาญช้าง ท่านจงฝึกช้างป่า จงไปเพื่อแก้ไขปกติของสัตว์ป่า แก้ไขความสับสน ของสัตว์ป่า และแก้ไขความกระวนกระวาย ความลำบากใจและความเร่าร้อนใจ ของสัตว์ป่า เพื่อให้ช้างป่านั้นยินดีในแดนบ้าน ให้เพลิดเพลินในปกติที่มนุษย์ ต้องการเถิด’
‘Evaṁ, devā’ti kho, aggivessana, hatthidamako rañño khattiyassa muddhāvasittassa paṭissutvā mahantaṁ thambhaṁ pathaviyaṁ nikhaṇitvā āraññakassa nāgassa gīvāyaṁ upanibandhati āraññakānañceva sīlānaṁ abhinimmadanāya āraññakānañceva sarasaṅkappānaṁ abhinimmadanāya āraññakānañceva darathakilamathapariḷāhānaṁ abhinimmadanāya gāmante abhiramāpanāya manussakantesu sīlesu samādapanāya.
pathaviyaṁ → paṭhaviyaṁ (bj) | upanibandhati → upari bandhati (bj) | pathaviyaṁ nikhaṇitvā → paṭhaviyaṁ nikkhanitvā (sya-all) | thambhaṁ pathaviyaṁ → thambaṁ paṭhaviyaṁ (pts) | āraññakassa → ārāññakassa (pts) | darathakilamathapariḷāhānaṁ → daratha kilamatha pariḷāhānaṁ (th) | gīvāyaṁ → gīvāya (pts) | āraññakānañceva → āraññakānañ eva (pts) | āraññakānañceva sarasaṅkappānaṁ → āraññakānañ eva sarasaṁkappānaṁ (pts)ควาญช้างรับพระราชโองการแล้ว จึงฝังเสาตะลุงใหญ่ลงในแผ่นดิน ล่ามคอ ช้างป่าไว้อย่างมั่นคง เพื่อแก้ไขปกติของสัตว์ป่า แก้ไขความสับสนของสัตว์ป่า และแก้ไขความกระวนกระวาย ความลำบากใจและความเร่าร้อนใจของสัตว์ป่า เพื่อให้ช้างป่านั้นยินดีในแดนบ้าน ให้เพลิดเพลินในปกติที่มนุษย์ต้องการ
Tamenaṁ hatthidamako yā sā vācā nelā kaṇṇasukhā pemanīyā hadayaṅgamā porī bahujanakantā bahujanamanāpā tathārūpāhi vācāhi samudācarati.
pemanīyā → pemaniyā (th) | tamenaṁ → tam enaṁ (pts)ควาญช้าง ร้องเรียกช้างป่านั้นด้วยคำไม่มีโทษ ไพเราะ น่ารัก จับใจ เป็นภาษาของชาวเมือง คนส่วนมากรักใคร่พอใจ
Yato kho, aggivessana, āraññako nāgo hatthidamakassa yā sā vācā nelā kaṇṇasukhā pemanīyā hadayaṅgamā porī bahujanakantā bahujanamanāpā tathārūpāhi vācāhi samudācariyamāno sussūsati, sotaṁ odahati, aññā cittaṁ upaṭṭhāpeti;
upaṭṭhāpeti → upaṭṭhapeti (bj, sya-all) | sussūsati → sussusati (sya-all, pts) | nelā → nela (pts) | upaṭṭhāpeti tamenaṁ → upaṭṭhapeti tam enaṁ (pts) | pemanīyā → pemaniyā (th)เพราะช้างป่าถูกควาญช้างร้องเรียกอยู่ด้วยคำไม่มีโทษ ไพเราะ น่ารัก จับใจ เป็นภาษาของชาวเมือง คนส่วนมากรักใคร่พอใจเห็นปานนั้น ช้างจึงตั้งใจฟัง ตั้งใจเพื่อจะเรียนรู้
tamenaṁ hatthidamako uttari tiṇaghāsodakaṁ anuppavecchati.
uttari → uttariṁ (bj, sya-all, pts) | tamenaṁ → tam enaṁ (pts)ควาญช้างจึงเพิ่มอาหาร คือหญ้าและน้ำให้ ช้างนั้นยิ่งขึ้น
Yato kho, aggivessana, āraññako nāgo hatthidamakassa tiṇaghāsodakaṁ paṭiggaṇhāti, tatra hatthidamakassa evaṁ hoti:
kho → nu kho (si, mr) | paṭiggaṇhāti → patigaṇhāti (bj) | paṭiggaṇhāti tatra → paṭigaṇhāti tattha (pts) | patigaṇhāti → paṭiggaṇahāti (bj: machasaṁ, syā)อัคคิเวสสนะ เพราะช้างป่ารับอาหาร คือหญ้าและน้ำของควาญช้าง ควาญ ช้างจึงมีความคิดอย่างนี้ว่า
‘jīvissati kho dāni āraññako nāgo’ti.
khodāni → jīvissati nukho dāni (bj: sīmu, PTS) | āraññako → rañño (bj: PTS) | kho → nu kho (cck: sī. ka.) | āraññako → rañño (cck: sī. pī.) | rañño → Si āraññako here, but not infra. (pts note) | āraññako nāgoti → rañño nāgo ti (pts)‘บัดนี้ ช้างป่าจักดำรงชีพอยู่ได้ละ’
Tamenaṁ hatthidamako uttari kāraṇaṁ kāreti:
uttari → uttariṁ (bj, sya-all, pts) | kāreti ādiya → karoti ādissa (pts) | karoti → Si kāreti. (pts note) | tamenaṁ → tam enaṁ (pts)จึงให้ช้างป่านั้น ฝึกยิ่งขึ้นด้วยสั่งว่า
‘ādiya, bho, nikkhipa, bho’ti.
ādiya → ādissa (sya-all) | nikkhipa → So Si; Sky abhikkama bho paṭikkama bho ti. (pts note)‘รับไป พ่อ วางลง พ่อ’
Yato kho, aggivessana, āraññako nāgo hatthidamakassa ādānanikkhepe vacanakaro hoti ovādappaṭikaro, tamenaṁ hatthidamako uttari kāraṇaṁ kāreti:
ovādappaṭikaro → ovādapatikaro (bj); ovādapaṭikaroti (sya-all) | uttari → uttariṁ (bj, sya-all, pts) | āraññako → rañño (sya-all, pts) | ovādappaṭikaro tamenaṁ → ovādapaṭikaroti tam enaṁ (pts) | kāreti → karoti (pts) | ovādapatikaro → ovādappaṭikaro (bj: machasaṁ) | ādānanikkhepe → So Si; Sky adānanikkhape. (pts note)เพราะช้างหลวงทำตามคำสั่ง รับทำตามโอวาทของควาญช้างในการรับและการวาง ควาญช้างจึงให้ช้างนั้นฝึกยิ่ง ขึ้นด้วยสั่งว่า
‘abhikkama, bho, paṭikkama, bho’ti.
bhoti → bho ti (pts)‘เดินไป พ่อ ถอยกลับ พ่อ’
Yato kho, aggivessana, āraññako nāgo hatthidamakassa abhikkamapaṭikkamavacanakaro hoti ovādappaṭikaro, tamenaṁ hatthidamako uttari kāraṇaṁ kāreti:
abhikkamapaṭikkamavacanakaro → abhikkamapaṭikkame vacanakaro (bj, sya-all, pts) | ovādappaṭikaro → ovāda patikaro (bj); ovādapaṭikaroti (sya-all) | uttari → uttariṁ (bj, sya-all, pts) | āraññako → rañño (sya-all, pts) | ovādappaṭikaro tamenaṁ → ovādapaṭikaroti tam enaṁ (pts) | kāreti → karoti (pts) | vacanakaro → abhikkamapaṭikkama vacanakaro (bj: sīmu, machasaṁ) | abhikkamapaṭikkamavacanakaro → abhikkama paṭikkame vacanakaro (th)เพราะช้างหลวงทำตามคำสั่ง รับทำ ตามโอวาทของควาญช้างในการเดินไปและการถอยกลับ ควาญช้างจึงให้ช้างนั้นฝึก ยิ่งขึ้นด้วยสั่งว่า
‘uṭṭhaha, bho, nisīda, bho’ti.
nisīda → nipajja (sya-all) | bhoti → nisajja bhoti (bj: syā) | nisīda → Si nipajja. (pts note) | bhoti → bho ti (pts)‘ยืนขึ้น พ่อ หมอบลง พ่อ’
Yato kho, aggivessana, āraññako nāgo hatthidamakassa uṭṭhānanisajjāya vacanakaro hoti ovādappaṭikaro, tamenaṁ hatthidamako uttari āneñjaṁ nāma kāraṇaṁ kāreti, mahantassa phalakaṁ soṇḍāya upanibandhati, tomarahattho ca puriso uparigīvāya nisinno hoti, samantato ca tomarahatthā purisā parivāretvā ṭhitā honti, hatthidamako ca dīghatomarayaṭṭhiṁ gahetvā purato ṭhito hoti.
ovādappaṭikaro → ovādapatikaro (bj); ovādapaṭikaroti (sya-all) | uttari → uttariṁ (bj, sya-all) | āraññako → rañño (sya-all, pts) | uṭṭhānanisajjāya → uṭṭhānanipajjāya (sya-all) | ovādappaṭikaro tamenaṁ → ovādapaṭikaroti tam enaṁ (pts) | uttari āneñjaṁ → uttariṁ ānejjaṁ (pts) | kāreti → karoti (pts) | uṭṭhānanisajjāya → uṭṭhānanipajjāya (bj: syā) | uṭṭhānanisajjāya → Si u--nipajjāya. (pts note) | ānejjaṁ → So Sky; Si āneñjaṁ. Cf. supra p. 112. (pts note) | ca → Sky omit ca. (pts note) | uparigīvāya → upari gīvāya (bjt, pts) | dīghatomarayaṭṭhiṁ → dīghaṁ tomarayaṭṭhiṁ (th)เพราะช้างหลวงทำตามคำสั่ง รับ ทำตามโอวาทของควาญช้างในการยืนและการหมอบ ควาญช้างจึงให้ช้างนั้นฝึกยิ่ง ขึ้นจนถึงขั้นที่ชื่อว่าอาเนญชะ(ไม่หวั่นไหว)คือผูกโล่ใหญ่ไว้ที่งวงช้างนั้น จัดบุรุษถือหอกซัด นั่งบนคอช้าง จัดบุรุษถือหอกซัดหลายคนยืนล้อมรอบ ส่วนควาญช้างถือของ้าวยาว ยืนอยู่ข้างหน้า
So āneñjaṁ kāraṇaṁ kāriyamāno neva purime pāde copeti na pacchime pāde copeti, na purimakāyaṁ copeti na pacchimakāyaṁ copeti, na sīsaṁ copeti, na kaṇṇe copeti, na dante copeti, na naṅguṭṭhaṁ copeti, na soṇḍaṁ copeti.
āneñjaṁ kāraṇaṁ → āneñjakaraṇaṁ (bj); ānejjakāraṇaṁ (pts) | purimakāyaṁ → purimaṁ kāyaṁ (bj, pts) | pacchimakāyaṁ → pacchimaṁ kāyaṁ (bj, sya-all, pts) | kaṇṇe → kaṇṇaṁ (pts) | copeti → So Si; Sky dhopeti usually. (pts note) | copeti → Sky omit these four words. (pts note) | āneñjaṁ kāraṇaṁ → āneñjakāraṇaṁ (th) | neva → n eva (pts)ช้างนั้นได้รับการฝึกถึงขั้นอาเนญชะอยู่ จึงไม่ขยับเท้าหน้า ไม่ขยับ เท้าหลัง ไม่เขยื้อนกายไปข้างหน้า ไม่เขยื้อนกายไปข้างหลัง ไม่โคลงหัว ไม่กระดิกหู ไม่เหวี่ยงงา ไม่แกว่งหาง ไม่ขยับงวง
So hoti āraññako nāgo khamo sattippahārānaṁ asippahārānaṁ usuppahārānaṁ sarapattappahārānaṁ bheripaṇavavaṁsasaṅkhaḍiṇḍimaninnādasaddānaṁ sabbavaṅkadosanihitaninnītakasāvo rājāraho rājabhoggo rañño aṅganteva saṅkhaṁ gacchati.
sarapattappahārānaṁ bheripaṇavavaṁsasaṅkhaḍiṇḍimaninnādasaddānaṁ → parasatthappahārānaṁ bheripaṇava vaṁsasaṅkhadeṇḍimaninnādasaddānaṁ (bj); parasattuppahārānaṁ bheripaṇava saṅkhatinava ninnādasaddānaṁ (pts) | āraññako → rañño (sya-all, pts) | aṅganteva → aṅgantve (sya-all) | parasatthappahārānaṁ → parasattuppahārānaṁ (bj: syā, PTS) | bheripaṇava → tinava (bj: PTS); paṇḍa (bj: syā) | vaṁsasaṅkhadeṇḍimaninnādasaddānaṁ → diṇḍima (bj: sīmu, syā); ḍiṇḍima (bj: machasaṁ) | sarapattappahārānaṁ → parasatthappahārānaṁ (cck: sī.); parasattuppahārānaṁ (cck: syā. kaṁ. pī.) | bheripaṇavavaṁsasaṅkhaḍiṇḍimaninnādasaddānaṁ → bheripaṇavasaṅkhatiṇavaninnādasaddānaṁ (cck: pī.) | parasattuppahārānaṁ → So Si; Sky omit this word. (pts note) | bheripaṇava → Si bheripaṇḍava; Sky Bu--paṇava--. (pts note) | saṅkhatinava → So Sky; Si saṅkhadindima--. (pts note) | sabbavaṅkadosanihitaninnītakasāvo → Si--ninnita--. (pts note) | sarapattappahārānaṁ bheripaṇavavaṁsasaṅkhaḍiṇḍimaninnādasaddānaṁ sabbavaṅkadosanihitaninnītakasāvo → parasattuppahārānaṁ bheri paṇḍava saṅkha diṇḍimaninnādasaddānaṁ sabbavaṅkadosaniha taninnitakasāvo (th) | aṅganteva saṅkhaṁ → aṅgan t eva saṁkhaṁ (pts)เป็นช้างหลวงผู้อดทนต่อการถูกหอกทิ่มแทง ถูกดาบฟัน ถูกลูกศรเสียบแทง และถูกเครื่องประหารของศัตรูอื่น อดทนต่อเสียง อึกกระทึกแห่งกลองศึก มโหระทึก สังข์ และกลองเล็ก กำจัดนิสัยดื้อรั้นทุกอย่าง และหมดพยศ จึงนับว่า ‘เป็นช้างสมควรแก่พระราชา อันพระราชาควรใช้สอย เป็นองค์สมบัติของพระราชา’ แม้ฉันใด
Evameva kho, aggivessana, idha tathāgato loke uppajjati arahaṁ sammāsambuddho vijjācaraṇasampanno sugato lokavidū anuttaro purisadammasārathi satthā devamanussānaṁ buddho bhagavā.
evameva → evam eva (pts)อัคคิเวสสนะ ตถาคต ก็ฉันนั้นเหมือนกันแล อุบัติขึ้นมาในโลกนี้ เป็นพระอรหันต์ ตรัสรู้ด้วยตนเองโดยชอบ เพียบพร้อมด้วยวิชชาและจรณะ ไปดี รู้แจ้งโลก เป็นสารถีฝึกผู้ที่ควรฝึกได้อย่างยอดเยี่ยม เป็นศาสดาของเทวดาและ มนุษย์ทั้งหลาย เป็นพระพุทธเจ้า เป็นพระผู้มีพระภาค
So imaṁ lokaṁ sadevakaṁ samārakaṁ sabrahmakaṁ sassamaṇabrāhmaṇiṁ pajaṁ sadevamanussaṁ sayaṁ abhiññā sacchikatvā pavedeti.ตถาคตรู้แจ้งโลกนี้พร้อม ทั้งเทวโลก มารโลก พรหมโลก และหมู่สัตว์พร้อมทั้งสมณพราหมณ์ เทวดาและ มนุษย์ด้วยตนเองแล้วประกาศให้ผู้อื่นรู้ตาม
So dhammaṁ deseti ādikalyāṇaṁ majjhekalyāṇaṁ pariyosānakalyāṇaṁ sātthaṁ sabyañjanaṁ, kevalaparipuṇṇaṁ parisuddhaṁ brahmacariyaṁ pakāseti.แสดงธรรมมีความงามในเบื้องต้น มี ความงามในท่ามกลาง และมีความงามในที่สุด ประกาศพรหมจรรย์ พร้อมทั้ง อรรถและพยัญชนะ บริสุทธิ์บริบูรณ์ครบถ้วน
Taṁ dhammaṁ suṇāti gahapati vā gahapatiputto vā aññatarasmiṁ vā kule paccājāto.
paccājāto → pacchājāto (sya-all)คหบดี บุตรคหบดี หรืออนุชน (คนผู้เกิดภายหลัง) ในตระกูลใดตระกูลหนึ่งได้สดับธรรมนั้นแล้ว
So taṁ dhammaṁ sutvā tathāgate saddhaṁ paṭilabhati.เกิดศรัทธาใน ตถาคต
So tena saddhāpaṭilābhena samannāgato iti paṭisañcikkhati:เมื่อมีศรัทธาย่อมตระหนักว่า
‘sambādho gharāvāso rajāpatho, abbhokāso pabbajjā.‘การอยู่ครองเรือนเป็นเรื่องอึดอัด เป็นทาง มาแห่งธุลี การบวชเป็นทางปลอดโปร่ง
Nayidaṁ sukaraṁ agāraṁ ajjhāvasatā ekantaparipuṇṇaṁ ekantaparisuddhaṁ saṅkhalikhitaṁ brahmacariyaṁ carituṁ.การที่บุคคลผู้อยู่ครองเรือนจะประพฤติ พรหมจรรย์ให้บริสุทธิ์บริบูรณ์ครบถ้วน ดุจสังข์ขัด ไม่ใช่ทำได้ง่าย
Yannūnāhaṁ kesamassuṁ ohāretvā kāsāyāni vatthāni acchādetvā agārasmā anagāriyaṁ pabbajeyyan’ti.
yannūnāhaṁ → yaṁnūnāhaṁ (my, bjt)ทางที่ดี เราควรโกนผมและหนวด นุ่งห่มผ้ากาสาวพัสตร์ออกจากเรือนบวชเป็นบรรพชิต’
So aparena samayena appaṁ vā bhogakkhandhaṁ pahāya mahantaṁ vā bhogakkhandhaṁ pahāya appaṁ vā ñātiparivaṭṭaṁ pahāya mahantaṁ vā ñātiparivaṭṭaṁ pahāya kesamassuṁ ohāretvā kāsāyāni vatthāni acchādetvā agārasmā anagāriyaṁ pabbajati.
pabbajati → pabbaji (sya-all)ต่อมา เขาละทิ้งกองโภคสมบัติน้อยใหญ่ และเครือญาติน้อยใหญ่ โกนผม และหนวด นุ่งห่มผ้ากาสาวพัสตร์ ออกจากเรือนบวชเป็นบรรพชิต
Ettāvatā kho, aggivessana, ariyasāvako abbhokāsagato hoti.ด้วยเหตุเพียง เท่านี้แล เขาชื่อว่าเป็นอริยสาวก อยู่ในที่แจ้ง
Etthagedhā hi, aggivessana, devamanussā yadidaṁ—pañca kāmaguṇā.
etthagedhā → etagedhā (pts) | etthagedhā → ettha gedhā (bjt, th) | pañca kāmaguṇā → pañcakāmaguṇā (bjt, th)ความจริง เทวดาและมนุษย์ ทั้งหลายยังห่วงถิ่นคือกามคุณ ๕ อยู่
Tamenaṁ tathāgato uttariṁ vineti:
tamenaṁ → tam enaṁ (pts)ตถาคตจึงแนะนำเธอให้ยิ่งขึ้นไปอีกว่า
‘ehi tvaṁ, bhikkhu, sīlavā hohi, pātimokkhasaṁvarasaṁvuto viharāhi ācāragocarasampanno, aṇumattesu vajjesu bhayadassāvī, samādāya sikkhassu sikkhāpadesū’ti.
hohi → hoti (pts) | sikkhassu → sikkhāhi (pts) | sikkhāhi → Si sikkhassu. (pts note)‘มาเถิด ภิกษุ เธอจงเป็นผู้มีศีล สำรวมด้วยการสังวรในปาติโมกข์ เพียบพร้อม ด้วยอาจาระและโคจร จงเป็นผู้มีปกติเห็นภัยในโทษแม้เล็กน้อย สมาทานศึกษาอยู่ ในสิกขาบททั้งหลาย’
Yato kho, aggivessana, ariyasāvako sīlavā hoti, pātimokkhasaṁvarasaṁvuto viharati ācāragocarasampanno aṇumattesu vajjesu bhayadassāvī, samādāya sikkhati sikkhāpadesu, tamenaṁ tathāgato uttariṁ vineti:
tamenaṁ → tam enaṁ (pts)อัคคิเวสสนะ เพราะอริยสาวกเป็นผู้มีศีล สำรวมด้วยการสังวรในปาติโมกข์ เพียบพร้อมด้วยอาจาระและโคจร เป็นผู้มีปกติเห็นภัยในโทษแม้เล็กน้อย สมาทาน ศึกษาในสิกขาบททั้งหลายได้ ตถาคตจึงแนะนำเธอให้ยิ่งขึ้นไปอีกว่า
‘ehi tvaṁ, bhikkhu, indriyesu guttadvāro hohi, cakkhunā rūpaṁ disvā mā nimittaggāhī …pe…
disvā → disvāna (sya-all) | rūpaṁ disvā → rūpa disvāna (pts) | nimittaggāhī → Si here inserts pe and omits to So ime pañca nīvaraṇe on page 136. (pts note) | āpajja → Sky add ti. (pts note) | āpajjāti → Sky āpajja. (pts note) | pe → spelled out in full (bjt)‘มาเถิด ภิกษุ เธอจงเป็นผู้คุ้มครองทวารในอินทรีย์ทั้งหลาย เห็นรูปทางตาแล้วไม่รวบถือ ฯลฯ
(yathā gaṇakamoggallānasuttante, evaṁ vitthāretabbāni.)
hohīti → Sk hoti; Sy hohi. (pts note)
So ime pañca nīvaraṇe pahāya cetaso upakkilese paññāya dubbalīkaraṇeภิกษุนั้นละนิวรณ์ ๕ นี้ อันเป็นเครื่องเศร้าหมองแห่งจิต เป็น เครื่องทอนปัญญาให้ถอยกำลังได้แล้ว kāye kāyānupassī viharati ātāpī sampajāno satimā vineyya loke abhijjhādomanassaṁ.พิจารณาเห็นกายในกายอยู่ มีความเพียร มีสัมปชัญญะ มีสติ พึงกำจัดอภิชฌาและโทมนัสในโลกได้
Vedanāsu …pe…พิจารณาเห็นเวทนาในเวทนาทั้งหลายอยู่ ฯลฯ
citte …พิจารณาเห็นจิตในจิตอยู่ ฯลฯ
dhammesu dhammānupassī viharati ātāpī sampajāno satimā vineyya loke abhijjhādomanassaṁ.
ātāpī → ātāpi (pts)พิจารณาเห็นธรรมในธรรมทั้งหลายอยู่ มีความเพียร มีสัมปชัญญะ มีสติ พึงกำจัดอภิชฌาและโทมนัสในโลกได้
Seyyathāpi, aggivessana, hatthidamako mahantaṁ thambhaṁ pathaviyaṁ nikhaṇitvā āraññakassa nāgassa gīvāyaṁ upanibandhati āraññakānañceva sīlānaṁ abhinimmadanāya āraññakānañceva sarasaṅkappānaṁ abhinimmadanāya āraññakānañceva darathakilamathapariḷāhānaṁ abhinimmadanāya gāmante abhiramāpanāya manussakantesu sīlesu samādapanāya;
pathaviyaṁ → paṭhaviyaṁ (bj, pts) | pathaviyaṁ nikhaṇitvā → paṭhaviyaṁ nikhanitvā (sya-all) | āraññakassa → ārāññakassa (pts) | samādapanāya → kāyūpasaṁhitaṁ (bj: PTS) | darathakilamathapariḷāhānaṁ → daratha kilamatha pariḷāhānaṁ (th) | gīvāyaṁ → gīvāya (pts) | āraññakānañceva → āraññakānañ eva (pts) | āraññakānañceva sarasaṅkappānaṁ → āraññakānañ eva saṁkappānaṁ (pts) | āraññakānañceva darathakilamathapariḷāhānaṁ → āraññakānañ eva darathakilamathapariḷāhāmaṁ (pts)อัคคิเวสสนะ ควาญช้างฝังเสาตะลุงใหญ่ลงในแผ่นดิน ล่ามคอช้างป่าไว้อย่าง มั่นคง เพื่อแก้ไขปกติของสัตว์ป่า แก้ไขความสับสนของสัตว์ป่า และแก้ไขความ กระวนกระวาย ความลำบากใจและความเร่าร้อนใจของสัตว์ป่า เพื่อให้ช้างป่านั้น ยินดีในแดนบ้าน ให้เพลิดเพลินในปกติที่มนุษย์ต้องการ แม้ฉันใด
evameva kho, aggivessana, ariyasāvakassa ime cattāro satipaṭṭhānā cetaso upanibandhanā honti gehasitānañceva sīlānaṁ abhinimmadanāya gehasitānañceva sarasaṅkappānaṁ abhinimmadanāya gehasitānañceva darathakilamathapariḷāhānaṁ abhinimmadanāya ñāyassa adhigamāya nibbānassa sacchikiriyāya.
upanibandhanā → upanibandhā nāma (sya-all) | satipaṭṭhānā → satipaṭṭhāna (pts) | darathakilamathapariḷāhānaṁ → daratha kilamatha pariḷāhānaṁ (th) | evameva → evam eva (pts) | gehasitānañceva → gehasittānañ eva (pts) | gehasitānañceva sarasaṅkappānaṁ → gehasitānañ eva saṁkappānaṁ (pts) | gehasitānañceva → gehasitānañ eva (pts)อริยสาวกก็ ฉันนั้นเหมือนกัน ชื่อว่าผูกใจไว้แล้วกับสติปัฏฐาน ๔ นี้ เพื่อแก้ไขปกติที่ยังผูกพัน อยู่กับเรือน แก้ไขความสับสนที่ยังผูกพันอยู่กับเรือน แก้ไขความกระวนกระวาย ความลำบากใจและความเร่าร้อนใจที่ผูกพันอยู่กับเรือน เพื่อบรรลุญายธรรม เพื่อ ทำให้แจ้งนิพพาน
Tamenaṁ tathāgato uttariṁ vineti:
tamenaṁ → tam enaṁ (pts) | uttariṁ → uttarim (pts)ตถาคตจึงแนะนำเธอให้ยิ่งขึ้นไปอีกว่า
‘ehi tvaṁ, bhikkhu, kāye kāyānupassī viharāhi, mā ca kāmūpasaṁhitaṁ vitakkaṁ vitakkesi.
kāmūpasaṁhitaṁ → kāyūpasañhitaṁ (sya-all); vedanūpasaṁhitaṁ (pts) | kāmūpasaṁhitaṁ → kāyūpasaṁhitaṁ (bj: PTS) | ca kāmūpasaṁhitaṁ vitakkaṁ → cā kāyūpasaṁhitaṁ vitakkam (pts)‘มาเถิดภิกษุ เธอจงพิจารณา เห็นกายในกายอยู่เถิด แต่อย่าตรึกถึงวิตกที่เกี่ยวข้องกับกายเลย
Vedanāsu …
+ → vedaṇānupassī viharāhi mā ca vedanūpasaṁhitaṁ vitakkaṁ vitakkesi (pts)จงพิจารณาเห็นเวทนาในเวทนาทั้งหลายอยู่เถิด ฯลฯ
citte …
+ → cittānupassī viharāhi mā ca cittūpasaṁhitaṁ vitakkaṁ vitakkesi (pts)จงพิจารณาเห็นจิตในจิตอยู่เถิด ...
dhammesu dhammānupassī viharāhi, mā ca kāmūpasaṁhitaṁ vitakkaṁ vitakkesī’ti.
kāmūpasaṁhitaṁ → dhammūpasañhitaṁ (sya-all) | kāmūpasaṁhitaṁ vitakkaṁ → dhammūpasaṁhitaṁ vitakkam (pts) | kāmūpasaṁhitaṁ → dhammūpasaṁhitaṁ (bj: PTS)จงพิจารณาเห็นธรรมในธรรมทั้งหลายอยู่เถิด แต่อย่าตรึกถึงวิตกที่เกี่ยวข้อง กับธรรมเลย
So vitakkavicārānaṁ vūpasamā ajjhattaṁ sampasādanaṁ cetaso ekodibhāvaṁ avitakkaṁ avicāraṁ samādhijaṁ pītisukhaṁ dutiyaṁ jhānaṁ …
dutiyaṁ jhānaṁ → dutiyajjhānaṁ (pts)เพราะวิตกวิจารสงบระงับไป ภิกษุนั้นย่อมบรรลุทุติยฌานมีความผ่องใสในภายใน มีภาวะที่จิตเป็นหนึ่งผุดขึ้น ไม่มีวิตกไม่มีวิจาร มีแต่ปีติและสุขอันเกิดจากสมาธิ ฯลฯ
tatiyaṁ jhānaṁ …
tatiyaṁ jhānaṁ → tatiyajjhānaṁ (pts)บรรลุตติยฌาน ฯลฯ
catutthaṁ jhānaṁ upasampajja viharati.บรรลุจตุตถฌาน ฯลฯ อยู่
So evaṁ samāhite citte parisuddhe pariyodāte anaṅgaṇe vigatūpakkilese mudubhūte kammaniye ṭhite āneñjappatte pubbenivāsānussatiñāṇāya cittaṁ abhininnāmeti.เมื่อจิตเป็นสมาธิบริสุทธิ์ผุดผ่อง ไม่มีกิเลสเพียงดังเนิน ปราศจากความเศร้า หมอง อ่อน เหมาะแก่การใช้งาน ตั้งมั่น ไม่หวั่นไหวอย่างนี้ ภิกษุนั้นน้อมจิตไป เพื่อปุพเพนิวาสานุสสติญาณ ระลึกชาติก่อนได้หลายชาติ คือ
So anekavihitaṁ pubbenivāsaṁ anussarati, seyyathidaṁ—ekampi jātiṁ dvepi jātiyo …pe… iti sākāraṁ sauddesaṁ anekavihitaṁ pubbenivāsaṁ anussarati.
seyyathidaṁ → seyyathīdaṁ (th)๑ ชาติบ้าง ๒ ชาติบ้าง ฯลฯ เธอระลึกชาติก่อนได้หลายชาติ พร้อมทั้งลักษณะทั่วไปและ ชีวประวัติอย่างนี้
So evaṁ samāhite citte parisuddhe pariyodāte anaṅgaṇe vigatūpakkilese mudubhūte kammaniye ṭhite āneñjappatte sattānaṁ cutūpapātañāṇāya cittaṁ abhininnāmeti.เมื่อจิตเป็นสมาธิบริสุทธิ์ผุดผ่อง ไม่มีกิเลสเพียงดังเนิน ปราศจาก ความเศร้าหมอง อ่อน เหมาะแก่การใช้งาน ตั้งมั่น ไม่หวั่นไหวอย่างนี้ ภิกษุนั้น น้อมจิตไปเพื่อจุตูปปาตญาณ
So dibbena cakkhunā visuddhena atikkantamānusakena satte passati cavamāne upapajjamāne hīne paṇīte suvaṇṇe dubbaṇṇe, sugate duggate …pe… yathākammūpage satte pajānāti.
pe → spelled out in full (bjt) | yathākammūpage → yathā kammūpage (bjt)เห็นหมู่สัตว์ผู้กำลังจุติ กำลังเกิด ทั้งชั้นต่ำและ ชั้นสูง งามและไม่งาม เกิดดีและเกิดไม่ดี ด้วยตาทิพย์อันบริสุทธิ์เหนือมนุษย์ ฯลฯ รู้ชัดถึงหมู่สัตว์ผู้เป็นไปตามกรรมอย่างนี้
So evaṁ samāhite citte parisuddhe pariyodāte anaṅgaṇe vigatūpakkilese mudubhūte kammaniye ṭhite āneñjappatte āsavānaṁ khayañāṇāya cittaṁ abhininnāmeti.เมื่อจิตเป็นสมาธิบริสุทธิ์ผุดผ่อง ไม่มีกิเลสเพียงดังเนิน ปราศจากความ เศร้าหมอง อ่อน เหมาะแก่การใช้งาน ตั้งมั่น ไม่หวั่นไหวอย่างนี้ ภิกษุนั้นน้อม จิตไปเพื่ออาสวักขยญาณ
So ‘idaṁ dukkhan’ti yathābhūtaṁ pajānāti, ‘ayaṁ dukkhasamudayo’ti yathābhūtaṁ pajānāti, ‘ayaṁ dukkhanirodho’ti yathābhūtaṁ pajānāti, ‘ayaṁ dukkhanirodhagāminī paṭipadā’ti yathābhūtaṁ pajānāti;
dukkhanirodhagāminī paṭipadāti → dukkhanirodhagāminīpaṭipadāti (bjt)รู้ชัดตามความเป็นจริงว่า ‘นี้ทุกข์ นี้ทุกขสมุทัย นี้ทุกขนิโรธ นี้ทุกขนิโรธคามินีปฏิปทา
‘ime āsavā’ti yathābhūtaṁ pajānāti, ‘ayaṁ āsavasamudayo’ti yathābhūtaṁ pajānāti, ‘ayaṁ āsavanirodho’ti yathābhūtaṁ pajānāti, ‘ayaṁ āsavanirodhagāminī paṭipadā’ti yathābhūtaṁ pajānāti.
āsavanirodhagāminī paṭipadāti → āsavanirodhagāminīpaṭipadāti (bjt)นี้อาสวะ นี้อาสวสมุทัย นี้อาสวนิโรธ นี้อาสวนิโรธคามินีปฏิปทา’
Tassa evaṁ jānato evaṁ passato kāmāsavāpi cittaṁ vimuccati, bhavāsavāpi cittaṁ vimuccati, avijjāsavāpi cittaṁ vimuccati.เมื่อเธอรู้เห็นอยู่อย่างนี้ จิตย่อมหลุดพ้นจาก กามาสวะ ภวาสวะ และอวิชชาสวะ
Vimuttasmiṁ vimuttamiti ñāṇaṁ hoti.เมื่อจิตหลุดพ้นแล้ว ก็รู้ว่า ‘หลุดพ้นแล้ว’
‘Khīṇā jāti, vusitaṁ brahmacariyaṁ, kataṁ karaṇīyaṁ, nāparaṁ itthattāyā’ti pajānāti.รู้ชัดว่า ‘ชาติสิ้นแล้ว อยู่จบพรหมจรรย์แล้ว ทำกิจที่ควรทำเสร็จแล้ว ไม่มีกิจอื่น เพื่อความเป็นอย่างนี้อีกต่อไป’
So hoti bhikkhu khamo sītassa uṇhassa jighacchāya pipāsāya ḍaṁsamakasavātātapasarīsapasamphassānaṁ duruttānaṁ durāgatānaṁ vacanapathānaṁ, uppannānaṁ sārīrikānaṁ vedanānaṁ dukkhānaṁ tibbānaṁ kharānaṁ kaṭukānaṁ asātānaṁ amanāpānaṁ pāṇaharānaṁ adhivāsakajātiko hoti
ḍaṁsamakasavātātapasarīsapasamphassānaṁ → ḍaṁsamakasavātātapasiriṁsapasamphassānaṁ (bj, pts) | tibbānaṁ → tippānaṁ (bj) | hoti → (sya-all, pts) | tibbānaṁ kharānaṁ → tippānaṁ (sya-all); tippānaṁ kharānam (pts) | adhivāsakajātiko → adhivāsikajātiko (sya-all) | uppannānaṁ → upapannānaṁ (pts) | So → Sky omit. (pts note) | kharānam → Si omits. 2 So Sky; Si adhivāsikaj. (pts note) | ḍaṁsamakasavātātapasarīsapasamphassānaṁ → ḍaṁsa makasa vātā tapa siriṁsapasamphassānaṁ (th)ภิกษุนั้นเป็นผู้อดทน คือ มีชาติของผู้อดกลั้นต่อความหนาว ความร้อน ความหิว ความกระหาย ต่อสัมผัสอันเกิดจากเหลือบยุง ลม แดด และสัตว์ เลื้อยคลานทั้งหลาย ต่อถ้อยคำที่กล่าวร้าย ถ้อยคำที่ใส่ร้าย ต่อทุกขเวทนากล้า อย่างหนัก เผ็ดร้อน อันมีในสรีระที่เกิดขึ้นแล้ว ต่อความไม่สำราญ ต่อความ ไม่ชอบใจ พอจะคร่าชีวิตได้
sabbarāgadosamohanihitaninnītakasāvo āhuneyyo pāhuneyyo dakkhiṇeyyo añjalikaraṇīyo anuttaraṁ puññakkhettaṁ lokassa.
sabbarāgadosamohanihitaninnītakasāvo → sabbarāgadosamohanihataninnītakasāvo (bj); sabbarāgadosamohanihata ninnitakasāvo (sya-all) | lokassa → lokassāti (bj, pts) | sabbarāgadosamohanihitaninnītakasāvo → Sky Sabbarāgadosamohāni. (pts note) | pāhuneyyo → Si āhuṇeyyo pāhuṇeyyo. 5 Si, unlike Sky and Bu, adds mato. (pts note)ภิกษุนั้นกำจัดราคะ โทสะ โมหะทั้งปวงและกำจัด กิเลสเพียงดังน้ำฝาดได้แล้ว เป็นผู้ควรแก่ของที่เขานำมาถวาย ควรแก่ของต้อนรับ ควรแก่ทักษิณา ควรแก่การทำอัญชลี เป็นนาบุญอันยอดเยี่ยมของโลก
Mahallako cepi, aggivessana, rañño nāgo adanto avinīto kālaṁ karoti, ‘adantamaraṇaṁ mahallako rañño nāgo kālaṅkato’tveva saṅkhaṁ gacchati;
adantamaraṇaṁ → adantaṁ maraṇaṁ (mr) | kālaṅkatotveva → mato kālakatotveva (sya-all); kālakato tveva (pts) | adantamaraṇaṁ → adantaṁ maraṇaṁ (cck: ka.) | tveva → Si and (infra) Sky t'; eva. (pts note) | kālaṁ karoti → kālaṅkaroti (my) | kālaṁ karoti → kālaṁkaroti (bjt) | cepi → ce pi (pts)อัคคิเวสสนะ ถ้าช้างหลวงแก่ที่ควาญช้างยังไม่ได้ฝึก ไม่ได้หัด ล้ม ลง(ตาย) ย่อมถึงการนับว่า ‘ช้างหลวงแก่ล้มอย่างไม่ได้ฝึก’
majjhimo cepi, aggivessana, rañño nāgo.
cepi → ce pi (pts)ถ้าช้างหลวงรุ่นกลาง ฯลฯ
Daharo cepi, aggivessana, rañño nāgo adanto avinīto kālaṁ karoti, ‘adantamaraṇaṁ daharo rañño nāgo kālaṅkato’tveva saṅkhaṁ gacchati;
kālaṅkatotveva → kālaṅkakatotveva (bj); mato kālakatotveva (sya-all); kālakato tveva (pts) | kālaṁ karoti → kālaṅkaroti (my) | kālaṁ karoti → kālaṁkaroti (bjt) | cepi → ce pi (pts)ถ้าช้างหลวงรุ่นหนุ่มที่ควาญช้างยังไม่ได้ฝึก ไม่ได้หัด ล้มลง ย่อมถึงการนับว่า ‘ช้างหลวงหนุ่มล้มอย่างไม่ได้ฝึก’ แม้ฉันใด
evameva kho, aggivessana, thero cepi bhikkhu akhīṇāsavo kālaṁ karoti, ‘adantamaraṇaṁ thero bhikkhu kālaṅkato’tveva saṅkhaṁ gacchati;
kālaṅkatotveva → mato kālakatotveva (sya-all); kālakato tveva (pts) | kālaṁ karoti → kālaṅkaroti (my) | kālaṁ karoti → kālaṁkaroti (bjt) | evameva → evam eva (pts) | cepi → ce pi (pts)ถ้าภิกษุปูนเถระยังไม่สิ้นอาสวะมรณภาพลง ย่อมถึงการนับว่า ‘ภิกษุปูนเถระ มรณภาพลงอย่างไม่ได้ฝึก’
majjhimo cepi, aggivessana, bhikkhu.
cepi → ce pi (pts)ถ้าภิกษุปูนมัชฌิมะ ฯลฯ
Navo cepi, aggivessana, bhikkhu akhīṇāsavo kālaṁ karoti, ‘adantamaraṇaṁ navo bhikkhu kālaṅkato’tveva saṅkhaṁ gacchati.
kālaṅkatotveva → mato kālakatotveva (sya-all); kālakato tveva (pts) | kālaṁ karoti → kālaṅkaroti (my) | kālaṁ karoti → kālaṁkaroti (bjt) | cepi → ce pi (pts)ถ้าภิกษุปูนนวกะยังไม่สิ้นอาสวะมรณภาพลง ย่อมถึงการนับว่า ‘ภิกษุ ปูนนวกะมรณภาพลงอย่างไม่ได้ฝึก’ ฉันนั้นเหมือนกัน
Mahallako cepi, aggivessana, rañño nāgo sudanto suvinīto kālaṁ karoti, ‘dantamaraṇaṁ mahallako rañño nāgo kālaṅkato’tveva saṅkhaṁ gacchati;
kālaṅkatotveva → mato kālakatotveva (sya-all); kālakato tveva (pts) | kālaṁ karoti → kālaṅkaroti (my, bjt) | cepi → ce pi (pts)อัคคิเวสสนะ ถ้าช้างหลวงแก่ที่ควาญช้างฝึกดีแล้ว หัดดีแล้ว ล้มลง ย่อม ถึงการนับว่า ‘ช้างหลวงแก่ล้มอย่างฝึกแล้ว’
majjhimo cepi, aggivessana, rañño nāgo …
cepi → ce pi (pts)ถ้าช้างหลวงรุ่นกลาง ฯลฯ
daharo cepi, aggivessana, rañño nāgo sudanto suvinīto kālaṁ karoti, ‘dantamaraṇaṁ daharo rañño nāgo kālaṅkato’tveva saṅkhaṁ gacchati;
kālaṅkatotveva → mato kālakatotveva (sya-all); kālakato tveva (pts) | cepi aggivessana → ce pi aggivesanna (pts) | kālaṁ karoti → kālaṅkaroti (my) | kālaṁ karoti → kālaṁkaroti (bjt)ถ้าช้างหลวงหนุ่มที่ควาญช้างฝึกดีแล้ว หัดดีแล้ว ล้มลง ย่อมถึงการนับว่า ‘ช้างหลวงหนุ่มล้มอย่างฝึกแล้ว’ แม้ฉันใด
evameva kho, aggivessana, thero cepi bhikkhu khīṇāsavo kālaṁ karoti, ‘dantamaraṇaṁ thero bhikkhu kālaṅkato’tveva saṅkhaṁ gacchati;
kālaṅkatotveva → mato kālakatotveva (sya-all); kālakato tveva (pts) | kālaṁ karoti → kālaṅkaroti (my, bjt) | evameva → evam eva (pts) | cepi → ce pi (pts)ถ้าภิกษุปูนเถระผู้สิ้นอาสวะแล้วมรณภาพลง ย่อมถึงการนับว่า ‘ภิกษุปูนเถระ มรณภาพลงอย่างฝึกแล้ว’
majjhimo cepi, aggivessana, bhikkhu.
cepi → ce pi (pts)ถ้าภิกษุปูนมัชฌิมะ ฯลฯ
Navo cepi, aggivessana, bhikkhu khīṇāsavo kālaṁ karoti, ‘dantamaraṇaṁ navo bhikkhu kālaṅkato’tveva saṅkhaṁ gacchatī”ti.
gacchatīti → gacchati (bj) | kālaṅkatotveva → mato kālakatotveva (sya-all); kālakato tveva (pts) | kālaṁ karoti → kālaṅkaroti (my, bjt) | cepi → ce pi (pts)ถ้าภิกษุปูนนวกะผู้เป็นขีณาสพมรณภาพลง ย่อมถึงการนับว่า ‘ภิกษุ ปูนนวกะมรณภาพลงอย่างฝึกแล้ว’ ฉันนั้นเหมือนกัน”
Idamavoca bhagavā.
idamavoca → idam avoca (pts)พระผู้มีพระภาคได้ตรัสภาษิตนี้แล้ว
Attamano aciravato samaṇuddeso bhagavato bhāsitaṁ abhinandīti.อจิรวตะ สมณุทเทสมีใจยินดีชื่นชมพระ ภาษิตของพระผู้มีพระภาค ดังนี้แล
Dantabhūmisuttaṁ niṭṭhitaṁ pañcamaṁ.
dantabhūmisuttaṁ niṭṭhitaṁ → dantabhūmi suttaṁ (bjt)ทันตภูมิสูตรที่ ๕ จบ