Vacchagottasutta
Vacchagottasutta → bhandhasuttaṁ (bj); vaccho (or bhandhaṁ) (pts1ed)๘ วัจฉโคตตสูตร
Atha kho vacchagotto paribbājako yena bhagavā tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā bhagavatā saddhiṁ sammodi.ครั้งนั้น วัจฉโคตรปริพาชกเข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคถึงที่ประทับ ได้ สนทนาปราศรัย
Sammodanīyaṁ kathaṁ sāraṇīyaṁ vītisāretvā ekamantaṁ nisīdi. Ekamantaṁ nisinno kho vacchagotto paribbājako bhagavantaṁ etadavoca:
sāraṇīyaṁ → sārāṇīyaṁ (bj, sya-all, pts) | sammodanīyaṁ → sammodanīyam (pts) | ekamantaṁ → ekam antaṁ (pts) | bhagavantaṁ etadavoca → bhagavantam etad avoca (pts)พอเป็นที่บันเทิงใจ พอเป็นที่ระลึกถึงกันแล้ว นั่ง ณ ที่สมควร ได้ทูลถามพระผู้มีพระภาคดังนี้ว่า
“kiṁ nu kho, bho gotama, sassato loko”ti?
kiṁ nu → kinnu (bjt) | lokoti → loko ti (pts)“ท่านพระโคดม โลกเที่ยงหรือ”
“Abyākataṁ kho etaṁ, vaccha, mayā: ‘sassato loko’ti …pe….
abyākataṁ → avyākataṁ (bjt, pts) | lokoti → loko tipe (pts)พระผู้มีพระภาคตรัสตอบว่า “วัจฉะ ปัญหาว่า ‘โลกเที่ยง’ นี้เราไม่พยากรณ์” ฯลฯ
“Kiṁ pana, bho gotama, ‘neva hoti na na hoti tathāgato paraṁ maraṇā’”ti?
kiṁ pana → kimpana (bjt) | paraṁ maraṇāti → parammaraṇāti (bjt) | kiṁ → kim (pts) | paraṁ maraṇāti → param maraṇā ti (pts)“ท่านพระโคดม หลังจากตายแล้ว ตถาคตจะว่าเกิดอีกก็มิใช่ จะว่าไม่เกิด อีกก็มิใช่หรือ”
“Etampi kho, vaccha, abyākataṁ mayā:
abyākataṁ → avyākataṁ (bjt) | etampi → etam pi (pts) | abyākataṁ → avyākatam (pts)“วัจฉะ แม้ปัญหาว่า
‘neva hoti na na hoti tathāgato paraṁ maraṇā’”ti.
paraṁ maraṇāti → parammaraṇāti (bjt) | paraṁ maraṇāti → param maraṇā ti (pts)‘หลังจากตายแล้ว ตถาคตจะว่าเกิดอีกก็มิใช่ จะว่าไม่ เกิดอีกก็มิใช่’ นี้เราก็ไม่พยากรณ์”
“Ko nu kho, bho gotama, hetu, ko paccayo, yena aññatitthiyānaṁ paribbājakānaṁ evaṁ puṭṭhānaṁ evaṁ veyyākaraṇaṁ hoti:
veyyākaraṇaṁ → vyākaraṇaṁ (bj) | paribbājakānaṁ → paribbājikānaṁ (sya-all) | aññatitthiyānaṁ paribbājakānaṁ → aññatitthiyānam paribbājakānam evam puṭṭhānam (pts) | puṭṭhānaṁ evaṁ veyyākaraṇaṁ → vyākaraṇaṁ (pts)“ท่านพระโคดม อะไรหนอเป็นเหตุเป็นปัจจัยที่พวกอัญเดียรถีย์ปริพาชกเมื่อ ถูกถามอย่างนี้แล้วจึงตอบว่า
‘sassato loko’ti vā …pe…‘โลกเที่ยง ฯลฯ
‘neva hoti na na hoti tathāgato paraṁ maraṇā’ti vā?
paraṁ maraṇāti → parammaraṇāti (bjt) | paraṁ maraṇāti → param maraṇā ti (pts)หลังจากตายแล้ว ตถาคตจะว่า เกิดอีกก็มิใช่ จะว่าไม่เกิดอีกก็มิใช่’
Ko pana, bho gotama, hetu, ko paccayo, yena bhoto gotamassa evaṁ puṭṭhassa na evaṁ veyyākaraṇaṁ hoti:
veyyākaraṇaṁ → vyākaraṇaṁ (bj, pts) | na → S1-3 put na after Gotamassa (pts note) | evaṁ → evam (pts)อนึ่ง อะไรเป็นเหตุเป็นปัจจัยที่พระสมณโคดมเมื่อถูกถามอย่างนี้จึงไม่ทรง พยากรณ์ว่า
‘sassato loko’tipi …pe…
lokotipi → loko ti pi (pts)‘โลกเที่ยงบ้าง ฯลฯ
‘neva hoti na na hoti tathāgato paraṁ maraṇā’tipī”ti?
paraṁ maraṇātipīti → parammaraṇātipīti (bjt) | paraṁ maraṇātipīti → param maraṇā ti pī ti (pts)หลังจากตายแล้ว ตถาคตจะว่าเกิดอีกก็มิใช่ จะว่าไม่เกิดอีกก็มิใช่บ้าง”
“Aññatitthiyā kho, vaccha, paribbājakā rūpaṁ attato samanupassanti, rūpavantaṁ vā attānaṁ, attani vā rūpaṁ, rūpasmiṁ vā attānaṁ.
rūpaṁ → rūpam (pts) | attānaṁ → attānam (pts)“วัจฉะ เพราะพวกอัญเดียรถีย์ปริพาชกพิจารณาเห็นรูปโดยความเป็นอัตตา พิจารณาเห็นอัตตาว่ามีรูป พิจารณาเห็นรูปในอัตตา หรือพิจารณาเห็นอัตตาในรูป
Vedanaṁ attato samanupassanti …pe…
vedanaṁ → vedanam (pts)พิจารณาเห็นเวทนาโดยความเป็นอัตตา ฯลฯ
saññaṁ …pe…สัญญา ฯลฯ
saṅkhāre …pe…สังขาร ฯลฯ
viññāṇaṁ attato samanupassanti, viññāṇavantaṁ vā attānaṁ, attani vā viññāṇaṁ, viññāṇasmiṁ vā attānaṁ.
viññāṇaṁ → viññānam (pts)พิจารณาเห็นวิญญาณโดยความเป็นอัตตา พิจารณาเห็นอัตตาว่ามีวิญญาณ พิจารณาเห็นวิญญาณในอัตตา หรือพิจารณาเห็นอัตตาในวิญญาณ
Tasmā aññatitthiyānaṁ paribbājakānaṁ evaṁ puṭṭhānaṁ evaṁ veyyākaraṇaṁ hoti:
veyyākaraṇaṁ → vyākaraṇaṁ (bj)ฉะนั้นพวก อัญเดียรถีย์ปริพาชกเมื่อถูกถามอย่างนี้จึงตอบว่า
‘sassato loko’ti vā …pe…
lokoti → loko ti (pts)‘โลกเที่ยง ฯลฯ
‘neva hoti na na hoti tathāgato paraṁ maraṇā’ti vā.
paraṁ maraṇāti → parammaraṇāti (bjt) | paraṁ maraṇāti → param maraṇā ti (pts)หลังจากตายแล้ว ตถาคตจะว่าเกิดอีกก็มิใช่ จะว่าไม่เกิดอีกก็มิใช่’
Tathāgato ca kho, vaccha, arahaṁ sammāsambuddho na rūpaṁ attato samanupassati, na rūpavantaṁ vā attānaṁ, na attani vā rūpaṁ, na rūpasmiṁ vā attānaṁ.
vā → Missing in S1-3 (pts note) | rūpaṁ → rūpam (pts) | attānaṁ → attānam (pts)ส่วนตถาคตอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าไม่พิจารณาเห็นรูปเป็นอัตตา ไม่พิจารณา เห็นอัตตาว่ามีรูป ไม่พิจารณาเห็นรูปในอัตตา หรือไม่พิจารณาเห็นอัตตาในรูป
Na vedanaṁ attato samanupassati …pe…
vedanaṁ → vedanam (pts)ไม่ พิจารณาเห็นเวทนา ฯลฯ
na saññaṁ …pe…สัญญา ฯลฯ
na saṅkhāre …pe…สังขาร ฯลฯ
na viññāṇaṁ attato samanupassati, na viññāṇavantaṁ vā attānaṁ, na attani vā viññāṇaṁ, na viññāṇasmiṁ vā attānaṁ.
viññāṇavantaṁ → viññāvantaṁ (pts) | vā → Missing in S1-3 (pts note) | viññāṇaṁ → viññāṇam (pts) | attānaṁ → attānam (pts)ไม่พิจารณาเห็น วิญญาณโดยความเป็นอัตตา ไม่พิจารณาเห็นอัตตาว่ามีวิญญาณ ไม่พิจารณาเห็น วิญญาณในอัตตา หรือไม่พิจารณาเห็นอัตตาในวิญญาณ
Tasmā tathāgatassa evaṁ puṭṭhassa na evaṁ veyyākaraṇaṁ hoti:
veyyākaraṇaṁ → vyākaraṇaṁ (bj) | evaṁ veyyākaraṇaṁ → evam vyākaraṇaṁ (pts)ฉะนั้นตถาคต(เรา)เมื่อถูก ถามอย่างนี้จึงไม่พยากรณ์ว่า
‘sassato loko’tipi …pe…
lokotipi → loko ti pi (pts)‘โลกเที่ยงบ้าง ฯลฯ
‘neva hoti na na hoti tathāgato paraṁ maraṇā’tipī”ti.
paraṁ maraṇātipīti → parammaraṇātipīti (bjt) | paraṁ maraṇātipīti → param maraṇā ti pi ti (pts)หลังจากตายแล้ว ตถาคตจะ ว่าเกิดอีกก็มิใช่ จะว่าไม่เกิดอีกก็มิใช่บ้าง”
Atha kho vacchagotto paribbājako uṭṭhāyāsanā yenāyasmā mahāmoggallāno tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā āyasmatā mahāmoggallānena saddhiṁ sammodi.
uṭṭhāyāsanā → uṭṭhayāsanā (pts) | mahāmoggallāno → mahā-moggalāno (pts) | mahāmoggallānena → mahā-moggalānena (pts)ลำดับนั้น วัจฉโคตรปริพาชกลุกขึ้นจากที่นั่งแล้ว เข้าไปหาท่านพระ มหาโมคคัลลานะถึงที่อยู่ ได้สนทนาปราศรัย
Sammodanīyaṁ kathaṁ sāraṇīyaṁ vītisāretvā ekamantaṁ nisīdi. Ekamantaṁ nisinno kho vacchagotto paribbājako āyasmantaṁ mahāmoggallānaṁ etadavoca:
sāraṇīyaṁ → sārāṇīyaṁ (bj, sya-all) | ekamantaṁ → ekam antaṁ (pts) | ekamantaṁ → ekam antam (pts) | āyasmantaṁ mahāmoggallānaṁ etadavoca → āyasmantam mahā-moggalānam etad avoca (pts)พอเป็นที่บันเทิงใจ พอเป็นที่ระลึก ถึงกันแล้ว นั่ง ณ ที่สมควร ได้ถามท่านพระมหาโมคคัลลานะดังนี้ว่า
“kiṁ nu kho, bho moggallāna, sassato loko”ti?
kiṁ nu → kinnu (bjt) | moggallāna → moggalāna (pts) | lokoti → loko ti (pts)“ท่าน โมคคัลลานะ โลกเที่ยงหรือ”
“Abyākataṁ kho etaṁ, vaccha, bhagavatā: ‘sassato loko’ti …pe….
abyākataṁ → avyākataṁ (bjt, pts) | etaṁ → etam (pts) | lokoti → loko ti (pts)ท่านพระมหาโมคคัลลานะตอบว่า “วัจฉะ ปัญหาว่า ‘โลกเที่ยง’ นี้พระ ผู้มีพระภาคไม่ทรงพยากรณ์” ฯลฯ
“Kiṁ pana, bho moggallāna, ‘neva hoti na na hoti tathāgato paraṁ maraṇā’”ti?
paraṁ maraṇāti → parammaraṇāti (bjt) | kiṁ → kim (pts) | moggallāna → moggalāna (pts) | paraṁ maraṇāti → param maraṇā ti (pts)“ท่านโมคคัลลานะ หลังจากตายแล้ว ตถาคตจะว่าเกิดอีกก็มิใช่ จะว่าไม่เกิด อีกก็มิใช่หรือ”
“Etampi kho, vaccha, abyākataṁ bhagavatā:
Etam → S1-3 evam (pts note) | abyākataṁ → avyākataṁ (bjt) | etampi → etam pi (pts) | abyākataṁ → avyākatam (pts)“วัจฉะ แม้ปัญหาว่า
‘neva hoti na na hoti tathāgato paraṁ maraṇā’”ti.
paraṁ maraṇāti → parammaraṇāti (bjt) | paraṁ maraṇāti → param maraṇā ti vā (pts)‘หลังจากตายแล้ว ตถาคตจะว่าเกิดอีกก็มิใช่ จะว่าไม่ เกิดอีกก็มิใช่’ นี้พระผู้มีพระภาคก็ไม่ทรงพยากรณ์”
“Ko nu kho, bho moggallāna, hetu, ko paccayo, yena aññatitthiyānaṁ paribbājakānaṁ evaṁ puṭṭhānaṁ evaṁ veyyākaraṇaṁ hoti:
veyyākaraṇaṁ → vyākaraṇaṁ (bj) | moggallāna → moggalāna (pts) | aññatitthiyānaṁ paribbājakānaṁ → aññatitthiyānam paribbājakānam evam puṭṭhānam (pts)“ท่านโมคคัลลานะ อะไรหนอเป็นเหตุเป็นปัจจัยที่พวกอัญเดียรถีย์ปริพาชก เมื่อถูกถามอย่างนี้จึงตอบว่า
‘sassato loko’ti vā …pe…
lokoti → loko ti (pts)‘โลกเที่ยง ฯลฯ
‘neva hoti na na hoti tathāgato paraṁ maraṇā’ti vā?
paraṁ maraṇāti vā → parammaraṇātivā (bjt) | paraṁ maraṇāti vā → param maraṇā ti (pts)หลังจากตายแล้ว ตถาคตจะว่า เกิดอีกก็มิใช่ จะว่าไม่เกิดอีกก็มิใช่’
Ko pana, bho moggallāna, hetu, ko paccayo yena samaṇassa gotamassa evaṁ puṭṭhassa na evaṁ veyyākaraṇaṁ hoti:
veyyākaraṇaṁ → vyākaraṇaṁ (bj) | bho → Missing in S1-3 (pts note) | moggallāna → moggalāna (pts) | evaṁ → evam (pts)อนึ่ง อะไรเป็นเหตุเป็นปัจจัยที่พระสมณโคดม เมื่อถูกถามอย่างนี้จึงไม่ทรงพยากรณ์ว่า
‘sassato loko’tipi …pe…
lokotipi → loko ti pi (pts)‘โลกเที่ยงบ้าง ฯลฯ
‘neva hoti na na hoti tathāgato paraṁ maraṇā’tipī”ti?
paraṁ maraṇātipīti → parammaraṇātipīti (bjt) | paraṁ maraṇātipīti → param maraṇā ti pī ti (pts)หลังจากตายแล้ว ตถาคตจะว่าเกิดอีกก็มิใช่ จะว่าไม่เกิดอีกก็มิใช่บ้าง”
“Aññatitthiyā kho, vaccha, paribbājakā rūpaṁ attato samanupassanti, rūpavantaṁ vā attānaṁ, attani vā rūpaṁ, rūpasmiṁ vā attānaṁ.
aññatitthiyā → aññātitthiyā (pts) | rūpaṁ → rūpam (pts)“วัจฉะ เพราะพวกอัญเดียรถีย์ปริพาชกพิจารณาเห็นรูปโดยความเป็นอัตตา พิจารณาเห็นอัตตาว่ามีรูป พิจารณาเห็นรูปในอัตตา หรือพิจารณาเห็นอัตตาในรูป
Vedanaṁ attato samanupassanti …pe…
attato samanupassanti → (bj)พิจารณาเห็นเวทนาโดยความเป็นอัตตา ฯลฯ
saññaṁ …pe…สัญญา ฯลฯ
saṅkhāre …pe…สังขาร ฯลฯ
viññāṇaṁ attato samanupassanti, viññāṇavantaṁ vā attānaṁ, attani vā viññāṇaṁ, viññāṇasmiṁ vā attānaṁ.
viññāṇaṁ → viññānam (pts)พิจารณาเห็นวิญญาณโดยความเป็นอัตตา พิจารณาเห็นอัตตาว่ามีวิญญาณ พิจารณาเห็นวิญญาณในอัตตา หรือพิจารณาเห็นอัตตาในวิญญาณ
Tasmā aññatitthiyānaṁ paribbājakānaṁ evaṁ puṭṭhānaṁ evaṁ veyyākaraṇaṁ hoti:
veyyākaraṇaṁ → vyākaraṇaṁ (bj)ฉะนั้นพวก อัญเดียรถีย์ปริพาชกเมื่อถูกถามอย่างนี้จึงตอบว่า
‘sassato loko’ti vā …pe…
lokoti → loko ti (pts)‘โลกเที่ยง ฯลฯ
‘neva hoti na na hoti tathāgato paraṁ maraṇā’ti vā.
paraṁ maraṇāti → parammaraṇāti (bjt) | paraṁ maraṇāti → param maraṇā ti (pts)หลังจากตาย แล้ว ตถาคตจะว่าเกิดอีกก็มิใช่ จะว่าไม่เกิดอีกก็มิใช่’
Tathāgato ca kho, vaccha, arahaṁ sammāsambuddho na rūpaṁ attato samanupassati, na rūpavantaṁ vā attānaṁ, na attani vā rūpaṁ, na rūpasmiṁ vā attānaṁ.
rūpaṁ → rūpam (pts) | attānaṁ → attānam (pts)ส่วนพระตถาคตอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าไม่ทรงพิจารณาเห็นรูปโดยความเป็น อัตตา ไม่ทรงพิจารณาเห็นอัตตาว่ามีรูป ไม่ทรงพิจารณาเห็นรูปในอัตตา หรือไม่ ทรงพิจารณาเห็นอัตตาในรูป
Na vedanaṁ attato samanupassati …pe…
attato samanupassati → (bj)ไม่ทรงพิจารณาเห็นเวทนาโดยความเป็นอัตตา ฯลฯ
na saññaṁ …pe…สัญญา ฯลฯ
na saṅkhāre …pe…สังขาร ฯลฯ
na viññāṇaṁ attato samanupassati, na viññāṇavantaṁ vā attānaṁ, na attani vā viññāṇaṁ, na viññāṇasmiṁ vā attānaṁ.
vā → Missing in S1-3 (pts note) | viññāṇaṁ → viññāṇam (pts) | viññāṇavantaṁ → viññāvantaṁ (pts) | attānaṁ → attānam (pts) | viññāṇasmiṁ → viññāṇasmim (pts)ไม่ทรงพิจารณาเห็นวิญญาณโดยความเป็นอัตตา ไม่ ทรงพิจารณาเห็นอัตตาว่ามีวิญญาณ ไม่ทรงพิจารณาเห็นวิญญาณในอัตตา หรือไม่ ทรงพิจารณาเห็นอัตตาในวิญญาณ
Tasmā tathāgatassa evaṁ puṭṭhassa na evaṁ veyyākaraṇaṁ hoti:
puṭṭhassa → phuṭṭhassa (bj) | veyyākaraṇaṁ → vyākaraṇaṁ (bj) | evaṁ → evam (pts) | evaṁ veyyākaraṇaṁ → evam vyākaraṇaṁ (pts)ฉะนั้นพระตถาคตเมื่อถูกถามอย่างนี้จึงไม่พยากรณ์ว่า
‘sassato loko’tipi, ‘asassato loko’tipi, ‘antavā loko’tipi, ‘anantavā loko’tipi, ‘taṁ jīvaṁ taṁ sarīran’tipi, ‘aññaṁ jīvaṁ aññaṁ sarīran’tipi, ‘hoti tathāgato paraṁ maraṇā’tipi, ‘na hoti tathāgato paraṁ maraṇā’tipi, ‘hoti ca na ca hoti tathāgato paraṁ maraṇā’tipi, ‘neva hoti na na hoti tathāgato paraṁ maraṇā’tipī”ti.
paraṁ maraṇātipi → parammaraṇātipi (bjt) | paraṁ maraṇātipīti → parammaraṇātipīti (bjt) | lokotipi → loko ti pi (pts) | jīvaṁ → jivaṁ (pts) | sarīrantipi → sarīran ti pi (pts) | jīvaṁ → jīvam (pts) | sarīrantipi → sarīranti pi (pts) | paraṁ maraṇātipi → param maraṇā ti (pts) | paraṁ maraṇātipi → param maraṇā ti pi (pts) | paraṁ maraṇātipīti → param maraṇā ti pī ti (pts)‘โลกเที่ยงบ้าง โลกไม่ เที่ยงบ้าง โลกมีที่สุดบ้าง โลกไม่มีที่สุดบ้าง ชีวะกับสรีระเป็นอย่างเดียวกันบ้าง ชีวะกับสรีระเป็นคนละอย่างกันบ้าง หลังจากตายแล้ว ตถาคตเกิดอีกบ้าง หลัง จากตายแล้ว ตถาคตไม่เกิดอีกบ้าง หลังจากตายแล้ว ตถาคตเกิดอีกและไม่เกิด อีกบ้าง หลังจากตายแล้ว ตถาคตจะว่าเกิดอีกก็มิใช่ จะว่าไม่เกิดอีกก็มิใช่บ้าง”
“Acchariyaṁ, bho moggallāna, abbhutaṁ, bho moggallāna.
acchariyaṁ → acchariyam (pts) | moggallāna abbhutaṁ → moggalāna abbhutam (pts) | moggallāna → moggalāna (pts)“ท่านโมคคัลลานะ น่าอัศจรรย์จริง ไม่เคยปรากฏ
Yatra hi nāma satthu ca sāvakassa ca atthena attho byañjanena byañjanaṁ saṁsandissati, samessati, na virodhayissati, yadidaṁ aggapadasmiṁ.
atthena attho byañjanena byañjanaṁ → atthenattho vyañjanena vyañjanaṁ (bj) | virodhayissati → vihāyissati (bj, sya-all) | yatra → yattha (sya-all) | ca → ceva (sya-all) | virodhayissati yadidaṁ → vihāyissati yad idam (pts) | satthu → So all the MSS. here and further on (pts note) | attho → S1-3 atthenattho (pts note) | vihāyissati → B1 vigāyissati; B2 virodhayissati (pts note)ที่อรรถกับอรรถ พยัญชนะกับพยัญชนะของพระศาสดากับพระสาวกเทียบเคียงกันได้ เหมือนกันไม่ ผิดเพี้ยนในบทที่สำคัญ
Idānāhaṁ, bho moggallāna, samaṇaṁ gotamaṁ upasaṅkamitvā etamatthaṁ apucchiṁ.
apucchiṁ → āpucchiṁ (bj) | idānāhaṁ → idānāham (pts) | moggallāna → moggalāna (pts) | gotamaṁ → gotamam (pts) | etamatthaṁ apucchiṁ → etam attham appucchiṁ (pts)ท่านโมคคัลลานะ เมื่อครู่นี้ข้าพเจ้าเข้าไปเฝ้าพระสมณโคดม ได้ทูลถามเรื่องนี้
Samaṇopi me gotamo etehi padehi etehi byañjanehi etamatthaṁ byākāsi, seyyathāpi bhavaṁ moggallāno.
byañjanehi → vyañjanehi (bjt) | byākāsi → vyākāsi (bjt) | samaṇopi me → samaṇo pi (pts) | byañjanehi etamatthaṁ byākāsi → vyañjanehi etam attham vyākāsi (pts) | moggallāno → moggalāno (pts)แม้พระสมณโคดมก็ทรงพยากรณ์เรื่องนี้ด้วยบทและพยัญชนะ เหล่านี้แก่ข้าพเจ้าเหมือนกัน
Acchariyaṁ, bho moggallāna, abbhutaṁ, bho moggallāna.
acchariyaṁ → acchariyam (pts) | moggallāna abbhutaṁ → moggalāna abbhutam (pts) | moggallāna → moggalāna (pts)ท่านโมคคัลลานะ น่าอัศจรรย์จริง ไม่เคยปรากฏ
Yatra hi nāma satthu ca sāvakassa ca atthena attho byañjanena byañjanaṁ saṁsandissati samessati na virodhayissati, yadidaṁ aggapadasmin”ti.
atthena attho byañjanena byañjanaṁ → atthenattho vyañjanena vyañjanaṁ (bj) | virodhayissati → vihāyissati (bj, sya-all) | yatra → yattha (sya-all) | ca → ceva (sya-all) | byañjanena byañjanaṁ → vyañjanehi vyañjanaṁ (pts) | attho → S1-3 atthenatthaṁ (pts note) | vihāyissati → As in 30 (S. n.4), but S1 seems to have viṅgāyissati (pts note) | yatra hi → yatrahi (pts) | virodhayissati yadidaṁ aggapadasminti → vihāyissati yad idam aggapadasmin (pts)ที่ อรรถกับอรรถ พยัญชนะกับพยัญชนะของพระศาสดากับพระสาวกเทียบเคียงกันได้ เหมือนกันไม่ผิดเพี้ยนในบทที่สำคัญ”